૪. સિવકસામણેરગાથાવણ્ણના

ઉપજ્ઝાયોતિ સિવકસ્સ સામણેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર ઇતો એકતિંસે કપ્પે વેસ્સભુસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો તત્થ પબ્બતન્તરે નિસિન્નં વેસ્સભું ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. પુન તત્થ મનોહરાનિ કાસુમારિકફલાનિ દિસ્વા તાનિ ગહેત્વા ભગવતો ઉપનેસિ, પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને માતુલે પબ્બજન્તે તેન સદ્ધિં પબ્બજિત્વા બહું વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વનવચ્છત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યો હુત્વા નિબ્બત્તો, સિવકોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ માતા અત્તનો જેટ્ઠભાતિકે વનવચ્છે સાસને પબ્બજિત્વા પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પાપેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તે તં પવત્તિં સુત્વા પુત્તં આહ – ‘‘તાત સિવક, થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા થેરં ઉપટ્ઠહ, મહલ્લકો દાનિ થેરો’’તિ. સો માતુ એકવચનેનેવ ચ પુબ્બે કતાધિકારતાય ચ માતુલત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા તં ઉપટ્ઠહન્તો અરઞ્ઞે વસતિ.

તસ્સ એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન ગામન્તં ગતસ્સ ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ. મનુસ્સેસુ ભેસજ્જં કરોન્તેસુપિ ન પટિપ્પસ્સમ્ભિ. તસ્મિં ચિરાયન્તે થેરો ‘‘સામણેરો ચિરાયતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ તત્થ ગન્ત્વા તં ગિલાનં દિસ્વા તસ્સ તં તં કત્તબ્બયુત્તકં કરોન્તો દિવસભાગં વીતિનામેત્વા રત્તિભાગે બલવપચ્ચૂસવેલાયં આહ – ‘‘સિવક, ન મયા પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ગામે વસિતપુબ્બં, ઇતો અરઞ્ઞમેવ ગચ્છામા’’તિ. તં સુત્વા સિવકો ‘‘યદિપિ મે, ભન્તે, ઇદાનિ કાયો ગામન્તે ઠિતો, ચિત્તં પન અરઞ્ઞે, તસ્મા સયાનોપિ અરઞ્ઞમેવ ગમિસ્સામી’’તિ, તં સુત્વા થેરો તં બાહાયં ગહેત્વા અરઞ્ઞમેવ નેત્વા ઓવાદં અદાસિ. સો થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૮.૫૩-૫૮) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, કિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

કાસુમારિકમાદાય, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

સો અરહત્તં પત્વા ઉપજ્ઝાયેન અત્તના ચ વુત્તમત્થં સંસન્દિત્વા અત્તનો વિવેકાભિરતિકતં કતકિચ્ચતઞ્ચ પવેદેન્તો ‘‘ઉપજ્ઝાયો મં અવચા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૪. તત્થ ઉપજ્ઝાયોતિ વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયતિ હિતેસિતં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઞાણચક્ખુના પેક્ખતીતિ ઉપજ્ઝાયો. મન્તિ અત્તાનં વદતિ. અવચાતિ અભાસિ. ઇતો ગચ્છામ સીવકાતિ વુત્તાકારદસ્સનં, સિવક, ઇતો ગામન્તતો અરઞ્ઞટ્ઠાનમેવ એહિ ગચ્છામ, તદેવ અમ્હાકં વસનયોગ્ગન્તિ અધિપ્પાયો. એવં પન ઉપજ્ઝાયેન વુત્તો સિવકો ભદ્રો અસ્સાજાનીયો વિય કસાભિહતો સઞ્જાતસંવેગો હુત્વા અરઞ્ઞમેવ ગન્તુકામતં પવેદેન્તો –

‘‘ગામે મે વસતિ કાયો, અરઞ્ઞં મે ગતં મનો;

સેમાનકોપિ ગચ્છામિ, નત્થિ સઙ્ગો વિજાનત’’ન્તિ. –આહ;

તસ્સત્થો – યસ્મા ઇદાનિ યદિપિ મે ઇદં સરીરં ગામન્તે ઠિતં, અજ્ઝાસયો પન અરઞ્ઞમેવ ગતો, તસ્મા સેમાનકોપિ ગચ્છામિ ગેલઞ્ઞેન ઠાનનિસજ્જાગમનેસુ અસમત્થતાય સયાનોપિ ઇમિના સયિતાકારેન સરીસપો વિય સરીસપન્તો, એથ, ભન્તે, અરઞ્ઞમેવ ગચ્છામ, કસ્મા? નત્થિ સઙ્ગો વિજાનતન્તિ, યસ્મા ધમ્મસભાવા કામેસુ સંસારે ચ આદીનવં, નેક્ખમ્મે નિબ્બાને ચ આનિસંસં યાથાવતો જાનન્તસ્સ ન કત્થચિ સઙ્ગો, તસ્મા એકપદેનેવ ઉપજ્ઝાયસ્સ આણા અનુઠિતાતિ, તદપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સિવકસામણેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.