૩. સોપાકત્થેરગાથાવણ્ણના

યથાપિ એકપુત્તસ્મિન્તિ આયસ્મતો સોપાકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો હુત્વા તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે અઞ્ઞતરસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો બીજપૂરફલાનિ સત્થુ ઉપનેસિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. સો ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ અભિપ્પસન્નો સલાકભત્તં પટ્ઠપેત્વા સઙ્ઘુદ્દેસવસેન તિણ્ણં ભિક્ખૂનં યાવતાયુકં ખીરભત્તં અદાસિ. સો તેહિ પુઞ્ઞકમ્મેહિ અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સમ્પત્તિં અનુભવન્તો એકદા મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તો એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ખીરભત્તં અદાસિ. એવં તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુ એવ પરિબ્ભમન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પુરિમકમ્મનિસ્સન્દેન સાવત્થિયં અઞ્ઞતરાય દુગ્ગતિત્થિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા દસ માસે કુચ્છિના પરિહરિત્વા પરિપક્કે ગબ્ભે વિજાયનકાલે વિજાયિતું અસક્કોન્તી મુચ્છં આપજ્જિત્વા બહુવેલં મતા વિય નિપજ્જિ. તં ઞાતકા ‘‘મતા’’તિ સઞ્ઞાય સુસાનં નેત્વા ચિતકં આરોપેત્વા દેવતાનુભાવેન વાતવુટ્ઠિયા ઉટ્ઠિતાય અગ્ગિં અદત્વા પક્કમિંસુ. દારકો પચ્છિમભાવિકત્તા દેવતાનુભાવેન માતુકુચ્છિતો અરોગો નિક્ખમિ. માતા પન કાલમકાસિ. દેવતા તં ગહેત્વા મનુસ્સરૂપેન સુસાનગોપકસ્સ ગેહે ઠપેત્વા કતિપયકાલં પતિરૂપેન આહારેન પોસેસિ. તતો પરં સુસાનગોપકો ચ નં અત્તનો પુત્તં કત્વા વડ્ઢેતિ. સો તથા વડ્ઢેન્તો તસ્સ પુત્તેન સુપિયેન નામ દારકેન સદ્ધિં કીળન્તો વિચરતિ. તસ્સ સુસાને જાતસંવડ્ઢભાવતો સોપાકોતિ સમઞ્ઞા અહોસિ.

અથેકદિવસં સત્તવસ્સિકં તં ભગવા પચ્ચૂસવેલાય ઞાણજાલં પત્થરિત્વા વેનેય્યબન્ધવે ઓલોકેત્વા ઞાણજલન્તોગધં દિસ્વા સુસાનટ્ઠાનં અગમાસિ. દારકો પુબ્બહેતુના ચોદિયમાનો પસન્નમાનસો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં કથેસિ. સો ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા ‘‘પિતરા અનુઞ્ઞાતોસી’’તિ વુત્તો પિતરં સત્થુ સન્તિકં નેસિ. તસ્સ પિતા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં દારકં પબ્બાજેથા’’તિ અનુજાનિ. સત્થા તં પબ્બાજેત્વા મેત્તાભાવનાય નિયોજેસિ. સો મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સુસાને વિહરન્તો ચ ચિરસ્સેવ મેત્તાઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૫.૧-૭) –

‘‘કકુસન્ધો મહાવીરો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો સો, અગમાસિ વનન્તરં.

‘‘બીજમિઞ્જં ગહેત્વાન, લતાય આવુણિં અહં;

ભગવા તમ્હિ સમયે, ઝાયતે પબ્બતન્તરે.

‘‘દિસ્વાનહં દેવદેવં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

દક્ખિણેય્યસ્સ વીરસ્સ, બીજમિઞ્જમદાસહં.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પમ્હિ, યં મિઞ્જમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બીજમિઞ્જસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા હુત્વા પન અઞ્ઞેસં સોસાનિકભિક્ખૂનં મેત્તાભાવનાવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘યથાપિ એકપુત્તસ્મિ’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૩૩. તત્થ યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. એકપુત્તસ્મિન્તિ પુનાતિ ચ કુલવંસં તાયતિ ચાતિ પુત્તો, અત્રજાદિભેદો પુત્તો. એકો પુત્તો એકપુત્તો, તસ્મિં એકપુત્તસ્મિં. વિસયે ચેતં ભુમ્મવચનં. પિયસ્મિન્તિ પિયાયિતબ્બતાય ચેવ એકપુત્તતાય ચ રૂપસીલાચારાદીહિ ચ પેમકરણટ્ઠાનભૂતે. કુસલીતિ કુસલં વુચ્ચતિ ખેમં સોત્થિભાવો, તં લભિતબ્બં એતસ્સ અત્થીતિ કુસલી, સત્તાનં હિતેસી મેત્તજ્ઝાસયો. સબ્બેસુ પાણેસૂતિ સબ્બેસુ સત્તેસુ. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ દિસાસુ સબ્બેસુ વા ભવાદીસુ, સબ્બાસુ વા અવત્થાસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા એકપુત્તકે પિયે મનાપે માતાપિતા કુસલી એકન્તહિતેસી ભવેય્ય, એવં પુરત્થિમાદિભેદાસુ સબ્બાસુ દિસાસુ, કામભવાદિભેદેસુ સબ્બેસુ ભવેસુ દહરાદિભેદાસુ સબ્બાસુ અવત્થાસુ ચ ઠિતેસુ સબ્બેસુ સત્તેસુ એકન્તહિતેસિતાય કુસલી ભવેય્ય, ‘‘મિત્તો ઉદાસીનો પઞ્ચત્થિકો’’તિ સીમં અકત્વા સીમાસમ્ભેદવસેન સબ્બત્થ એકરસં મેત્તં ભાવેય્યાતિ. ઇમં પન ગાથં વત્વા ‘‘સચે તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં મેત્તાભાવનં અનુયુઞ્જેય્યાથ, યે તે ભગવતા ‘સુખં સુપતી’તિઆદિના (અ. નિ. ૧૧.૧૫) એકાદસ મેત્તાનિસંસા વુત્તા, એકંસેન તેસં ભાગિનો ભવથા’’તિ ઓવાદમદાસિ.

સોપાકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.