૩. વનવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

નીલબ્ભવણ્ણાતિ આયસ્મતો વનવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર અત્થદસ્સિનો ભગવતો કાલે કચ્છપયોનિયં નિબ્બત્તો વિનતાય નામ નદિયા વસતિ. તસ્સ ખુદ્દકનાવપ્પમાણો અત્તભાવો અહોસિ. સો કિર એકદિવસં ભગવન્તં નદિયા તીરે ઠિતં દિસ્વા, ‘‘પારં ગન્તુકામો મઞ્ઞે ભગવા’’તિ અત્તનો પિટ્ઠિયં આરોપેત્વા નેતુકામો પાદમૂલે નિપજ્જિ. ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા તં અનુકમ્પન્તો આરુહિ. સો પીતિસોમનસ્સજાતો સોતં છિન્દન્તો જિયાય વેગેન ખિત્તસરો વિય તાવદેવ પરતીરં પાપેસિ. ભગવા તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ ફલં એતરહિ નિબ્બત્તનકસમ્પત્તિઞ્ચ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અનેકસતક્ખત્તું તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞવાસીયેવ અહોસિ. પુન કસ્સપબુદ્ધકાલે કપોતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તં મેત્તાવિહારિં એકં ભિક્ખું દિસ્વા ચિત્તં પસાદેસિ.

તતો પન ચુતો બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સંવેગજાતો પબ્બજિત્વા વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું પુઞ્ઞકમ્મં ઉપચિનિ. એવં તત્થ તત્થ દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુનગરે વચ્છગોત્તસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા પરિપક્કગબ્ભા અરઞ્ઞં દસ્સનત્થાય સઞ્જાતદોહળા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિચરતિ, તાવદેવસ્સા કમ્મજવાતા ચલિંસુ, તિરોકરણિં પરિક્ખિપિત્વા અદંસુ. સા ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણં પુત્તં વિજાયિ. સો બોધિસત્તેન સહ પંસુકીળિકસહાયો અહોસિ. ‘‘વચ્છો’’તિસ્સ નામઞ્ચ અહોસિ. વનાભિરતિયા વસેન વનવચ્છોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. અપરભાગે મહાસત્તે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા મહાપધાનં પદહન્તે, ‘‘અહમ્પિ સિદ્ધત્થકુમારેન સહ અરઞ્ઞે વિહરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વસન્તો અભિસમ્બુદ્ધભાવં સુત્વા ભગવતો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસમાનો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯-૧૪૮-૧૬૩) –

‘‘અત્થદસ્સી તુ ભગવા, સયમ્ભૂ લોકનાયકો;

વિનતાનદિયા તીરં, ઉપગચ્છિ તથાગતો.

‘‘ઉદકા અભિનિક્ખમ્મ, કચ્છપો વારિગોચરો;

બુદ્ધં તારેતુકામોહં, ઉપેસિં લોકનાયકં.

‘‘અભિરૂહતુ મં બુદ્ધો, અત્થદસ્સી મહામુનિ;

અહં તં તારયિસ્સામિ, દુક્ખસ્સન્તકરો તુવં.

‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, અત્થદસ્સી મહાયસો;

અભિરૂહિત્વા મે પિટ્ઠિં, અટ્ઠાસિ લોકનાયકો.

‘‘યતો સરામિ અત્તાનં, યતો પત્તોસ્મિ વિઞ્ઞુતં;

સુખં મે તાદિસં નત્થિ, ફુટ્ઠે પાદતલે યથા.

‘‘ઉત્તરિત્વાન સમ્બુદ્ધો, અત્થદસ્સી મહાયસો;

નદિતીરમ્હિ ઠત્વાન, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યાવતા વત્તતે ચિત્તં, ગઙ્ગાસોતં તરામહં;

અયઞ્ચ કચ્છપો રાજા, તારેસિ મમ પઞ્ઞવા.

‘‘ઇમિના બુદ્ધતરણેન, મેત્તચિત્તવતાય ચ;

અટ્ઠારસે કપ્પસતે, દેવલોકે રમિસ્સતિ.

‘‘દેવલોકા ઇધાગન્ત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

એકાસને નિસીદિત્વા, કઙ્ખાસોતં તરિસ્સતિ.

‘‘યથાપિ ભદ્દકે ખેત્તે, બીજં અપ્પમ્પિ રોપિતં;

સમ્માધારે પવેચ્છન્તે, ફલં તોસેતિ કસ્સકં.

‘‘તથેવિદં બુદ્ધખેત્તં, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતં;

સમ્માધારે પવેચ્છન્તે, ફલં મં તોસયિસ્સતિ.

‘‘પધાનપહિતત્તોમ્હિ, ઉપસન્તો નિરૂપધિ;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, તરણાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવં પન અરહત્તં પત્વા ભગવતિ કપિલવત્થુસ્મિં વિહરન્તે તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ભિક્ખૂહિ સમાગતો પટિસન્થારવસેન ‘‘કિં, આવુસો, અરઞ્ઞે ફાસુવિહારો લદ્ધો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘રમણીયા, આવુસો, અરઞ્ઞે પબ્બતા’’તિ અત્તના વુટ્ઠપબ્બતે વણ્ણેન્તો ‘‘નીલબ્ભવણ્ણા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૩. તત્થ નીલબ્ભવણ્ણાતિ નીલવલાહકનિભા નીલવલાહકસણ્ઠાના ચ. રુચિરાતિ રુચિયા સકિરણા પભસ્સરા ચ. સીતવારીતિ સીતલસલિલા. સુચિન્ધરાતિ સુચિસુદ્ધભૂમિભાગતાય સુદ્ધચિત્તાનં વા અરિયાનં નિવાસનટ્ઠાનતાય સુચિન્ધરા. ગાથાસુખત્થઞ્હિ સાનુનાસિકં કત્વા નિદ્દેસો. ‘‘સીતવારિસુચિન્ધરા’’તિપિ પાઠો, સીતસુચિવારિધરા સીતલવિમલસલિલાસયવન્તોતિ અત્થો. ઇન્દગોપકસઞ્છન્નાતિ ઇન્દગોપકનામકેહિ પવાળવણ્ણેહિ રત્તકિમીહિ સઞ્છાદિતા પાવુસ્સકાલવસેન એવમાહ. કેચિ પન ‘‘ઇન્દગોપકનામાનિ રત્તતિણાની’’તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘કણિકારરુક્ખા’’તિ. સેલાતિ સિલામયા પબ્બતા, ન પંસુપબ્બતાતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘યથાપિ પબ્બતો સેલો’’તિ (ઉદા. ૨૪). રમયન્તિ મન્તિ મં રમાપેન્તિ, મય્હં વિવેકાભિરત્તિં પરિબ્રૂહેન્તિ. એવં થેરો અત્તનો ચિરકાલપરિભાવિતં અરઞ્ઞાભિરતિં પવેદેન્તો તિવિધં વિવેકાભિરતિમેવ દીપેતિ. તત્થ ઉપધિવિવેકેન અઞ્ઞાબ્યાકરણં દીપિતમેવ હોતીતિ.

વનવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.