૪. સાનુત્થેરગાથાવણ્ણના

મતં વા અમ્મ રોદન્તીતિ આયસ્મતો સાનુત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો હત્થપાદધોવનમુખવિક્ખાલનાનં અત્થાય ઉદકં ઉપનેસિ. સત્થા હિ ભોજનકાલે હત્થપાદે ધોવિતુકામો અહોસિ. સો સત્થુ આકારં સલ્લક્ખેત્વા ઉદકં ઉપનેસિ. ભગવા હત્થપાદે ધોવિત્વા ભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેતુકામો અહોસિ. સો તમ્પિ ઞત્વા મુખોદકં ઉપનેસિ. સત્થા મુખં વિક્ખાલેત્વા મુખધોવનકિચ્ચં નિટ્ઠાપેસિ. એવં ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય તેન કરીયમાનં વેય્યાવચ્ચં સાદિયિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ ઉપાસકસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્મિં ગબ્ભગતેયેવ પિતા પવાસં ગતો, ઉપાસિકા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિત્વા સાનૂતિસ્સ નામં અકાસિ. તસ્મિં અનુક્કમેન વડ્ઢન્તે સત્તવસ્સિકંયેવ નં ભિક્ખૂનં સન્તિકે પબ્બાજેસિ, ‘‘એવમયં અનન્તરાયો વડ્ઢિત્વા અચ્ચન્તસુખભાગી ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘સો સાનુસામણેરો’’તિ પઞ્ઞાતો પઞ્ઞવા વત્તસમ્પન્નો બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો સત્તેસુ મેત્તજ્ઝાસયો હુત્વા દેવમનુસ્સાનં પિયો અહોસિ મનાપોતિ સબ્બં સાનુસુત્તે આગતનયેન વેદિતબ્બં.

તસ્સ અતીતજાતિયં માતા યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તિ. તં યક્ખા ‘‘સાનુત્થેરસ્સ અયં માતા’’તિ ગરુચિત્તિકારબહુલા હુત્વા માનેન્તિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે પુથુજ્જનભાવસ્સ આદીનવં વિભાવેન્તં વિય એકદિવસં સાનુસ્સ યોનિસો મનસિકારાભાવા અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ વિબ્ભમિતુકામતાચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. તં તસ્સ યક્ખિનિમાતા ઞત્વા મનુસ્સમાતુયા આરોચેસિ – ‘‘તવ પુત્તો, સાનુ, ‘વિબ્ભમિસ્સામી’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ, તસ્મા ત્વં –

‘‘સાનું પબુદ્ધં વજ્જાસિ, યક્ખાનં વચનં ઇદં;

માકાસિ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો.

‘‘સચે ત્વં પાપકં કમ્મં, કરિસ્સસિ કરોસિ વા;

ન તે દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપ્પચ્ચાપિ પલાયતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૨૫ સાનુસામણેરવત્થુ) –

એવં ભણાહી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા યક્ખિનિમાતા તત્થેવન્તરધાયિ. મનુસ્સમાતા પન તં સુત્વા પરિદેવસોકસમાપન્ના ચેતોદુક્ખસમપ્પિતા અહોસિ. અથ સાનુસામણેરો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય માતુ સન્તિકં ઉપગતો માતરં રોદમાનં દિસ્વા ‘‘અમ્મ, કિં નિસ્સાય રોદસી’’તિ વત્વા ‘‘તં નિસ્સાયા’’તિ ચ વુત્તો માતુ ‘‘મતં વા, અમ્મ, રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૪૪. તસ્સત્થો – ‘‘અમ્મ, રોદન્તા નામ ઞાતકા મિત્તા વા અત્તનો ઞાતકં મિત્તં વા મતં ઉદ્દિસ્સ રોદન્તિ પરલોકં ગતત્તા, યો વા ઞાતકો મિત્તો વા જીવં જીવન્તો દેસન્તરં પક્કન્તતાય ચ ન દિસ્સતિ, તં વા ઉદ્દિસ્સ રોદન્તિ, ઉભયમ્પેતં મયિ ન વિજ્જતિ, એવં સન્તે જીવન્તં ધરમાનં મં પુરતો ઠિતં પસ્સન્તી; કસ્મા, અમ્મ, રોદસિ?મં ઉદ્દિસ્સ તવ રોદનસ્સ કારણમેવ નત્થી’’તિ.

તં સુત્વા તસ્સ માતા ‘‘મરણઞ્હેતં, ભિક્ખવે, યો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૬૩) સુત્તપદાનુસારેન ઉપ્પબ્બજનં અરિયસ્સ વિનયે મરણન્તિ દસ્સેન્તી –

‘‘મતં વા પુત્ત રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતિ;

યો ચ કામે ચજિત્વાન, પુનરાગચ્છતે ઇધ.

‘‘તં વાપિ પુત્ત રોદન્તિ, પુન જીવં મતો હિ સો;

કુક્કુળા ઉબ્ભતો તાત, કુક્કુળં પતિતુમિચ્છસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.સાનુસામણેરવત્થુ) –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ કામે ચજિત્વાનાતિ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયેન વત્થુકામે પહાય, તઞ્ચ કિલેસકામસ્સ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન વેદિતબ્બં. પબ્બજ્જા હેત્થ કામપરિચ્ચાગો અધિપ્પેતો. પુનરાગચ્છતે ઇધાતિ ઇધ ગેહે પુનદેવ આગચ્છતિ, હીનાયાવત્તનં સન્ધાય વદતિ. તં વાપીતિ યો પબ્બજિત્વા વિબ્ભમતિ, તં વાપિ પુગ્ગલં મતં વિયમાદિસિયો રોદન્તિ. કસ્માતિ ચે? પુન જીવં મતો હિ સોતિ વિબ્ભમનતો પચ્છા યો જીવન્તો, સો ગુણમરણેન અત્થતો મતોયેવ. ઇદાનિસ્સ સવિસેસસંવેગં જનેતું ‘‘કુક્કુળા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ‘‘અહોરત્તં આદિત્તં વિય હુત્વા ડહનટ્ઠેન કુક્કુળનિરયસદિસત્તા કુક્કુળા ગિહિભાવા અનુકમ્પન્તિયા મયા ઉબ્ભતો ઉદ્ધતો, તાત સાનુ, કુક્કુળં પતિતું ઇચ્છસિ પતિતુકામોસી’’તિ.

તં સુત્વા સાનુસામણેરો સંવેગજાતો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૧.૨૫-૨૯) –

‘‘ભુઞ્જન્તં સમણં દિસ્વા, વિપ્પસન્નમનાવિલં;

ઘટેનોદકમાદાય, સિદ્ધત્થસ્સ અદાસહં.

‘‘નિમ્મલો હોમહં અજ્જ, વિમલો ખીણસંસયો;

ભવે નિબ્બત્તમાનસ્સ, ફલં નિબ્બત્તતે સુભં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, ઉદકં યમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દકદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘એકસટ્ઠિમ્હિતો કપ્પે, એકોવ વિમલો અહુ;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરો ઇમિસ્સા ગાથાય વસેન ‘‘મય્હં વિપસ્સનારમ્ભો અરહત્તપ્પત્તિ ચ જાતા’’તિ ઉદાનવસેન તમેવ ગાથં પચ્ચુદાહાસિ.

સાનુત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.