૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ગહ્વરતીરિયત્થેરગાથાવણ્ણના

ફુટ્ઠો ડંસેહીતિ આયસ્મતો ગહ્વરતીરિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો ઇતો એકતિંસે કપ્પે સિખિસ્સ ભગવતો કાલે મિગલુદ્દો હુત્વા અરઞ્ઞે વિચરન્તો અદ્દસ સિખિં ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દેવનાગયક્ખાનં ધમ્મં દેસેન્તં, દિસ્વા પન પસન્નમાનસો ‘‘ધમ્મો એસ વુચ્ચતી’’તિ સરે નિમિત્તં અગ્ગહેસિ. સો તેન ચિત્તપ્પસાદેન દેવલોકે ઉપ્પન્નો પુન અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ‘‘અગ્ગિદત્તો’’તિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો ભગવતો યમકપાટિહારિયં દિસ્વા સઞ્જાતપ્પસાદો સાસને પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગહ્વરતીરે નામ અરઞ્ઞટ્ઠાને વસતિ. તેનસ્સ ગહ્વરતીરયોતિ સમઞ્ઞા અહોસિ. સો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૨.૪૪-૫૦) –

‘‘મિગલુદ્દો પુરે આસિ, અરઞ્ઞે વિપિને અહં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, દેવસઙ્ઘપુરક્ખતં.

‘‘ચતુસચ્ચં પકાસેન્તં, દેસેન્તં, અમતં પદં;

અસ્સોસિં મધુરં ધમ્મં, સિખિનો લોકબન્ધુનો.

‘‘ઘોસે ચિત્તં પસાદેસિં, અસમપ્પટિપુગ્ગલે;

તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, ઉત્તરિં દુત્તરં ભવં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઘોસસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા સાવત્થિયં અગમાસિ. તસ્સ આગતભાવં સુત્વા ઞાતકા ઉપગન્ત્વા મહાદાનં પવત્તેસું. સો કતિપયદિવસે વસિત્વા અરઞ્ઞમેવ ગન્તુકામો અહોસિ. તં ઞાતકા, ‘‘ભન્તે, અરઞ્ઞં નામ ડંસમકસાદિવસેન બહુપરિસ્સયં, ઇધેવ વસથા’’તિ આહંસુ. તં સુત્વા થેરો ‘‘અરઞ્ઞવાસોયેવ મય્હં રુચ્ચતી’’તિ વિવેકાભિરતિકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘ફુટ્ઠો ડંસેહી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૩૧. તત્થ ફુટ્ઠો ડંસેહિ મકસેહીતિ ડંસનસીલતાય ‘‘ડંસા’’તિ લદ્ધનામાહિ અન્ધકમક્ખિકાહિ, મકસનઞ્ઞિતેહિ ચ સૂચિમુખપાણેહિ ફુસ્સિતો દટ્ઠોતિ અત્થો. અરઞ્ઞસ્મિન્તિ ‘‘પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) વુત્તઅરઞ્ઞલક્ખણયોગતો અરઞ્ઞે. બ્રહાવનેતિ મહારુક્ખગચ્છગહનતાય મહાવને અરઞ્ઞાનિયં. નાગો સઙ્ગામસીસેવાતિ સઙ્ગામાવચરો હત્થિનાગો વિય સઙ્ગામમુદ્ધનિ પરસેનાસમ્પહારં. ‘‘અરઞ્ઞવાસો નામ બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિતો થોમિતો’’તિ ઉસ્સાહજાતો સતો સતિમા હુત્વા તત્ર તસ્મિં અરઞ્ઞે, તસ્મિં વા ડંસાદિસમ્ફસ્સે ઉપટ્ઠિતે અધિવાસયે અધિવાસેય્ય સહેય્ય, ‘‘ડંસાદયો મં આબાધેન્તી’’તિ અરઞ્ઞવાસં ન જહેય્યાતિ અત્થો.

ગહ્વરતીરિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુપ્પિયત્થેરગાથાવણ્ણના

અજરં જીરમાનેનાતિ આયસ્મતો સુપ્પિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞાયતને વસન્તો તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ફલાફલં અદાસિ, તથા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કાલે ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિત્વા અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્તો કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન લદ્ધસંવેગો સાસને પબ્બજિત્વા બહુસ્સુતો અહોસિ. જાતિમદેન સુતમદેન ચ અત્તાનં ઉક્કંસેન્તો પરે ચ વમ્ભેન્તો વિહાસિ. સો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન સાવત્થિયં પરિભૂતરૂપે સુસાનગોપકકુલે નિબ્બત્તિ. સુપ્પિયોતિસ્સ નામં અહોસિ. અથ વિઞ્ઞુતં પત્તો અત્તનો સહાયભૂતં સોપાકત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસંવેગો પબ્બજિત્વા સમ્માપટિપત્તિં પૂરેત્વા ‘‘અજરં જીરમાનેના’’તિ ગાથં અભાસિ.

૩૨. તત્થ અજરન્તિ જરારહિતં, નિબ્બાનં સન્ધાયાહ. તઞ્હિ અજાતત્તા નત્થિ એત્થ જરા, એતસ્મિં વા અધિગતે પુગ્ગલસ્સ સા નત્થીતિ જરાભાવહેતુતોપિ અજરં નામ. જીરમાનેનાતિ જીરન્તેન, ખણે ખણે જરં પાપુણન્તેન. તપ્પમાનેનાતિ સન્તપ્પમાનેન, રાગાદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ દય્હમાનેન. નિબ્બુતિન્તિ યથાવુત્તસન્તાપાભાવતો નિબ્બુતસભાવં નિબ્બાનં. નિમિયન્તિ પરિવત્તેય્યં ચેતાપેય્યં. પરમં સન્તિન્તિ અનવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારપરિળાહવૂપસમધમ્મતાય ઉત્તમં સન્તિં. ચતૂહિ યોગેહિ અનનુબન્ધત્તા યોગક્ખેમં. અત્તનો ઉત્તરિતરસ્સ કસ્સચિ અભાવતો અનુત્તરં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ખણે ખણે જરાય અભિભુય્યમાનત્તા જીરમાનેન, તથા રાગગ્ગિઆદીહિ સન્તપ્પમાનેન ગતો એવં અનિચ્ચેન દુક્ખેન અસારેન સબ્બથાપિ અનુપસન્તસભાવેન સઉપદ્દવેન, તપ્પટિપક્ખભાવતો અજરં પરમુપસમભૂતં કેનચિ અનુપદ્દુતં અનુત્તરં નિબ્બાનં નિમિયં પરિવત્તેય્યં ‘‘મહા વત મે લાભો મહા ઉદયો હત્થગતો’’તિ. યથા હિ મનુસ્સા યં કિઞ્ચિ ભણ્ડં પરિવત્તેન્તા નિરપેક્ખા ગય્હમાનેન સમ્બહુમાના હોન્તિ, એવમયં થેરો પહિતત્તો વિહરન્તો અત્તનો કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખતં, નિબ્બાનં પટિપેસિતત્તઞ્ચ પકાસેન્તો ‘‘નિમિયં પરમં સન્તિં, યોગક્ખેમં અનુત્તર’’ન્તિ વત્વા તમેવ પટિપત્તિં પરિબ્રૂહયન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૨.૫૧-૭૭) –

‘‘વરુણો નામ નામેન, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;

છડ્ડેત્વા દસ પુત્તાનિ, વનમજ્ઝોગહિં તદા.

‘‘અસ્સમં સુકતં કત્વા, સુવિભત્તં મનોરમં;

પણ્ણસાલં કરિત્વાન, વસામિ વિપિને અહં.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

મમુદ્ધરિતુકામો સો, આગચ્છિ મમ અસ્સમં.

‘‘યાવતા વનસણ્ડમ્હિ, ઓભાસો વિપુલો અહુ;

બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, પજ્જલી વિપિનં તદા.

‘‘દિસ્વાન તં પાટિહીરં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

પત્તપુટં ગહેત્વાન, ફલેન પૂજયિં અહં.

‘‘ઉપગન્ત્વાન સમ્બુદ્ધં, સહખારિમદાસહં;

અનુકમ્પાય મે બુદ્ધો, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘ખારિભારં ગહેત્વાન, પચ્છતો એહિ મે તુવં;

પરિભુત્તે ચ સઙ્ઘમ્હિ, પુઞ્ઞં તવ ભવિસ્સતિ.

‘‘પુટકં તં ગહેત્વાન, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સદાસહં;

તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, તુસિતં ઉપપજ્જહં.

‘‘તત્થ દિબ્બેહિ નચ્ચેહિ, ગીતેહિ વાદિતેહિ ચ;

પુઞ્ઞકમ્મેન સંયુત્તં, અનુભોમિ સદા સુખં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

ભોગે મે ઊનતા નત્થિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘યાવતા ચતુરો દીપા, સસમુદ્દા સપબ્બતા;

ફલં બુદ્ધસ્સ દત્વાન, ઇસ્સરં કારયામહં.

‘‘યાવતા યે પક્ખિગણા, આકાસે ઉપ્પતન્તિ ચે;

તેપિ મે વસમન્વેન્તિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘યાવતા વનસણ્ડમ્હિ, યક્ખા ભૂતા ચ રક્ખસા;

કુમ્ભણ્ડા ગરુળા ચાપિ, પારિચરિયં ઉપેન્તિ મે.

‘‘કુમ્મા સોણા મધુકારા, ડંસા ચ મકસા ઉભો;

તેપિ મં વસમન્વેન્તિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સુપણ્ણા નામ સકુણા, પક્ખિજાતા મહબ્બલા;

તેપિ મં સરણં યન્તિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘યેપિ દીઘાયુકા નાગા, ઇદ્ધિમન્તો મહાયસા;

તેપિ મં વસમન્વેન્તિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સીહા બ્યગ્ઘા ચ દીપી ચ, અચ્છકોકતરચ્છકા;

તેપિ મં વસમન્વેન્તિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઓસધી તિણવાસી ચ, યે ચ આકાસવાસિનો;

સબ્બે મં સરણં યન્તિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સુદુદ્દસં સુનિપુણં, ગમ્ભીરં સુપ્પકાસિતં;

ફસ્સયિત્વા વિહરામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘વિમોક્ખે અટ્ઠ ફુસિત્વા, વિહરામિ અનાસવો;

આતાપી નિપકો ચાહં, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘યે ફલટ્ઠા બુદ્ધપુત્તા, ખીણદોસા મહાયસા;

અહમઞ્ઞતરો તેસં, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘અભિઞ્ઞાપારમિં ગન્ત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘તેવિજ્જા ઇદ્ધિપત્તા ચ, બુદ્ધપુત્તા મહાયસા;

દિબ્બસોતં સમાપન્ના, તેસં અઞ્ઞતરો અહં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વાપિ તમેવ ગાથં અઞ્ઞાબ્યાકરણવસેન અભાસિ.

સુપ્પિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સોપાકત્થેરગાથાવણ્ણના

યથાપિ એકપુત્તસ્મિન્તિ આયસ્મતો સોપાકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો હુત્વા તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે અઞ્ઞતરસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો બીજપૂરફલાનિ સત્થુ ઉપનેસિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. સો ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ અભિપ્પસન્નો સલાકભત્તં પટ્ઠપેત્વા સઙ્ઘુદ્દેસવસેન તિણ્ણં ભિક્ખૂનં યાવતાયુકં ખીરભત્તં અદાસિ. સો તેહિ પુઞ્ઞકમ્મેહિ અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સમ્પત્તિં અનુભવન્તો એકદા મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તો એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ખીરભત્તં અદાસિ. એવં તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુ એવ પરિબ્ભમન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પુરિમકમ્મનિસ્સન્દેન સાવત્થિયં અઞ્ઞતરાય દુગ્ગતિત્થિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા દસ માસે કુચ્છિના પરિહરિત્વા પરિપક્કે ગબ્ભે વિજાયનકાલે વિજાયિતું અસક્કોન્તી મુચ્છં આપજ્જિત્વા બહુવેલં મતા વિય નિપજ્જિ. તં ઞાતકા ‘‘મતા’’તિ સઞ્ઞાય સુસાનં નેત્વા ચિતકં આરોપેત્વા દેવતાનુભાવેન વાતવુટ્ઠિયા ઉટ્ઠિતાય અગ્ગિં અદત્વા પક્કમિંસુ. દારકો પચ્છિમભાવિકત્તા દેવતાનુભાવેન માતુકુચ્છિતો અરોગો નિક્ખમિ. માતા પન કાલમકાસિ. દેવતા તં ગહેત્વા મનુસ્સરૂપેન સુસાનગોપકસ્સ ગેહે ઠપેત્વા કતિપયકાલં પતિરૂપેન આહારેન પોસેસિ. તતો પરં સુસાનગોપકો ચ નં અત્તનો પુત્તં કત્વા વડ્ઢેતિ. સો તથા વડ્ઢેન્તો તસ્સ પુત્તેન સુપિયેન નામ દારકેન સદ્ધિં કીળન્તો વિચરતિ. તસ્સ સુસાને જાતસંવડ્ઢભાવતો સોપાકોતિ સમઞ્ઞા અહોસિ.

અથેકદિવસં સત્તવસ્સિકં તં ભગવા પચ્ચૂસવેલાય ઞાણજાલં પત્થરિત્વા વેનેય્યબન્ધવે ઓલોકેત્વા ઞાણજલન્તોગધં દિસ્વા સુસાનટ્ઠાનં અગમાસિ. દારકો પુબ્બહેતુના ચોદિયમાનો પસન્નમાનસો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં કથેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા ‘‘પિતરા અનુઞ્ઞાતોસી’’તિ વુત્તો પિતરં સત્થુ સન્તિકં નેસિ. તસ્સ પિતા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં દારકં પબ્બાજેથા’’તિ અનુજાનિ. સત્થા તં પબ્બાજેત્વા મેત્તાભાવનાય નિયોજેસિ. સો મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સુસાને વિહરન્તો ચ ચિરસ્સેવ મેત્તાઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૫.૧-૭) –

‘‘કકુસન્ધો મહાવીરો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો સો, અગમાસિ વનન્તરં.

‘‘બીજમિઞ્જં ગહેત્વાન, લતાય આવુણિં અહં;

ભગવા તમ્હિ સમયે, ઝાયતે પબ્બતન્તરે.

‘‘દિસ્વાનહં દેવદેવં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

દક્ખિણેય્યસ્સ વીરસ્સ, બીજમિઞ્જમદાસહં.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પમ્હિ, યં મિઞ્જમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બીજમિઞ્જસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા હુત્વા પન અઞ્ઞેસં સોસાનિકભિક્ખૂનં મેત્તાભાવનાવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘યથાપિ એકપુત્તસ્મિ’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૩૩. તત્થ યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. એકપુત્તસ્મિન્તિ પુનાતિ ચ કુલવંસં તાયતિ ચાતિ પુત્તો, અત્રજાદિભેદો પુત્તો. એકો પુત્તો એકપુત્તો, તસ્મિં એકપુત્તસ્મિં. વિસયે ચેતં ભુમ્મવચનં. પિયસ્મિન્તિ પિયાયિતબ્બતાય ચેવ એકપુત્તતાય ચ રૂપસીલાચારાદીહિ ચ પેમકરણટ્ઠાનભૂતે. કુસલીતિ કુસલં વુચ્ચતિ ખેમં સોત્થિભાવો, તં લભિતબ્બં એતસ્સ અત્થીતિ કુસલી, સત્તાનં હિતેસી મેત્તજ્ઝાસયો. સબ્બેસુ પાણેસૂતિ સબ્બેસુ સત્તેસુ. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ દિસાસુ સબ્બેસુ વા ભવાદીસુ, સબ્બાસુ વા અવત્થાસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા એકપુત્તકે પિયે મનાપે માતાપિતા કુસલી એકન્તહિતેસી ભવેય્ય, એવં પુરત્થિમાદિભેદાસુ સબ્બાસુ દિસાસુ, કામભવાદિભેદેસુ સબ્બેસુ ભવેસુ દહરાદિભેદાસુ સબ્બાસુ અવત્થાસુ ચ ઠિતેસુ સબ્બેસુ સત્તેસુ એકન્તહિતેસિતાય કુસલી ભવેય્ય, ‘‘મિત્તો ઉદાસીનો પઞ્ચત્થિકો’’તિ સીમં અકત્વા સીમાસમ્ભેદવસેન સબ્બત્થ એકરસં મેત્તં ભાવેય્યાતિ. ઇમં પન ગાથં વત્વા ‘‘સચે તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં મેત્તાભાવનં અનુયુઞ્જેય્યાથ, યે તે ભગવતા ‘સુખં સુપતી’તિઆદિના (અ. નિ. ૧૧.૧૫) એકાદસ મેત્તાનિસંસા વુત્તા, એકંસેન તેસં ભાગિનો ભવથા’’તિ ઓવાદમદાસિ.

સોપાકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પોસિયત્થેરગાથાવણ્ણના

અનાસન્નવરાતિ આયસ્મતો પોસિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું કુસલં ઉપચિનિત્વા સુગતીસુ એવ સંસરન્તો ઇતો દ્વેનવુતે કપ્પે તિસ્સસ્સ ભગવતો કાલે મિગલુદ્દો હુત્વા અરઞ્ઞે વિચરતિ. અથ ભગવા તસ્સ અનુગ્ગહં કાતું અરઞ્ઞં ગન્ત્વા તસ્સ ચક્ખુપથે અત્તાનં દસ્સેસિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો આવુધં નિક્ખિપિત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. ભગવા નિસીદિતુકામતં દસ્સેસિ. સો તાવદેવ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા સમે ભૂમિભાગે સક્કચ્ચં સન્થરિત્વા અદાસિ. નિસીદિ તત્થ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. નિસિન્ને પન ભગવતિ અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા સયમ્પિ એકમન્તં નિસીદિ. અથ ભગવા ‘‘એત્તકં વટ્ટતિ ઇમસ્સ કુસલબીજ’’ન્તિ ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અચિરપક્કન્તે ભગવતિ તં સીહો મિગરાજા ઘાતેસિ. સો કાલઙ્કતો દેવલોકે નિબ્બત્તિ. ‘‘સો કિર ભગવતિ અનુપગચ્છન્તે સીહેન ઘાતિતો નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ તં દિસ્વા ભગવા સુગતિયં નિબ્બત્તનત્થં કુસલબીજરોપનત્થઞ્ચ ઉપસઙ્કમિ.

સો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો દેવલોકતો ચવિત્વા સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો સઙ્ગામજિતત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. પોસિયોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો દારપરિગ્ગહં કત્વા એકં પુત્તં લભિત્વા અન્તિમભવિકતાય ધમ્મતાય ચોદિયમાનો જાતિઆદિં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નસંવેગો પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વૂપકટ્ઠો હુત્વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનં અનુયુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૩.૧-૧૨) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, લમ્બકો નામ પબ્બતો;

તત્થેવ તિસ્સો સમ્બુદ્ધો, અબ્ભોકાસમ્હિ ચઙ્કમિ.

‘‘મિગલુદ્દો તદા આસિં, અરઞ્ઞે કાનને અહં;

દિસ્વાન તં દેવદેવં, તિણમુટ્ઠિમદાસહં.

‘‘નિસીદનત્થં બુદ્ધસ્સ, દત્વા ચિત્તં પસાદયિં;

સમ્બુદ્ધં અભિવાદેત્વા, પક્કામિં ઉત્તરામુખો.

‘‘અચિરં ગતમત્તસ્સ, મિગરાજા અપોથયિ;

સોહેન પોથિતો, સન્તો તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘આસન્ને મે કતં કમ્મં, બુદ્ધસેટ્ઠે અનાસવે;

સુમુત્તો સરવેગોવ, દેવલોકમગચ્છહં.

‘‘યૂપો તત્થ સુભો આસિ, પુઞ્ઞકમ્માભિનિમ્મિતો;

સહસ્સકણ્ડો સતભેણ્ડુ, ધજાલુ હરિતામયો.

‘‘પભા નિદ્ધાવતે તસ્સ, સતરંસીવ ઉગ્ગતો;

આકિણ્ણો દેવકઞ્ઞાહિ, આમોદિં કામકામિહં.

‘‘દેવલોકા ચવિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

આગન્ત્વાન મનુસ્સત્તં, પત્તોમ્હિ આસવક્ખયં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, નિસીદનમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, તિણમુટ્ઠે ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ભગવન્તં વન્દિતું સાવત્થિં આગતો ઞાતિં અનુકમ્પાય ઞાતિગેહં અગમાસિ. તત્થ નં પુરાણદુતિયિકા વન્દિત્વા આસનદાનાદિના પઠમં ઉપાસિકા વિય વત્તં દસ્સેત્વા થેરસ્સ અજ્ઝાસયં અજાનન્તી પચ્છા ઇત્થિકુત્તાદીહિ પલોભેતુકામા અહોસિ. થેરો ‘‘અહો અન્ધબાલા માદિસેપિ નામ એવં પટિપજ્જતી’’તિ ચિન્તેત્વા કિઞ્ચિ અવત્વા ઉટ્ઠાયાસના અરઞ્ઞમેવ ગતો. તં આરઞ્ઞકા ભિક્ખૂ ‘‘કિં, આવુસો, અતિલહું, નિવત્તોસિ, ઞાતકેહિ ન દિટ્ઠોસી’’તિ પુચ્છિંસુ. થેરો તત્થ પવત્તિં આચિક્ખન્તો ‘‘અનાસન્નવરા એતા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૩૪. તત્થ અનાસન્નવરાતિ એતા ઇત્થિયો ન આસન્ના અનુપગતા, દૂરે એવ વા ઠિતા હુત્વા વરા પુરિસસ્સ સેટ્ઠા હિતાવહા, તઞ્ચ ખો નિચ્ચમેવ સબ્બકાલમેવ, ન રત્તિમેવ, ન દિવાપિ, ન રહોવેલાયપિ. વિજાનતાતિ વિજાનન્તેન. ‘‘અનાસન્નપરા’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ચણ્ડહત્થિઅસ્સમહિંસસીહબ્યગ્ઘયક્ખરક્ખસપિસાચાપિ મનુસ્સાનં અનુપસઙ્કમન્તો વરા સેટ્ઠા, ન અનત્થાવહા, તે પન ઉપસઙ્કમન્તા દિટ્ઠધમ્મિકંયેવ અનત્થં કરેય્યું. ઇત્થિયો પન ઉપસઙ્કમિત્વા દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકં વિમોક્ખનિસ્સિતમ્પિ અત્થં વિનાસેત્વા મહન્તં અનત્થં આપાદેન્તિ, તસ્મા અનાસન્નવરા એતા નિચ્ચમેવ વિજાનતાતિ. ઇદાનિ તમત્થં અત્તૂપનાયિકં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ગામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ગામાતિ ગામં. ઉપયોગત્થે હિ એતં નિસ્સક્કવચનં. અરઞ્ઞમાગમ્માતિ અરઞ્ઞતો આગન્ત્વા. મ-કારો પદસન્ધિકરો, નિસ્સક્કે ચેતં ઉપયોગવચનં. તતોતિ મઞ્ચકતો. અનામન્તેત્વાતિ અનાલપિત્વા પુરાણદુતિયિકં ‘‘અપ્પમત્તા હોહી’’તિ એત્તકમ્પિ અવત્વા. પોસિયોતિ અત્તાનમેવ પરં વિય વદતિ. યે પન ‘‘પક્કામિ’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં અહં પોસિયો પક્કામિન્તિ યોજના. યે પન ‘‘સા ઇત્થી થેરં ઘરં ઉપગતં ભોજેત્વા પલોભેતુકામા જાતા, તં દિસ્વા થેરો તાવદેવ ગેહતો નિક્ખમિત્વા વિહારં ગન્ત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને મઞ્ચકે નિસીદિ. સાપિ ખો ઇત્થી પચ્છાભત્તં અલઙ્કતપટિયત્તા વિહારે થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ઉપસઙ્કમિ. તં દિસ્વા થેરો કિઞ્ચિ અવત્વા ઉટ્ઠાય દિવાટ્ઠાનમેવ ગતો’’તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ગામા અરઞ્ઞમાગમ્મા’’તિ ગાથાપદસ્સ અત્થો યથારુતવસેનેવ નિય્યતિ. વિહારો હિ ઇધ ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિ અધિપ્પેતો.

પોસિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સામઞ્ઞકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના

સુખં સુખત્થોતિ આયસ્મતો સામઞ્ઞકાનિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો હુત્વા તત્થ તત્થ ભવે કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો એકં મઞ્ચં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અઞ્ઞતરસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સામઞ્ઞકાનીતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ યમકપાટિહારિયં દિસ્વા પસન્નમાનસો સાસને પબ્બજિત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૬.૩૦-૩૩) –

‘‘વિપસ્સિનો ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

એકં મઞ્ચં મયા દિન્નં, પસન્નેન સપાણિના.

‘‘હત્થિયાનં અસ્સયાનં, દિબ્બયાનં સમજ્ઝગં;

તેન મઞ્ચક દાનેન, પત્તોમ્હિ આસવક્ખયં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં મઞ્ચમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, મઞ્ચદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

થેરસ્સ પન ગિહિસહાયકો કાતિયાનો નામ પરિબ્બાજકો બુદ્ધુપ્પાદતો પટ્ઠાય તિત્થિયાનં હતલાભસક્કારતાય ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ અલભન્તો આજીવકાપકતો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે સાકિયપુત્તિયા નામ મહાલાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તા સુખેન જીવથ, મયં પન દુક્ખિતા કિચ્છજીવિકા, કથં નુ ખો પટિપજ્જમાનસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ સમ્પરાયિકઞ્ચ સુખં સમ્પજ્જતી’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ થેરો ‘‘નિપ્પરિયાયતો સુખં નામ લોકુત્તરસુખમેવ, તઞ્ચ તદનુરૂપં પટિપત્તિં પટિપજ્જન્તસ્સેવા’’તિ અત્તના તસ્સ અધિગતભાવં પરિયાયેન વિભાવેન્તો ‘‘સુખં સુખત્થો લભતે તદાચર’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૩૫. તત્થ સુખન્તિ નિરામિસં સુખં ઇધાધિપ્પેતં. તઞ્ચ ફલસમાપત્તિ ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ. તથા હિ ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’ (દી. નિ. ૩.૩૫૫; અ. નિ. ૫.૨૭; વિભ. ૮૦૪) ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪) ચ વુત્તં. સુખત્થોતિ સુખપ્પયોજનો, યથાવુત્તેન સુખેન અત્થિકો. લભતેતિ પાપુણાતિ, અત્થિકસ્સેવેદં સુખં, ન ઇતરસ્સ. કો પન અત્થિકોતિ આહ ‘‘તદાચર’’ન્તિ તદત્થં આચરન્તો, યાય પટિપત્તિયા તં પટિપત્તિં પટિપજ્જન્તોતિ અત્થો. ન કેવલં તદાચરં સુખમેવ લભતે, અથ ખો કિત્તિઞ્ચ પપ્પોતિ ‘‘ઇતિપિ સીલવા સુપરિસુદ્ધકાયવચીકમ્મન્તો સુપરિસુદ્ધાજીવો ઝાયી ઝાનયુત્તો’’તિઆદિના કિત્તિં પરમ્મુખા પત્થટયસતં પાપુણાતિ. યસસ્સ વડ્ઢતીતિ સમ્મુખે ગુણાભિત્થવસઙ્ખાતો પરિવારસમ્પદાસઙ્ખાતો ચ યસો અસ્સ પરિબ્રૂહતિ. ઇદાનિ ‘‘તદાચર’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તમત્થં સરૂપતો દસ્સેન્તો – ‘‘યો અરિયમટ્ઠઙ્ગિકમઞ્જસં ઉજું, ભાવેતિ મગ્ગં અમતસ્સ પત્તિયા’’તિ આહ. તસ્સત્થો યો પુગ્ગલો કિલેસેહિ આરકત્તા પરિસુદ્ધટ્ઠેન પટિપજ્જન્તાનં અરિયભાવકરણટ્ઠેન અરિયં, સમ્માદિટ્ઠિઆદિઅટ્ઠઙ્ગસમુદાયતાય અટ્ઠઙ્ગિકં, અન્તદ્વયરહિતમજ્ઝિમપટિપત્તિભાવતો અકુટિલટ્ઠેન અઞ્જસં, કાયવઙ્કાદિપ્પહાનતો ઉજું, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગનિયટ્ઠેન કિલેસે મારેન્તો ગમનટ્ઠેન ચ ‘‘મગ્ગ’’ન્તિ લદ્ધનામં દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદં અમતસ્સ અસઙ્ખતાય ધાતુયા પત્તિયા અધિગમાય ભાવેતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેતિ વડ્ઢેતિ ચ, સો નિપ્પરિયાયેન ‘‘સુખત્થો તદાચર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા યથાવુત્તં સુખં લભતિ. તં સુત્વા પરિબ્બાજકો પસન્નમાનસો પબ્બજિત્વા સમ્મા પટિપજ્જન્તો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. ઇદમેવ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

સામઞ્ઞકાનિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુમાપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

સાધુ સુતન્તિ આયસ્મતો કુમાપુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પતિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો ઇતો એકનવુતે કપ્પે અજિનચમ્મવસનો તાપસો હુત્વા બન્ધુમતીનગરે રાજુય્યાને વસન્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો પાદબ્ભઞ્જનતેલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તો. તતો પટ્ઠાય સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અવન્તિરટ્ઠે વેળુકણ્ટકનગરે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તો. ‘‘નન્દો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. માતા પનસ્સ કુમા નામ, તેન કુમાપુત્તોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા લદ્ધપ્પસાદો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો પરિયન્તપબ્બતપસ્સે સમણધમ્મં કરોન્તો વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા સપ્પાયટ્ઠાને વસન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૩.૨૪-૩૦) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, રાજુય્યાને વસામહં;

ચમ્મવાસી તદા આસિં, કમણ્ડલુધરો અહં.

‘‘અદ્દસં વિમલં બુદ્ધં, સયમ્ભું અપરાજિતં;

પધાનં પહિતત્તં તં, ઝાયિં ઝાનરતં વસિં.

‘‘સબ્બકામસમિદ્ધઞ્ચ, ઓઘતિણ્ણમનાસવં;

દિસ્વા પસન્નસુમનો, અબ્ભઞ્જનમદાસહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, અબ્ભઞ્જનમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, અબ્ભઞ્જનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અરઞ્ઞે કાયદળ્હિબહુલે ભિક્ખૂ, દિસ્વા તે ઓવદન્તો સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં પકાસેન્તો ‘‘સાધુ સુતં સાધુ ચરિતક’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૩૬. તત્થ સાધૂતિ સુન્દરં. સુતન્તિ સવનં. તઞ્ચ ખો વિવટ્ટૂપનિસ્સિતં વિસેસતો અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તં દસકથાવત્થુસવનં ઇધાધિપ્પેતં. સાધુ ચરિતકન્તિ તદેવ અપ્પિચ્છતાદિચરિતં ચિણ્ણં, સાધુચરિતમેવ હિ ‘‘ચરિતક’’ન્તિ વુત્તં. પદદ્વયેનાપિ બાહુસચ્ચં તદનુરૂપં પટિપત્તિઞ્ચ ‘‘સુન્દર’’ન્તિ દસ્સેતિ. સદાતિ સબ્બકાલે નવકમજ્ઝિમથેરકાલે, સબ્બેસુ વા ઇરિયાપથક્ખણેસુ. અનિકેતવિહારોતિ કિલેસાનં નિવાસનટ્ઠાનટ્ઠેન પઞ્ચકામગુણા નિકેતા નામ, લોકિયા વા છળારમ્મણધમ્મા. યથાહ – ‘‘રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, ‘નિકેતસારી’તિ વુચ્ચતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૩). તેસં નિકેતાનં પહાનત્થાય પટિપદા અનિકેતવિહારો. અત્થપુચ્છનન્તિ તં આજાનિતુકામસ્સ કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થપભેદસ્સ પુચ્છનં, કુસલાદિભેદસ્સ વા અત્થસ્સ સભાવધમ્મસ્સ ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલં, કિં અકુસલં, કિં સાવજ્જં, કિં અનવજ્જ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૯૬) પુચ્છનં અત્થપુચ્છનં. પદક્ખિણકમ્મન્તિ તં પન પુચ્છિત્વા પદક્ખિણગ્ગાહિભાવેન તસ્સ ઓવાદે અધિટ્ઠાનં સમ્માપટિપત્તિ. ઇધાપિ ‘‘સાધૂ’’તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. એતં સામઞ્ઞન્તિ ‘‘સાધુ સુત’’ન્તિઆદિના વુત્તં યં સુતં, યઞ્ચ ચરિતં, યો ચ અનિકેતવિહારો, યઞ્ચ અત્થપુચ્છનં, યઞ્ચ પદક્ખિણકમ્મં, એતં સામઞ્ઞં એસો સમણભાવો. યસ્મા ઇમાય એવ પટિપદાય સમણભાવો, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા ‘‘સામઞ્ઞ’’ન્તિ નિપ્પરિયાયતો મગ્ગફલસ્સ અધિવચનં. તસ્સ વા પન અયં અપણ્ણકપટિપદા, તં પનેતં સામઞ્ઞં યાદિસસ્સ સમ્ભવાતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અકિઞ્ચનસ્સા’’તિ વુત્તં. અપરિગ્ગાહકસ્સ, ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણદાસિદાસાદિપરિગ્ગહપટિગ્ગહણરહિતસ્સાતિ અત્થો.

કુમાપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કુમાપુત્તસહાયત્થેરગાથાવણ્ણના

નાનાજનપદં યન્તીતિ આયસ્મતો કુમાપુત્તસહાયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા બહું રુક્ખદણ્ડં છિન્દિત્વા કત્તરયટ્ઠિં કત્વા સઙ્ઘસ્સ અદાસિ. અઞ્ઞઞ્ચ યથાવિભવં પુઞ્ઞં કત્વા દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા તતો પટ્ઠાય સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેળુકણ્ટકનગરે ઇદ્ધે કુલે નિબ્બત્તિ. સુદન્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. ‘‘વાસુલો’’તિ કેચિ વદન્તિ. સો કુમાપુત્તસ્સ પિયસહાયો હુત્વા વિચરન્તો ‘‘કુમાપુત્તો પબ્બજિતો’’તિ સુત્વા ‘‘ન હિ નૂન સો ઓરકો ધમ્મવિનયો, યત્થ કુમાપુત્તો પબ્બજિતો’’તિ તદનુબન્ધેન સયમ્પિ પબ્બજિતુકામો હુત્વા સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિ. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સો ભિય્યોસોમત્તાય પબ્બજ્જાય સઞ્જાતછન્દો પબ્બજિત્વા કુમાપુત્તેનેવ સદ્ધિં પરિયન્તપબ્બતે ભાવનાનુયુત્તો વિહરતિ. તેન ચ સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ નાનાજનપદેસુ જનપદચારિકં ચરન્તાપિ ગચ્છન્તાપિ આગચ્છન્તાપિ તં ઠાનં ઉપગચ્છન્તિ. તેન તત્થ કોલાહલં હોતિ. તં દિસ્વા સુદન્તત્થેરો ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા જનપદવિતક્કં અનુવત્તેન્તા ચિત્તસમાધિં વિરાધેન્તી’’તિ સંવેગજાતો તમેવ સંવેગં અત્તનો ચિત્તદમનસ્સ અઙ્કુસં કરોન્તો ‘‘નાનાજનપદં યન્તી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૩૭. તત્થ નાનાજનપદન્તિ વિસું વિસું નાનાવિધં જનપદં, કાસિકોસલાદિઅનેકરટ્ઠન્તિ અત્થો. યન્તીતિ ગચ્છન્તિ. વિચરન્તાતિ ‘‘અસુકો જનપદો સુભિક્ખો સુલભપિણ્ડો, અસુકો ખેમો અરોગો’’તિઆદિવિતક્કવસેન જનપદચારિકં ચરન્તા. અસઞ્ઞતાતિ તસ્સેવ જનપદવિતક્કસ્સ અપ્પહીનતાય ચિત્તેન અસંયતા. સમાધિઞ્ચ વિરાધેન્તીતિ સબ્બસ્સપિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ મૂલભૂતં ઉપચારપ્પનાભેદં સમાધિઞ્ચ નામ વિરાધેન્તિ. ચ-સદ્દો સમ્ભાવને. દેસન્તરચરણેન ઝાયિતું ઓકાસાભાવેન અનધિગતં સમાધિં નાધિગચ્છન્તા, અધિગતઞ્ચ વસીભાવાનાપાદનેન જીરન્તા વીરાધેન્તિ નામ. કિંસુ રટ્ઠચરિયા કરિસ્સતીતિ સૂતિ નિપાતમત્તં. ‘‘એવંભૂતાનં રટ્ઠચરિયા જનપદચારિકા કિં કરિસ્સતિ, કિં નામ અત્થં સાધેસ્સતિ, નિરત્થકાવા’’તિ ગરહન્તો વદતિ. તસ્માતિ યસ્મા ઈદિસી દેસન્તરચરિયા ભિક્ખુસ્સ ન અત્થાવહા, અપિ ચ ખો અનત્થાવહા સમ્પત્તીનં વિરાધનતો, તસ્મા. વિનેય્ય સારમ્ભન્તિ વસનપદેસે અરતિવસેન ઉપ્પન્નં સારમ્ભં ચિત્તસંકિલેસં તદનુરૂપેન પટિસઙ્ખાનેન વિનેત્વા વૂપસમેત્વા. ઝાયેય્યાતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચાતિ દુવિધેનપિ ઝાનેન ઝાયેય્ય. અપુરક્ખતોતિ મિચ્છાવિતક્કેહિ તણ્હાદીહિ વા ન પુરક્ખતોતિ તેસં વસં અનુપગચ્છન્તો કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિ કરેય્યાતિ અત્થો. એવં પન વત્વા થેરો તમેવ સંવેગં અઙ્કુસં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૩.૩૬-૪૧) –

‘‘કાનનં વનમોગ્ગય્હ, વેળું છેત્વાનહં તદા;

આલમ્બનં કરિત્વાન, સઙ્ઘસ્સ અદદિં બહું.

‘‘તેન ચિત્તપ્પસાદેન, સુબ્બતે અભિવાદિય;

આલમ્બદણ્ડં દત્વાન, પક્કામિં ઉત્તરામુખો.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં દણ્ડમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દણ્ડદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

યં પનત્થં અઙ્કુસં કત્વા અયં થેરો અરહત્તં પત્તો, તમેવત્થં હદયે ઠપેત્વા અરહત્તં પત્તોપિ ‘‘નાનાજનપદં યન્તિ’’તિ ઇદમેવ ગાથં અભાસિ. તસ્મા તદેવસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

કુમાપુત્તસહાયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ગવમ્પતિત્થેરગાથાવણ્ણના

યો ઇદ્ધિયા સરભુન્તિ આયસ્મતો ગવમ્પતિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો ઇતો એકતિંસે કપ્પે સિખિં ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો પુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે ઉપ્પન્નો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કોણાગમનસ્સ ભગવતો ચેતિયે છત્તઞ્ચ વેદિકઞ્ચ કારેસિ. કસ્સપસ્સ પન ભગવતો કાલે અઞ્ઞતરસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો. તસ્મિઞ્ચ કુલે બહું ગોમણ્ડલં અહોસિ. તં ગોપાલકા રક્ખન્તિ. અયં તત્થ અન્તરન્તરા યુત્તપ્પયુત્તં વિચારેન્તો વિચરતિ. સો એકં ખીણાસવત્થેરં ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા બહિગામે દેવસિકં એકસ્મિં પદેસે ભત્તકિચ્ચં કરોન્તં દિસ્વા ‘‘અય્યો સૂરિયાતપેન કિલમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ચત્તારો સિરીસદણ્ડે ઉસ્સાપેત્વા તેસં ઉપરિ સિરીસસાખાયો ઠપેત્વા સાખામણ્ડપં કત્વા અદાસિ. ‘‘મણ્ડપસ્સ સમીપે સિરીસરુક્ખં રોપેસી’’તિ ચ વદન્તિ. તસ્સ અનુકમ્પાય દેવસિકં થેરો તત્થ નિસીદિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તતો ચવિત્વા ચાતુમહારાજિકેસુ નિબ્બત્તિ. તસ્સ પુરિમકમ્મસંસૂચકં વિમાનદ્વારે મહન્તં સિરીસવનં નિબ્બત્તિ વણ્ણગન્ધસમ્પન્નેહિ અઞ્ઞેહિ પુપ્ફેહિ સબ્બકાલે ઉપસોભયમાનં, તેન તં વિમાનં ‘‘સેરીસક’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો દેવપુત્તો એકં બુદ્ધન્તરં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે યસત્થેરસ્સ ચતૂસુ ગિહિસહાયેસુ ગવમ્પતિ નામ હુત્વા આયસ્મતો યસસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા અત્તનો સહાયેહિ સદ્ધિં ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. સો દેસનાવસાને સહાયેહિ સદ્ધિં અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૩.૪૨-૪૭) –

‘‘મિગલુદ્દો પુરે આસિં, વિપિને વિચરં અહં;