૭. કુમાપુત્તસહાયત્થેરગાથાવણ્ણના

નાનાજનપદં યન્તીતિ આયસ્મતો કુમાપુત્તસહાયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા બહું રુક્ખદણ્ડં છિન્દિત્વા કત્તરયટ્ઠિં કત્વા સઙ્ઘસ્સ અદાસિ. અઞ્ઞઞ્ચ યથાવિભવં પુઞ્ઞં કત્વા દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા તતો પટ્ઠાય સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેળુકણ્ટકનગરે ઇદ્ધે કુલે નિબ્બત્તિ. સુદન્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. ‘‘વાસુલો’’તિ કેચિ વદન્તિ. સો કુમાપુત્તસ્સ પિયસહાયો હુત્વા વિચરન્તો ‘‘કુમાપુત્તો પબ્બજિતો’’તિ સુત્વા ‘‘ન હિ નૂન સો ઓરકો ધમ્મવિનયો, યત્થ કુમાપુત્તો પબ્બજિતો’’તિ તદનુબન્ધેન સયમ્પિ પબ્બજિતુકામો હુત્વા સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિ. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સો ભિય્યોસોમત્તાય પબ્બજ્જાય સઞ્જાતછન્દો પબ્બજિત્વા કુમાપુત્તેનેવ સદ્ધિં પરિયન્તપબ્બતે ભાવનાનુયુત્તો વિહરતિ. તેન ચ સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ નાનાજનપદેસુ જનપદચારિકં ચરન્તાપિ ગચ્છન્તાપિ આગચ્છન્તાપિ તં ઠાનં ઉપગચ્છન્તિ. તેન તત્થ કોલાહલં હોતિ. તં દિસ્વા સુદન્તત્થેરો ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા જનપદવિતક્કં અનુવત્તેન્તા ચિત્તસમાધિં વિરાધેન્તી’’તિ સંવેગજાતો તમેવ સંવેગં અત્તનો ચિત્તદમનસ્સ અઙ્કુસં કરોન્તો ‘‘નાનાજનપદં યન્તી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૩૭. તત્થ નાનાજનપદન્તિ વિસું વિસું નાનાવિધં જનપદં, કાસિકોસલાદિઅનેકરટ્ઠન્તિ અત્થો. યન્તીતિ ગચ્છન્તિ. વિચરન્તાતિ ‘‘અસુકો જનપદો સુભિક્ખો સુલભપિણ્ડો, અસુકો ખેમો અરોગો’’તિઆદિવિતક્કવસેન જનપદચારિકં ચરન્તા. અસઞ્ઞતાતિ તસ્સેવ જનપદવિતક્કસ્સ અપ્પહીનતાય ચિત્તેન અસંયતા. સમાધિઞ્ચ વિરાધેન્તીતિ સબ્બસ્સપિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ મૂલભૂતં ઉપચારપ્પનાભેદં સમાધિઞ્ચ નામ વિરાધેન્તિ. ચ-સદ્દો સમ્ભાવને. દેસન્તરચરણેન ઝાયિતું ઓકાસાભાવેન અનધિગતં સમાધિં નાધિગચ્છન્તા, અધિગતઞ્ચ વસીભાવાનાપાદનેન જીરન્તા વીરાધેન્તિ નામ. કિંસુ રટ્ઠચરિયા કરિસ્સતીતિ સૂતિ નિપાતમત્તં. ‘‘એવંભૂતાનં રટ્ઠચરિયા જનપદચારિકા કિં કરિસ્સતિ, કિં નામ અત્થં સાધેસ્સતિ, નિરત્થકાવા’’તિ ગરહન્તો વદતિ. તસ્માતિ યસ્મા ઈદિસી દેસન્તરચરિયા ભિક્ખુસ્સ ન અત્થાવહા, અપિ ચ ખો અનત્થાવહા સમ્પત્તીનં વિરાધનતો, તસ્મા. વિનેય્ય સારમ્ભન્તિ વસનપદેસે અરતિવસેન ઉપ્પન્નં સારમ્ભં ચિત્તસંકિલેસં તદનુરૂપેન પટિસઙ્ખાનેન વિનેત્વા વૂપસમેત્વા. ઝાયેય્યાતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચાતિ દુવિધેનપિ ઝાનેન ઝાયેય્ય. અપુરક્ખતોતિ મિચ્છાવિતક્કેહિ તણ્હાદીહિ વા ન પુરક્ખતોતિ તેસં વસં અનુપગચ્છન્તો કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિ કરેય્યાતિ અત્થો. એવં પન વત્વા થેરો તમેવ સંવેગં અઙ્કુસં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૩.૩૬-૪૧) –

‘‘કાનનં વનમોગ્ગય્હ, વેળું છેત્વાનહં તદા;

આલમ્બનં કરિત્વાન, સઙ્ઘસ્સ અદદિં બહું.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, સુબ્બતે અભિવાદિય;

આલમ્બદણ્ડં દત્વાન, પક્કામિં ઉત્તરામુખો.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં દણ્ડમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દણ્ડદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

યં પનત્થં અઙ્કુસં કત્વા અયં થેરો અરહત્તં પત્તો, તમેવત્થં હદયે ઠપેત્વા અરહત્તં પત્તોપિ ‘‘નાનાજનપદં યન્તિ’’તિ ઇદમેવ ગાથં અભાસિ. તસ્મા તદેવસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

કુમાપુત્તસહાયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.