૫. પઞ્ચમવગ્ગો

૧. સિરિવડ્ઢત્થેરગાથાવણ્ણના

વિવરમનુપતન્તિ વિજ્જુતાતિ આયસ્મતો સિરિવડ્ઢત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં પસ્સિત્વા કિઙ્કણિપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ, સિરિવડ્ઢોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો બિમ્બિસારસમાગમે સત્થરિ સદ્ધમ્મે ચ ઉપ્પન્નપ્પસાદો હેતુસમ્પન્નતાય પબ્બજિ. પબ્બજિત્વા ચ કતપુબ્બકિચ્ચો વેભારપણ્ડવપબ્બતાનં અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞાયતને પબ્બતગુહાયં કમ્મટ્ઠાનમનુયુત્તો વિહરતિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે મહા અકાલમેઘો ઉટ્ઠહિ. વિજ્જુલ્લતા પબ્બતવિવરં પવિસન્તિયો વિય વિચરન્તિ. થેરસ્સ ઘમ્મપરિળાહાભિભૂતસ્સ સારગબ્ભેહિ મેઘવાતેહિ ઘમ્મપરિળાહો વૂપસમિ. ઉતુસપ્પાયલાભેન ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ. સમાહિતચિત્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૧.૧૦-૧૪) –

‘‘કઞ્ચનગ્ઘિયસઙ્કાસો, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

ઓદકં દહમોગ્ગય્હ, સિનાયિ અગ્ગપુગ્ગલો.

‘‘પગ્ગય્હ કિઙ્કણિં પુપ્ફં, વિપસ્સિસ્સાભિરોપયિં;

ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો, દ્વિપદિન્દસ્સ તાદિનો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સત્તવીસતિકપ્પમ્હિ, રાજા ભીમરથો અહુ;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞાપદેસેન અત્તસન્નિસ્સયં ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘વિવરમનુપતન્તિ વિજ્જુતા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૧. તત્થ વિવરન્તિ અન્તરા વેમજ્ઝં. અનુપતન્તીતિ અનુલક્ખણે પતન્તિ પવત્તન્તિ, વિજ્જોતન્તીતિ અત્થો. વિજ્જોતનમેવ હિ વિજ્જુલ્લતાનં પવત્તિ નામ. અનુ-સદ્દયોગેન ચેત્થ ઉપયોગવચનં, યથા ‘‘રુક્ખમનુવિજ્જોતન્તી’’તિ. વિજ્જુતાતિ સતેરતા. વેભારસ્સ ચ પણ્ડવસ્સ ચાતિ વેભારપબ્બતસ્સ ચ પણ્ડવપબ્બતસ્સ ચ વિવરમનુપતન્તીતિ યોજના. નગવિવરગતોતિ નગવિવરં પબ્બતગુહં ઉપગતો. ઝાયતીતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયતિ, સમથવિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તો ભાવેતિ. પુત્તો અપ્પટિમસ્સ તાદિનોતિ સીલક્ખન્ધાદિધમ્મકાયસમ્પત્તિયા રૂપકાયસમ્પત્તિયા ચ અનુપમસ્સ ઉપમારહિતસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણસમ્પત્તિયા તાદિનો બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઓરસપુત્તો. પુત્તવચનેનેવ ચેત્થ થેરેન સત્થુ અનુજાતભાવદીપનેન અઞ્ઞા બ્યાકતાતિ વેદિતબ્બં.

સિરિવડ્ઢત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ખદિરવનિયત્થેરગાથાવણ્ણના

ચાલે ઉપચાલેતિ આયસ્મતો ખદિરવનિયરેવતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પતિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે તિત્થનાવિકકુલે નિબ્બત્તિત્વા મહાગઙ્ગાય પયાગતિત્થે તિત્થનાવાકમ્મં કરોન્તો એકદિવસં સસાવકસઙ્ઘં ભગવન્તં ગઙ્ગાતીરં ઉપગતં દિસ્વા પસન્નમાનસો નાવાસઙ્ઘાટં યોજેત્વા મહન્તેન પૂજાસક્કારેન પરતીરં પાપેત્વા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું સત્થારા આરઞ્ઞકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં દિસ્વા તદત્થં પત્થનં પટ્ઠપેત્વા ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાદાનં પવત્તેસિ. ભગવા ચ તસ્સ પત્થનાય અવજ્ઝભાવં બ્યાકાસિ. સો તતો પટ્ઠાય તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે નાલકગામે રૂપસારિયા બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ. તં વયપ્પત્તં માતાપિતરો ઘરબન્ધનેન બન્ધિતુકામા જાતા. સો સારિપુત્તત્થેરસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા ‘‘મય્હં જેટ્ઠભાતા અય્યો ઉપતિસ્સો ઇમં વિભવં છડ્ડેત્વા પબ્બજિતો, તેન વન્તં ખેળપિણ્ડં કથાહં પચ્છા ગિલિસ્સામી’’તિ જાતસંવેગો પાસં અનુપગચ્છનકમિગો વિય ઞાતકે વઞ્ચેત્વા હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મસેનાપતિનો કનિટ્ઠભાવં નિવેદેત્વા અત્તનો પબ્બજ્જાય છન્દં આરોચેસિ. ભિક્ખૂ તં પબ્બાજેત્વા પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સં ઉપસમ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેસું. સો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ખદિરવનં પવિસિત્વા, ‘‘અરહત્તં પત્વા ભગવન્તં ધમ્મસેનાપતિઞ્ચ પસ્સિસ્સામી’’તિ ઘટેન્તો વાયમન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકગતત્તા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૬૨૮-૬૪૩) –

‘‘ગઙ્ગા ભાગીરથી નામ, હિમવન્તા પભાવિતા;

કુતિત્થે નાવિકો આસિં, ઓરિમે ચ તરિં અહં.

‘‘પદુમુત્તરો નાયકો, સમ્બુદ્ધો દ્વિપદુત્તમો;

વસીસતસહસ્સેહિ, ગઙ્ગાતીરમુપાગતો.

‘‘બહૂ નાવા સમાનેત્વા, વડ્ઢકીહિ સુસઙ્ખતં;

નાવાય છદનં કત્વા, પટિમાનિં નરાસભં.

‘‘આગન્ત્વાન ચ સમ્બુદ્ધો, આરૂહિ તઞ્ચ નાવકં;

વારિમજ્ઝે ઠિતો સત્થા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો સો તારેસિ સમ્બુદ્ધં, સઙ્ઘઞ્ચાપિ અનાસવં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, દેવલોકે રમિસ્સતિ.

‘‘નિબ્બત્તિસ્સતિ તે બ્યમ્હં, સુકતં નાવસણ્ઠિતં;

આકાસે પુપ્ફછદનં, ધારયિસ્સતિ સબ્બદા.

‘‘અટ્ઠપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, તારકો નામ ખત્તિયો;

ચાતુરન્તો વિજિતાવી, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘સત્તપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, ચમ્મકો નામ ખત્તિયો;

ઉગ્ગચ્છન્તોવ સૂરિયો, જોતિસ્સતિ મહબ્બલો.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તિદસા સો ચવિત્વાન, મનુસ્સત્તં ગમિસ્સતિ;

રેવતો નામ નામેન, બ્રહ્મબન્ધુ ભવિસ્સતિ.

‘‘અગારા નિક્ખમિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સતિ.

‘‘સો પચ્છા પબ્બજિત્વાન, યુત્તયોગો વિપસ્સકો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હં, યોગક્ખેમાધિવાહનં;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને.

‘‘સતસહસ્સે કતં કમ્મં, ફલં દસ્સેસિ મે ઇધ;

સુમુત્તો સરવેગોવ, કિલેસે ઝાપયી મમ.

‘‘તતો મં વનનિરતં, દિસ્વા લોકન્તગૂ મુનિ;

વનવાસિભિક્ખૂનગ્ગં, પઞ્ઞપેસિ મહામતિ.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા થેરો સત્થારં ધમ્મસેનાપતિઞ્ચ વન્દિતું સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનં પવિસિત્વા સત્થારં ધમ્મસેનાપતિઞ્ચ વન્દિત્વા કતિપાહં જેતવને વિહાસિ. અથ નં સત્થા અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો આરઞ્ઞકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં આરઞ્ઞકાનં યદિદં રેવતો ખદિરવનિયો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૩). સો અપરભાગે અત્તનો જાતગામં ગન્ત્વા ‘‘ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલા’’તિ તિસ્સન્નં ભગિનીનં પુત્તે ‘‘ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલા’’તિ તયો ભાગિનેય્યે આનેત્વા પબ્બાજેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેસિ. તે કમ્મટ્ઠાનં અનુયુત્તા વિહરન્તિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે થેરસ્સ કોચિદેવ આબાધો ઉપ્પન્નો. તં સુત્વા સારિપુત્તત્થેરો રેવતં ‘‘ગિલાનપુચ્છનં અધિગમપુચ્છનઞ્ચ કરિસ્સામી’’તિ ઉપગચ્છિ. રેવતત્થેરો ધમ્મસેનાપતિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા તેસં સામણેરાનં સતુપ્પાદનવસેન ઓવદન્તો ‘‘ચાલે ઉપચાલે’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૨. તત્થ ચાલે ઉપચાલે સીસૂપચાલેતિ તેસં આલપનં. ‘‘ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલા’’તિ હિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામા તે તયો દારકા પબ્બજિતાપિ તથા વોહરીયન્તિ. ‘‘‘ચાલી, ઉપચાલી, સીસૂપચાલી’તિ તેસં નામ’’ન્તિ ચ વદન્તિ. યદત્થં ‘‘ચાલા’’તિઆદિના આમન્તનં કતં, તં દસ્સેન્તો ‘‘પતિસ્સતા નુ ખો વિહરથા’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘આગતો વો વાલં વિય વેધી’’તિ. પતિસ્સતાતિ પતિસ્સતિકા. ખોતિ અવધારણે. આગતોતિ આગચ્છિ. વોતિ તુમ્હાકં. વાલં વિય વેધીતિ વાલવેધી વિય, અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – તિક્ખજવનનિબ્બેધિકપઞ્ઞતાય વાલવેધિરૂપો સત્થુકપ્પો તુમ્હાકં માતુલત્થેરો આગતો, તસ્મા સમણસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા સતિસમ્પજઞ્ઞયુત્તા એવ હુત્વા વિહરથ, ‘‘યથાધિગતે વિહારે અપ્પમત્તા ભવથા’’તિ.

તં સુત્વા તે સામણેરા ધમ્મસેનાપતિસ્સ પચ્ચુગ્ગમનાદિવત્તં કત્વા ઉભિન્નં માતુલત્થેરાનં પટિસન્થારવેલાયં નાતિદૂરે સમાધિં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિંસુ. ધમ્મસેનાપતિ રેવતત્થેરેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના તે સામણેરે ઉપસઙ્કમિ, તે તથાકાલપરિચ્છેદસ્સ કતત્તા થેરે ઉપસઙ્કમન્તે એવ ઉટ્ઠહિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. થેરો ‘‘કતરકતરવિહારેન વિહરથા’’તિ પુચ્છિત્વા તેહિ ‘‘ઇમાય ઇમાયા’’તિ વુત્તે ‘‘દારકેપિ નામ એવં વિનેન્તો મય્હં ભાતિકો પચ્ચપાદિ વત ધમ્મસ્સ અનુધમ્મ’’ન્તિ થેરં પસંસન્તો પક્કામિ.

ખદિરવનિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુમઙ્ગલત્થેરગાથાવણ્ણના

સુમુત્તિકોતિ આયસ્મતો સુમઙ્ગલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો એકદિવસં સત્થારં ન્હાયિત્વા એકચીવરં ઠિતં દિસ્વા સોમનસ્સપ્પત્તો હુત્વા અપ્ફોટેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયા અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકે તાદિસેન કમ્મનિસ્સન્દેન દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ સુમઙ્ગલોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો ખુજ્જકાસિતનઙ્ગલકુદ્દાલપરિક્ખારો હુત્વા કસિયા જીવતિ. સો એકદિવસં રઞ્ઞા પસેનદિકોસલેન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાદાને પવત્તિયમાને દાનોપકરણાનિ ગહેત્વા આગચ્છન્તેહિ મનુસ્સેહિ સદ્ધિં દધિઘટં ગહેત્વા આગતો ભિક્ખૂનં સક્કારસમ્માનં દિસ્વા ‘‘ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા સુખુમવત્થસુનિવત્થા સુભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા નિવાતેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તિ, યંનૂનાહમ્પિ પબ્બજેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, અઞ્ઞતરં મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો પબ્બજ્જાધિપ્પાયં નિવેદેસિ. સો તં કરુણાયન્તો પબ્બાજેત્વા કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો અરઞ્ઞે વિહરન્તો એકવિહારે નિબ્બિન્નો ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા, વિબ્ભમિતુકામો ઞાતિગામં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે કચ્છં બન્ધિત્વા ખેત્તં કસન્તે કિલિટ્ઠવત્થનિવત્થે સમન્તતો રજોકિણ્ણસરીરે વાતાતપેન ફુસ્સન્તે કસ્સકે દિસ્વા, ‘‘મહન્તં વતિમે સત્તા જીવિકનિમિત્તં દુક્ખં પચ્ચનુભોન્તી’’તિ સંવેગં પટિલભિ. ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા યથાગહિતં કમ્મટ્ઠાનં ઉપટ્ઠાસિ. સો અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં ઉપગન્ત્વા વિવેકં લભિત્વા યોનિસો મનસિકરોન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૨.૧૧-૧૯) –

‘‘અત્થદસ્સી જિનવરો, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

વિહારા અભિનિક્ખમ્મ, તળાકં ઉપસઙ્કમિ.

‘‘ન્હાત્વા પિત્વા ચ સમ્બુદ્ધો, ઉત્તરિત્વેકચીવરો;

અટ્ઠાસિ ભગવા તત્થ, વિલોકેન્તો દિસોદિસં.

‘‘ભવને ઉપવિટ્ઠોહં, અદ્દસં લોકનાયકં;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, અપ્ફોટેસિં અહં તદા.

‘‘સતરંસિંવ જોતન્તં, પભાસન્તંવ કઞ્ચનં;

નચ્ચગીતે પયુત્તોહં, પઞ્ચઙ્ગતૂરિયમ્હિ ચ.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

સબ્બે સત્તે અભિભોમિ, વિપુલો હોતિ મે યસો.

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

અત્તાનં તોસયિત્વાન, પરે તોસેસિ ત્વં મુનિ.

‘‘પરિગ્ગહે નિસીદિત્વા, હાસં કત્વાન સુબ્બતે;

ઉપટ્ઠહિત્વા સમ્બુદ્ધં, તુસિતં ઉપપજ્જહં.

‘‘સોળસેતો કપ્પસતે, દ્વિનવએકચિન્તિતા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સમ્પત્તિં અત્તનો દુક્ખવિમુત્તિઞ્ચ કિત્તનવસેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘સુમુત્તિકો’’તિઆદિમાહ.

૪૩. તત્થ સુમુત્તિકોતિ સુન્દરા અચ્ચન્તિકતાય અપુનબ્ભવિકા મુત્તિ એતસ્સાતિ સુમુત્તિકો. તસ્સ પન વિમુત્તિયા પાસંસિયતાય અચ્છરિયતાય ચ અપ્ફોટેન્તો આહ ‘‘સુમુત્તિકો’’તિ. પુન તત્થ વિમુત્તિયં અત્તનો પસાદસ્સ દળ્હભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સાહુ સુમુત્તિકોમ્હી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ મુત્તિકો વતમ્હી’’તિ અત્થો. ‘‘કુતો પનાયં સુમુત્તિકતા’’તિ? કામઞ્ચાયં થેરો સબ્બસ્માપિ વટ્ટદુક્ખતો સુવિમુત્તો, અત્તનો પન તાવ ઉપટ્ઠિતં અતિવિય અનિટ્ઠભૂતં દુક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘તીહિ ખુજ્જકેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખુજ્જકેહીતિ ખુજ્જસભાવેહિ, ખુજ્જાકારેહિ વા. નિસ્સક્કવચનઞ્ચેતં મુત્તસદ્દાપેક્ખાય. કસ્સકો હિ અખુજ્જોપિ સમાનો તીસુ ઠાનેસુ અત્તાનં ખુજ્જં કત્વા દસ્સેતિ લાયને કસને કુદ્દાલકમ્મે ચ. યો હિ પન કસ્સકો લાયનાદીનિ કરોતિ, તાનિપિ અસિતાદીનિ કુટિલાકારતો ખુજ્જકાનીતિ વુત્તં ‘‘તીહિ ખુજ્જકેહી’’તિ.

ઇદાનિ તાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘અસિતાસુ મયા, નઙ્ગલાસુ મયા, ખુદ્દકુદ્દાલાસુ મયા’’તિ આહ. તત્થ અસિતાસુ મયાતિ લવિત્તેહિ મયા મુત્તન્તિ અત્થો. નિસ્સક્કે ચેતં ભુમ્મવચનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અપરે પન ‘‘અસિતાસુ મયાતિ લવિત્તેહિ કરણભૂતેહિ મયા ખુજ્જિત’’ન્તિ વદન્તિ. તેસં મતેન કરણત્થે હેતુમ્હિ વા ભુમ્મવચનં. ‘‘નઙ્ગલાસૂ’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસં કત્વા વુત્તં, નઙ્ગલેહિ કસિરેહીતિ અત્થો. અત્તના વળઞ્જિતકુદ્દાલસ્સ સભાવતો વળઞ્જનેન વા અપ્પકતાય વુત્તં ‘‘ખુદ્દકુદ્દાલાસૂ’’તિ ‘‘કુણ્ઠકુદ્દાલાસૂ’’તિપિ પાળિ. વળઞ્જનેનેવ અતિખિણખણિત્તેસૂતિ અત્થો. ઇધમેવાતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો. અથ વાપીતિ વા-સદ્દો નિપાતમત્તં. ગામકે ઠિતત્તા તાનિ અસિતાદીનિ કિઞ્ચાપિ ઇધેવ મમ સમીપેયેવ, તથાપિ અલમેવ હોતીતિ અત્થો. તુરિતવસેન ચેતં આમેડિતવચનં. ઝાયાતિ ફલસમાપત્તિજ્ઝાનવસેન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં દિબ્બવિહારાદિવસેન ચ ઝાય. સુમઙ્ગલાતિ અત્તાનં આલપતિ. ઝાને પન આદરદસ્સનત્થં આમેડિતં કતં. અપ્પમત્તો વિહરાતિ સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બત્થકમેવ અપ્પમત્તોસિ ત્વં, તસ્મા ઇદાનિ સુખં વિહર, સુમઙ્ગલ. કેચિ પન ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા એવ વિપસ્સનાય વીથિપટિપન્નાય સાસને સઞ્જાતાભિરતિયા યથાનુભૂતં ઘરાવાસદુક્ખં જિગુચ્છન્તો થેરો ઇમં ગાથં વત્વા પચ્છા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણી’’તિ વદન્તિ. તેસં મતેન ‘‘ઝાય અપ્પમત્તો વિહરા’’તિ પદાનં અત્થો વિપસ્સનામગ્ગવસેનપિ યુજ્જતિ એવ.

સુમઙ્ગલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સાનુત્થેરગાથાવણ્ણના

મતં વા અમ્મ રોદન્તીતિ આયસ્મતો સાનુત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો હત્થપાદધોવનમુખવિક્ખાલનાનં અત્થાય ઉદકં ઉપનેસિ. સત્થા હિ ભોજનકાલે હત્થપાદે ધોવિતુકામો અહોસિ. સો સત્થુ આકારં સલ્લક્ખેત્વા ઉદકં ઉપનેસિ. ભગવા હત્થપાદે ધોવિત્વા ભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેતુકામો અહોસિ. સો તમ્પિ ઞત્વા મુખોદકં ઉપનેસિ. સત્થા મુખં વિક્ખાલેત્વા મુખધોવનકિચ્ચં નિટ્ઠાપેસિ. એવં ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય તેન કરીયમાનં વેય્યાવચ્ચં સાદિયિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ ઉપાસકસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્મિં ગબ્ભગતેયેવ પિતા પવાસં ગતો, ઉપાસિકા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિત્વા સાનૂતિસ્સ નામં અકાસિ. તસ્મિં અનુક્કમેન વડ્ઢન્તે સત્તવસ્સિકંયેવ નં ભિક્ખૂનં સન્તિકે પબ્બાજેસિ, ‘‘એવમયં અનન્તરાયો વડ્ઢિત્વા અચ્ચન્તસુખભાગી ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘સો સાનુસામણેરો’’તિ પઞ્ઞાતો પઞ્ઞવા વત્તસમ્પન્નો બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો સત્તેસુ મેત્તજ્ઝાસયો હુત્વા દેવમનુસ્સાનં પિયો અહોસિ મનાપોતિ સબ્બં સાનુસુત્તે આગતનયેન વેદિતબ્બં.

તસ્સ અતીતજાતિયં માતા યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તિ. તં યક્ખા ‘‘સાનુત્થેરસ્સ અયં માતા’’તિ ગરુચિત્તિકારબહુલા હુત્વા માનેન્તિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે પુથુજ્જનભાવસ્સ આદીનવં વિભાવેન્તં વિય એકદિવસં સાનુસ્સ યોનિસો મનસિકારાભાવા અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ વિબ્ભમિતુકામતાચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. તં તસ્સ યક્ખિનિમાતા ઞત્વા મનુસ્સમાતુયા આરોચેસિ – ‘‘તવ પુત્તો, સાનુ, ‘વિબ્ભમિસ્સામી’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ, તસ્મા ત્વં –

‘‘સાનું પબુદ્ધં વજ્જાસિ, યક્ખાનં વચનં ઇદં;

માકાસિ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો.

‘‘સચે ત્વં પાપકં કમ્મં, કરિસ્સસિ કરોસિ વા;

ન તે દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપ્પચ્ચાપિ પલાયતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૨૫ સાનુસામણેરવત્થુ) –

એવં ભણાહી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા યક્ખિનિમાતા તત્થેવન્તરધાયિ. મનુસ્સમાતા પન તં સુત્વા પરિદેવસોકસમાપન્ના ચેતોદુક્ખસમપ્પિતા અહોસિ. અથ સાનુસામણેરો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય માતુ સન્તિકં ઉપગતો માતરં રોદમાનં દિસ્વા ‘‘અમ્મ, કિં નિસ્સાય રોદસી’’તિ વત્વા ‘‘તં નિસ્સાયા’’તિ ચ વુત્તો માતુ ‘‘મતં વા, અમ્મ, રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૪. તસ્સત્થો – ‘‘અમ્મ, રોદન્તા નામ ઞાતકા મિત્તા વા અત્તનો ઞાતકં મિત્તં વા મતં ઉદ્દિસ્સ રોદન્તિ પરલોકં ગતત્તા, યો વા ઞાતકો મિત્તો વા જીવં જીવન્તો દેસન્તરં પક્કન્તતાય ચ ન દિસ્સતિ, તં વા ઉદ્દિસ્સ રોદન્તિ, ઉભયમ્પેતં મયિ ન વિજ્જતિ, એવં સન્તે જીવન્તં ધરમાનં મં પુરતો ઠિતં પસ્સન્તી; કસ્મા, અમ્મ, રોદસિ?મં ઉદ્દિસ્સ તવ રોદનસ્સ કારણમેવ નત્થી’’તિ.

તં સુત્વા તસ્સ માતા ‘‘મરણઞ્હેતં, ભિક્ખવે, યો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૬૩) સુત્તપદાનુસારેન ઉપ્પબ્બજનં અરિયસ્સ વિનયે મરણન્તિ દસ્સેન્તી –

‘‘મતં વા પુત્ત રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતિ;

યો ચ કામે ચજિત્વાન, પુનરાગચ્છતે ઇધ.

‘‘તં વાપિ પુત્ત રોદન્તિ, પુન જીવં મતો હિ સો;

કુક્કુળા ઉબ્ભતો તાત, કુક્કુળં પતિતુમિચ્છસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.સાનુસામણેરવત્થુ) –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ કામે ચજિત્વાનાતિ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયેન વત્થુકામે પહાય, તઞ્ચ કિલેસકામસ્સ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન વેદિતબ્બં. પબ્બજ્જા હેત્થ કામપરિચ્ચાગો અધિપ્પેતો. પુનરાગચ્છતે ઇધાતિ ઇધ ગેહે પુનદેવ આગચ્છતિ, હીનાયાવત્તનં સન્ધાય વદતિ. તં વાપીતિ યો પબ્બજિત્વા વિબ્ભમતિ, તં વાપિ પુગ્ગલં મતં વિયમાદિસિયો રોદન્તિ. કસ્માતિ ચે? પુન જીવં મતો હિ સોતિ વિબ્ભમનતો પચ્છા યો જીવન્તો, સો ગુણમરણેન અત્થતો મતોયેવ. ઇદાનિસ્સ સવિસેસસંવેગં જનેતું ‘‘કુક્કુળા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ‘‘અહોરત્તં આદિત્તં વિય હુત્વા ડહનટ્ઠેન કુક્કુળનિરયસદિસત્તા કુક્કુળા ગિહિભાવા અનુકમ્પન્તિયા મયા ઉબ્ભતો ઉદ્ધતો, તાત સાનુ, કુક્કુળં પતિતું ઇચ્છસિ પતિતુકામોસી’’તિ.

તં સુત્વા સાનુસામણેરો સંવેગજાતો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૧.૨૫-૨૯) –

‘‘ભુઞ્જન્તં સમણં દિસ્વા, વિપ્પસન્નમનાવિલં;

ઘટેનોદકમાદાય, સિદ્ધત્થસ્સ અદાસહં.

‘‘નિમ્મલો હોમહં અજ્જ, વિમલો ખીણસંસયો;

ભવે નિબ્બત્તમાનસ્સ, ફલં નિબ્બત્તતે સુભં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, ઉદકં યમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દકદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘એકસટ્ઠિમ્હિતો કપ્પે, એકોવ વિમલો અહુ;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરો ઇમિસ્સા ગાથાય વસેન ‘‘મય્હં વિપસ્સનારમ્ભો અરહત્તપ્પત્તિ ચ જાતા’’તિ ઉદાનવસેન તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

સાનુત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. રમણીયવિહારિત્થેરગાથાવણ્ણના

યથાપિ ભદ્દો આજઞ્ઞોતિ આયસ્મતો રમણીયવિહારિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા કોરણ્ડપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે અઞ્ઞતરસ્સ સેટ્ઠિસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો યોબ્બનમદેન કામેસુ મુચ્છં આપન્નો વિહરતિ. સો એકદિવસં અઞ્ઞતરં પારદારિકં રાજપુરિસેહિ વિવિધા કમ્મકારણા કરીયમાનં દિસ્વા સંવેગજાતો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિતો ચ રાગચરિતતાય નિચ્ચકાલં સુસમ્મટ્ઠં પરિવેણં સૂપટ્ઠિતં પાનીયપરિભોજનીયં સુપઞ્ઞતં મઞ્ચપીઠં કત્વા વિહરતિ. તેન સો રમણીયવિહારીત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ.

સો રાગુસ્સન્નતાય અયોનિસો મનસિ કરિત્વા સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆપત્તિં આપજ્જિત્વા, ‘‘ધિરત્થુ, મં એવંભૂતો સદ્ધાદેય્યં ભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ વિપ્પટિસારી હુત્વા ‘‘વિબ્ભમિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે રુક્ખમૂલે નિસીદિ, તેન ચ મગ્ગેન સકટેસુ ગચ્છન્તેસુ એકો સકટયુત્તો ગોણો પરિસ્સમન્તો વિસમટ્ઠાને ખલિત્વા પતિ, તં સાકટિકા યુગતો મુઞ્ચિત્વા તિણોદકં દત્વા પરિસ્સમં વિનોદેત્વા પુનપિ ધુરે યોજેત્વા અગમંસુ. થેરો તં દિસ્વા – ‘‘યથાયં ગોણો સકિં ખલિત્વાપિ ઉટ્ઠાય સકિં ધુરં વહતિ, એવં મયાપિ કિલેસવસેન સકિં ખલિતેનાપિ વુટ્ઠાય સમણધમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ યોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તો નિવત્તિત્વા ઉપાલિત્થેરસ્સ અત્તનો પવત્તિં આચિક્ખિત્વા તેન વુત્તવિધિના આપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા સીલં પાકતિકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૧.૩૫-૩૯) –

‘‘અક્કન્તઞ્ચ પદં દિસ્વા, ચક્કાલઙ્કારભૂસિતં;

પદેનાનુપદં યન્તો, વિપસ્સિસ્સ મહેસિનો.

‘‘કોરણ્ડં પુપ્ફિતં દિસ્વા, સમૂલં પૂજિતં મયા;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, અવન્દિં પદમુત્તમં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સત્તપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, એકો વીતમલો અહું;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા વિમુત્તિસુખં અનુભવન્તો અત્તનો પુબ્બભાગપટિપત્તિયા સદ્ધિં અરિયધમ્માધિગમનદીપનિં ‘‘યથાપિ ભદ્દો આજઞ્ઞો, ખલિત્વા પતિતિટ્ઠતી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૫. તત્થ ખલિત્વાતિ પક્ખલિત્વા. પતિતિટ્ઠતીતિ પતિટ્ઠહતિ, પુનદેવ યથાઠાને તિટ્ઠતિ. એવન્તિ યથા ભદ્દો ઉસભાજાનીયો ભારં વહન્તો પરિસ્સમપ્પત્તો વિસમટ્ઠાનં આગમ્મ એકવારં પક્ખલિત્વા પતિતો ન તત્તકેન ધુરં છડ્ડેતિ, થામજવપરક્કમસમ્પન્નતાય પન ખલિત્વાપિ પતિતિટ્ઠતિ, અત્તનો સભાવેનેવ ઠત્વા ભારં વહતિ, એવં કિલેસપરિસ્સમપ્પત્તો કિરિયાપરાધેન ખલિત્વા તં ખલિતં થામવીરિયસમ્પત્તિતાય પટિપાકતિકં કત્વા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા દસ્સનસમ્પન્નં, તતો એવ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સવનન્તે અરિયાય જાતિયા જાતતાય સાવકં, તસ્સ ઉરે વાયામજનિતાભિજાતિતાય ઓરસં પુત્તં ભદ્દાજાનીયસદિસકિચ્ચતાય આજાનીયન્તિ ચ મં ધારેથ ઉપધારેથાતિ અત્થો.

રમણીયવિહારિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સમિદ્ધિત્થેરગાથાવણ્ણના

સદ્ધાયાહં પબ્બજિતોતિ આયસ્મતો સમિદ્ધિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કત્તાધિકારો તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થં ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો સવણ્ટાનિ પુપ્ફાનિ કણ્ણિકબદ્ધાનિ ગહેત્વા પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે કુલગેહે નિબ્બત્તિ. તસ્સ જાતકાલતો પટ્ઠાય તં કુલં ધનધઞ્ઞાદીહિ વડ્ઢિ, અત્તભાવો ચસ્સ અભિરૂપો દસ્સનીયો ગુણવા ઇતિ વિભવસમિદ્ધિયા ચ ગુણસમિદ્ધિયા ચ સમિદ્ધીત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. સો બિમ્બિસારસમાગમે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તો વિહરન્તો ભગવતિ તપોદારામે વિહરન્તે એકદિવસં એવં ચિન્તેસિ – ‘‘લાભા વત મે સત્થા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સ્વાક્ખાતે ચાહં ધમ્મવિનયે પબ્બજિતો, સબ્રહ્મચારી ચ મે સીલવન્તો કલ્યાણધમ્મા’’તિ. તસ્સેવં ચિન્તેન્તસ્સ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં ઉદપાદિ. તં અસહન્તો મારો પાપિમા થેરસ્સ અવિદૂરે મહન્તં ભેરવસદ્દમકાસિ, પથવિયા ઉન્દ્રિયનકાલો વિય અહોસિ. થેરો ભગવતો તમત્થં આરોચેસિ. ભગવા ‘‘મારો તુય્હં વિચક્ખુકમ્માય ચેતેતિ, ગચ્છ, ભિક્ખુ તત્થ અચિન્તેત્વા વિહરાહી’’તિ આહ. થેરો તત્થ ગન્ત્વા વિહરન્તો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૧.૩૦-૩૪) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

ઓભાસેન્તં દિસા સબ્બા, સિદ્ધત્થં નરસારથિં.

‘‘ધનું અદ્વેજ્ઝં કત્વાન, ઉસું સન્નય્હહં તદા;

પુપ્ફં સવણ્ટં છેત્વાન, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘એકપઞ્ઞાસિતો કપ્પે, એકો આસિં જુતિન્ધરો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા તત્થેવ વિહરન્તસ્સ થેરસ્સ ખીણાસવભાવં અજાનન્તો પુરિમનયેનેવ મારો મહન્તં ભેરવસદ્દં અકાસિ. તં સુત્વા થેરો અભીતો અચ્છમ્ભી ‘‘તાદિસાનં મારાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ મય્હં લોમમ્પિ ન કમ્પેતી’’તિ અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘સદ્ધાયાહં પબ્બજિતો’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૬. તત્થ સદ્ધાયાતિ ધમ્મચ્છન્દસમુટ્ઠાનાય કમ્મફલસદ્ધાય ચેવ રતનત્તયસદ્ધાય ચ. અહન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. પબ્બજિતોતિ ઉપગતો. અગારસ્માતિ ગેહતો ઘરાવાસતો વા. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં, સા હિ યંકિઞ્ચિ કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં ‘અગારસ્સ હિત’ન્તિ અગારિયં નામ, તદભાવતો ‘‘અનગારિયા’’તિ વુચ્ચતિ. સતિ પઞ્ઞા ચ મે વુડ્ઢાતિ સરણલક્ખણા સતિ, પજાનનલક્ખણા પઞ્ઞાતિ ઇમે ધમ્મા વિપસ્સનાક્ખણતો પટ્ઠાય મગ્ગપટિપાટિયા યાવ અરહત્તા મે વુડ્ઢા વડ્ઢિતા, ન દાનિ વડ્ઢેતબ્બા અત્થિ સતિપઞ્ઞા વેપુલ્લપ્પત્તાતિ દસ્સેતિ. ચિત્તઞ્ચ સુસમાહિતન્તિ અટ્ઠસમાપત્તિવસેન ચેવ લોકુત્તરસમાધિવસેન ચ ચિત્તં મે સુટ્ઠુ સમાહિતં, ન દાનિ તસ્સ સમાધાતબ્બં અત્થિ, સમાધિ વેપુલ્લપ્પત્તોતિ દસ્સેતિ. તસ્મા કામં કરસ્સુ રૂપાનીતિ પાપિમ મં ઉદ્દિસ્સ યાનિ કાનિચિ વિપ્પકારાનિ યથારુચિં કરોહિ, તેહિ પન નેવ મં બ્યાધયિસ્સસિ મમ સરીરકમ્પનમત્તમ્પિ કાતું ન સક્ખિસ્સસિ, કુતો ચિત્તઞ્ઞથત્તં? તસ્મા તવ કિરિયા અપ્પટિચ્છિતપહેનકં વિય ન કિઞ્ચિ અત્થં સોધેતિ, કેવલં તવ ચિત્તવિઘાતમત્તફલાતિ થેરો મારં તજ્જેસિ. તં સુત્વા મારો ‘‘જાનાતિ મં સમણો’’તિ તત્થેવન્તરધાયિ.

સમિદ્ધિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ઉજ્જયત્થેરગાથાવણ્ણના

નમો તે બુદ્ધ વીરત્થૂતિ આયસ્મતો ઉજ્જયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો ઇતો દ્વાનવુતે કપ્પે તિસ્સં ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો કણિકારપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે અઞ્ઞતરસ્સ સોત્તિયબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઉજ્જયોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ હુત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો વેળુવનં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૧.૧-૪) –

‘‘કણિકારં પુપ્ફિતં દિસ્વા, ઓચિનિત્વાનહં તદા;

તિસ્સસ્સ અભિરોપેસિં, ઓઘતિણ્ણસ્સ તાદિનો.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘પઞ્ચતિંસે ઇતો કપ્પે, અરુણપાણીતિ વિસ્સુતો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા ભગવતો થોમનાકારેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘નમો તે બુદ્ધ વીરત્થૂ’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૭. તત્થ નમોતિ પણામકિત્તનં. તેતિ પણામકિરિયાય સમ્પદાનકિત્તનં, તુય્હન્તિ અત્થો. બુદ્ધ વીરાતિ ચ ભગવતો આલપનં. ભગવા હિ યથા અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદસ્સ અત્થસ્સ અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદેન સયમ્ભૂઞાણેન અનવસેસતો બુદ્ધત્તા ‘‘બુદ્ધો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પઞ્ચન્નમ્પિ મારાનં અભિપ્પમદ્દનવસેન પદહન્તેન મહતા વીરિયેન સમન્નાગતત્તા ‘‘વીરો’’તિ વુચ્ચતિ. અત્થૂતિ હોતુ, તસ્સ ‘‘નમો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. વિપ્પમુત્તોસિ સબ્બધીતિ સબ્બેહિ કિલેસેહિ સબ્બસ્મિઞ્ચ સઙ્ખારગતે વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો અસિ ભવસિ, ન તયા કિઞ્ચિ અવિપ્પમુત્તં નામ અત્થિ, યતોહં તુય્હાપદાને વિહરં, વિહરામિ અનાસવોતિ તુય્હં તવ અપદાને ઓવાદે ગતમગ્ગે પટિપત્તિચરિયાય વિહરં યથાસત્તિ યથાબલં પટિપજ્જન્તો કામાસવાદીનં ચતુન્નમ્પિ આસવાનં સુપ્પહીનત્તા અનાસવો વિહરામિ, તાદિસસ્સ નમો તે બુદ્ધ-વીરત્થૂતિ.

ઉજ્જયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સઞ્જયત્થેરગાથાવણ્ણના

યતો અહન્તિ આયસ્મતો સઞ્જયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે મહતિ પૂગે સંકિત્તિવસેન વત્થું સઙ્ઘરિત્વા રતનત્તયં ઉદ્દિસ્સ પુઞ્ઞં કરોન્તો સયં દલિદ્દો હુત્વા નેસં ગણાદીનં પુઞ્ઞકિરિયાય બ્યાવટો અહોસિ. કાલેન કાલં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પસન્નમાનસો ભિક્ખૂનઞ્ચ તં તં વેય્યાવચ્ચં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ સઞ્જયો નામ નામેન, સો વયપ્પત્તો બ્રહ્માયુપોક્ખરસાતિઆદિકે અભિઞ્ઞાતે બ્રાહ્મણે સાસને અભિપ્પસન્ને દિસ્વા સઞ્જાતપ્પસાદો સત્થારં ઉપસઙ્કમિ. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા સોતાપન્નો અહોસિ. અપરભાગે પબ્બજિ. પબ્બજન્તો ચ ખુરગ્ગેયેવ છળભિઞ્ઞો અહોસી. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૦.૫૧-૫૫) –

‘‘વિપસ્સિસ્સ ભગવતો, મહાપૂગગણો અહુ;

વેય્યાવચ્ચકરો આસિં, સબ્બકિચ્ચેસુ વાવટો.

‘‘દેય્યધમ્મો ચ મે નત્થિ, સુગતસ્સ મહેસિનો;

અવન્દિં સત્થુનો પાદે, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.