૨. દુતિયવગ્ગો

૧. ચૂળવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

પામોજ્જબહુલોતિ આયસ્મતો ચૂળવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિત્વા પરેસં ભતિયા જીવિકં કપ્પેન્તો ભગવતો સાવકં સુજાતં નામ થેરં પંસુકૂલં પરિયેસન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ઉપસઙ્કમિત્વા વત્થં દત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તેત્તિંસક્ખત્તું દેવરજ્જં કારેસિ. સત્તસત્તતિક્ખત્તું ચક્કવત્તી રાજા અહોસિ. અનેકવારં પદેસરાજા. એવં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને ઓસક્કમાને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સગતીસુ અપરાપરં પરિવત્તન્તો અમ્હાકં ભગવતો કાલે કોસમ્બિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. ચૂળવચ્છોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો બુદ્ધગુણે સુત્વા પસન્નમાનસો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ, તસ્સ ભગવા ધમ્મં કથેસિ. સો પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો કતપુબ્બકિચ્ચો ચરિતાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ભાવેન્તો વિહરિ. તેન ચ સમયેન કોસમ્બિકા ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા અહેસું. તદા ચૂળવચ્છત્થેરો ઉભયેસં ભિક્ખૂનં લદ્ધિં અનાદાય ભગવતા દિન્નોવાદે ઠત્વા વિપસ્સનં બ્રૂહેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૩૧-૪૦) –

‘‘પદુમુત્તરભગવતો, સુજાતો નામ સાવકો;

પંસુકૂલં ગવેસન્તો, સઙ્કારે ચરતી તદા.

‘‘નગરે હંસવતિયા, પરેસં ભતકો અહં;

ઉપડ્ઢુદુસ્સં દત્વાન, સિરસા અભિવાદયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તેત્તિંસક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

સત્તસત્તતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

ઉપડ્ઢદુસ્સદાનેન, મોદામિ અકુતોભયો.

‘‘ઇચ્છમાનો ચહં અજ્જ, સકાનનં સપબ્બતં;

ખોમદુસ્સેહિ છાદેય્યં, અડ્ઢુદુસ્સસ્સિદં ફલં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, અડ્ઢુદુસ્સસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ ચૂળવચ્છત્થેરો અરહત્તં પત્વા તેસં ભિક્ખૂનં કલહાભિરતિયા સકત્થવિનાસં દિસ્વા ધમ્મસંવેગપ્પત્તો, અત્તનો ચ પત્તવિસેસં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિસોમનસ્સવસેન ‘‘પામોજ્જબહુલો’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૧. તત્થ પામોજ્જબહુલોતિ સુપરિસુદ્ધસીલતાય વિપ્પટિસારાભાવતો અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અભિરતિવસેન પમોદબહુલો. તેનેવાહ ‘‘ધમ્મે બુદ્ધપ્પવેદિતે’’તિ. તત્થ ધમ્મેતિ. સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્મે નવવિધે વા લોકુત્તરધમ્મે. સો હિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન સામુક્કંસિકાય દેસનાય પકાસિતત્તા સાતિસયં બુદ્ધપ્પવેદિતો નામ. તસ્સ પન અધિગમૂપાયભાવતો દેસનાધમ્મોપિ ઇધ લબ્ભતેવ. પદં સન્તન્તિ નિબ્બાનં સન્ધાય વદતિ. એવરૂપો હિ ભિક્ખુ સન્તં પદં સન્તં કોટ્ઠાસં સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપસમભાવતો સઙ્ખારૂપસમં પરમસુખતાય સુખં નિબ્બાનં અધિગચ્છતિ વિન્દતિયેવ. પરિસુદ્ધસીલો હિ ભિક્ખુ વિપ્પટિસારાભાવેન પામોજ્જબહુલો સદ્ધમ્મે યુત્તપ્પયુત્તો વિમુત્તિપરિયોસાના સબ્બસમ્પત્તિયો પાપુણાતિ. યથાહ – ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાયા’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૧). અથ વા પામોજ્જબહુલોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘોતિ રતનત્તયં સન્ધાય પમોદબહુલો. તત્થ પન સો પમોદબહુલો કિં વા કરોતીતિ આહ ‘‘ધમ્મે બુદ્ધપ્પવેદિતે’’તિઆદિ. સદ્ધાસમ્પન્નસ્સ હિ સપ્પુરિસસંસેવનસદ્ધમ્મસ્સવનયોનિસોમનસિકારધમ્માનુધમ્મપટિપત્તીનં સુખેનેવ સમ્ભવતો સમ્પત્તિયો હત્થગતા એવ હોન્તિ, યથાહ – ‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩).

ચૂળવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મહાવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ઞાબલીતિ આયસ્મતો મહાવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પાનીયદાનમદાસિ. પુન સિખિસ્સ ભગવતો કાલે ઉપાસકો હુત્વા વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું પુઞ્ઞકમ્મં અકાસિ, સો તેહિ પુઞ્ઞકમ્મેહિ તત્થ તત્થ સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે નાળકગામે સમિદ્ધિસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ મહાવચ્છોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભગવતો સાવકભાવં સુત્વા ‘‘સોપિ નામ મહાપઞ્ઞો. યસ્સ સાવકત્તં ઉપાગતો, સો એવ મઞ્ઞે ઇમસ્મિં લોકે અગ્ગપુગ્ગલો’’તિ ભગવતિ સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૫૧-૫૬) –

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, ભિક્ખુસઙ્ઘે અનુત્તરે;

પસન્નચિત્તો સુમનો, પાનીયઘટમપૂરયિં.

‘‘પબ્બતગ્ગે દુમગ્ગે વા, આકાસે વાથ ભૂમિયં;

યદા પાનીયમિચ્છામિ, ખિપ્પં નિબ્બત્તતે મમ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દકદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… ભવા સબ્બે સમૂહતા;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવં પન અરહત્તં પત્વા વિમુત્તિસુખં અનુભવન્તો સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવવિભાવનેન સબ્રહ્મચારીનં ઉસ્સાહજનનત્થં ‘‘પઞ્ઞાબલી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૨. તત્થ પઞ્ઞાબલીતિ પારિહારિયપઞ્ઞાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચ વસેન અભિણ્હસો સાતિસયેન પઞ્ઞાબલેન સમન્નાગતો. સીલવતૂપપન્નોતિ ઉક્કંસગતેન ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન, ધુતધમ્મસઙ્ખાતેહિ વતેહિ ચ ઉપપન્નો સમન્નાગતો. સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના સમાહિતો. ઝાનરતોતિ તતો એવ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાને લક્ખણૂપનિજ્ઝાને ચ રતો સતતાભિયુત્તો. સબ્બકાલં સતિયા અવિપ્પવાસવસેન સતિમા. યદત્થિયન્તિ અત્થતો અનપેતં અત્થિયં, યેન અત્થિયં યદત્થિયં. યથા પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ પરિભુઞ્જનં અત્થિયં હોતિ, તથા ભોજનં ભુઞ્જમાનો. સામિપરિભોગેન હિ તં અત્થિયં હોતિ દાયજ્જપરિભોગેન વા, ન અઞ્ઞથા ભોજનન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. ભુઞ્જિયતિ પરિભુઞ્જિયતીતિ વા ભોજનં, ચત્તારો પચ્ચયા. ‘‘યદત્થિક’’ન્તિ વા પાઠો. યદત્થં યસ્સત્થાય સત્થારા પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, તદત્થં કાયસ્સ ઠિતિઆદિઅત્થં, તઞ્ચ અનુપાદિસેસનિબ્બાનત્થં. તસ્મા અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ભોજનપચ્ચયે ભુઞ્જમાનો તતો એવ કઙ્ખેથ કાલં અત્તનો અનુપાદાપરિનિબ્બાનકાલં આગમેય્ય. ઇધ ઇમસ્મિં સાસને વીતરાગો. બાહિરકસ્સ પન કામેસુ વીતરાગસ્સ ઇદં નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

મહાવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વનવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના

નીલબ્ભવણ્ણાતિ આયસ્મતો વનવચ્છત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર અત્થદસ્સિનો ભગવતો કાલે કચ્છપયોનિયં નિબ્બત્તો વિનતાય નામ નદિયા વસતિ. તસ્સ ખુદ્દકનાવપ્પમાણો અત્તભાવો અહોસિ. સો કિર એકદિવસં ભગવન્તં નદિયા તીરે ઠિતં દિસ્વા, ‘‘પારં ગન્તુકામો મઞ્ઞે ભગવા’’તિ અત્તનો પિટ્ઠિયં આરોપેત્વા નેતુકામો પાદમૂલે નિપજ્જિ. ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા તં અનુકમ્પન્તો આરુહિ. સો પીતિસોમનસ્સજાતો સોતં છિન્દન્તો જિયાય વેગેન ખિત્તસરો વિય તાવદેવ પરતીરં પાપેસિ. ભગવા તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ ફલં એતરહિ નિબ્બત્તનકસમ્પત્તિઞ્ચ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અનેકસતક્ખત્તું તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞવાસીયેવ અહોસિ. પુન કસ્સપબુદ્ધકાલે કપોતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તં મેત્તાવિહારિં એકં ભિક્ખું દિસ્વા ચિત્તં પસાદેસિ.

તતો પન ચુતો બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સંવેગજાતો પબ્બજિત્વા વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું પુઞ્ઞકમ્મં ઉપચિનિ. એવં તત્થ તત્થ દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુનગરે વચ્છગોત્તસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા પરિપક્કગબ્ભા અરઞ્ઞં દસ્સનત્થાય સઞ્જાતદોહળા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિચરતિ, તાવદેવસ્સા કમ્મજવાતા ચલિંસુ, તિરોકરણિં પરિક્ખિપિત્વા અદંસુ. સા ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણં પુત્તં વિજાયિ. સો બોધિસત્તેન સહ પંસુકીળિકસહાયો અહોસિ. ‘‘વચ્છો’’તિસ્સ નામઞ્ચ અહોસિ. વનાભિરતિયા વસેન વનવચ્છોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. અપરભાગે મહાસત્તે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા મહાપધાનં પદહન્તે, ‘‘અહમ્પિ સિદ્ધત્થકુમારેન સહ અરઞ્ઞે વિહરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વસન્તો અભિસમ્બુદ્ધભાવં સુત્વા ભગવતો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસમાનો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯-૧૪૮-૧૬૩) –

‘‘અત્થદસ્સી તુ ભગવા, સયમ્ભૂ લોકનાયકો;

વિનતાનદિયા તીરં, ઉપગચ્છિ તથાગતો.

‘‘ઉદકા અભિનિક્ખમ્મ, કચ્છપો વારિગોચરો;

બુદ્ધં તારેતુકામોહં, ઉપેસિં લોકનાયકં.

‘‘અભિરૂહતુ મં બુદ્ધો, અત્થદસ્સી મહામુનિ;

અહં તં તારયિસ્સામિ, દુક્ખસ્સન્તકરો તુવં.

‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, અત્થદસ્સી મહાયસો;

અભિરૂહિત્વા મે પિટ્ઠિં, અટ્ઠાસિ લોકનાયકો.

‘‘યતો સરામિ અત્તાનં, યતો પત્તોસ્મિ વિઞ્ઞુતં;

સુખં મે તાદિસં નત્થિ, ફુટ્ઠે પાદતલે યથા.

‘‘ઉત્તરિત્વાન સમ્બુદ્ધો, અત્થદસ્સી મહાયસો;

નદિતીરમ્હિ ઠત્વાન, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યાવતા વત્તતે ચિત્તં, ગઙ્ગાસોતં તરામહં;

અયઞ્ચ કચ્છપો રાજા, તારેસિ મમ પઞ્ઞવા.

‘‘ઇમિના બુદ્ધતરણેન, મેત્તચિત્તવતાય ચ;

અટ્ઠારસે કપ્પસતે, દેવલોકે રમિસ્સતિ.

‘‘દેવલોકા ઇધાગન્ત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

એકાસને નિસીદિત્વા, કઙ્ખાસોતં તરિસ્સતિ.

‘‘યથાપિ ભદ્દકે ખેત્તે, બીજં અપ્પમ્પિ રોપિતં;

સમ્માધારે પવેચ્છન્તે, ફલં તોસેતિ કસ્સકં.

‘‘તથેવિદં બુદ્ધખેત્તં, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતં;

સમ્માધારે પવેચ્છન્તે, ફલં મં તોસયિસ્સતિ.

‘‘પધાનપહિતત્તોમ્હિ, ઉપસન્તો નિરૂપધિ;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, તરણાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવં પન અરહત્તં પત્વા ભગવતિ કપિલવત્થુસ્મિં વિહરન્તે તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ભિક્ખૂહિ સમાગતો પટિસન્થારવસેન ‘‘કિં, આવુસો, અરઞ્ઞે ફાસુવિહારો લદ્ધો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘રમણીયા, આવુસો, અરઞ્ઞે પબ્બતા’’તિ અત્તના વુટ્ઠપબ્બતે વણ્ણેન્તો ‘‘નીલબ્ભવણ્ણા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૩. તત્થ નીલબ્ભવણ્ણાતિ નીલવલાહકનિભા નીલવલાહકસણ્ઠાના ચ. રુચિરાતિ રુચિયા સકિરણા પભસ્સરા ચ. સીતવારીતિ સીતલસલિલા. સુચિન્ધરાતિ સુચિસુદ્ધભૂમિભાગતાય સુદ્ધચિત્તાનં વા અરિયાનં નિવાસનટ્ઠાનતાય સુચિન્ધરા. ગાથાસુખત્થઞ્હિ સાનુનાસિકં કત્વા નિદ્દેસો. ‘‘સીતવારિસુચિન્ધરા’’તિપિ પાઠો, સીતસુચિવારિધરા સીતલવિમલસલિલાસયવન્તોતિ અત્થો. ઇન્દગોપકસઞ્છન્નાતિ ઇન્દગોપકનામકેહિ પવાળવણ્ણેહિ રત્તકિમીહિ સઞ્છાદિતા પાવુસ્સકાલવસેન એવમાહ. કેચિ પન ‘‘ઇન્દગોપકનામાનિ રત્તતિણાની’’તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘કણિકારરુક્ખા’’તિ. સેલાતિ સિલામયા પબ્બતા, ન પંસુપબ્બતાતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘યથાપિ પબ્બતો સેલો’’તિ (ઉદા. ૨૪). રમયન્તિ મન્તિ મં રમાપેન્તિ, મય્હં વિવેકાભિરત્તિં પરિબ્રૂહેન્તિ. એવં થેરો અત્તનો ચિરકાલપરિભાવિતં અરઞ્ઞાભિરતિં પવેદેન્તો તિવિધં વિવેકાભિરતિમેવ દીપેતિ. તત્થ ઉપધિવિવેકેન અઞ્ઞાબ્યાકરણં દીપિતમેવ હોતીતિ.

વનવચ્છત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સિવકસામણેરગાથાવણ્ણના

ઉપજ્ઝાયોતિ સિવકસ્સ સામણેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર ઇતો એકતિંસે કપ્પે વેસ્સભુસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો તત્થ પબ્બતન્તરે નિસિન્નં વેસ્સભું ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. પુન તત્થ મનોહરાનિ કાસુમારિકફલાનિ દિસ્વા તાનિ ગહેત્વા ભગવતો ઉપનેસિ, પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને માતુલે પબ્બજન્તે તેન સદ્ધિં પબ્બજિત્વા બહું વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વનવચ્છત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યો હુત્વા નિબ્બત્તો, સિવકોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ માતા અત્તનો જેટ્ઠભાતિકે વનવચ્છે સાસને પબ્બજિત્વા પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પાપેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તે તં પવત્તિં સુત્વા પુત્તં આહ – ‘‘તાત સિવક, થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા થેરં ઉપટ્ઠહ, મહલ્લકો દાનિ થેરો’’તિ. સો માતુ એકવચનેનેવ ચ પુબ્બે કતાધિકારતાય ચ માતુલત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા તં ઉપટ્ઠહન્તો અરઞ્ઞે વસતિ.

તસ્સ એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન ગામન્તં ગતસ્સ ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ. મનુસ્સેસુ ભેસજ્જં કરોન્તેસુપિ ન પટિપ્પસ્સમ્ભિ. તસ્મિં ચિરાયન્તે થેરો ‘‘સામણેરો ચિરાયતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ તત્થ ગન્ત્વા તં ગિલાનં દિસ્વા તસ્સ તં તં કત્તબ્બયુત્તકં કરોન્તો દિવસભાગં વીતિનામેત્વા રત્તિભાગે બલવપચ્ચૂસવેલાયં આહ – ‘‘સિવક, ન મયા પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ગામે વસિતપુબ્બં, ઇતો અરઞ્ઞમેવ ગચ્છામા’’તિ. તં સુત્વા સિવકો ‘‘યદિપિ મે, ભન્તે, ઇદાનિ કાયો ગામન્તે ઠિતો, ચિત્તં પન અરઞ્ઞે, તસ્મા સયાનોપિ અરઞ્ઞમેવ ગમિસ્સામી’’તિ, તં સુત્વા થેરો તં બાહાયં ગહેત્વા અરઞ્ઞમેવ નેત્વા ઓવાદં અદાસિ. સો થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા વિપસ્સિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૮.૫૩-૫૮) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભં.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, કિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

કાસુમારિકમાદાય, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

સો અરહત્તં પત્વા ઉપજ્ઝાયેન અત્તના ચ વુત્તમત્થં સંસન્દિત્વા અત્તનો વિવેકાભિરતિકતં કતકિચ્ચતઞ્ચ પવેદેન્તો ‘‘ઉપજ્ઝાયો મં અવચા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૪. તત્થ ઉપજ્ઝાયોતિ વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયતિ હિતેસિતં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઞાણચક્ખુના પેક્ખતીતિ ઉપજ્ઝાયો. મન્તિ અત્તાનં વદતિ. અવચાતિ અભાસિ. ઇતો ગચ્છામ સીવકાતિ વુત્તાકારદસ્સનં, સિવક, ઇતો ગામન્તતો અરઞ્ઞટ્ઠાનમેવ એહિ ગચ્છામ, તદેવ અમ્હાકં વસનયોગ્ગન્તિ અધિપ્પાયો. એવં પન ઉપજ્ઝાયેન વુત્તો સિવકો ભદ્રો અસ્સાજાનીયો વિય કસાભિહતો સઞ્જાતસંવેગો હુત્વા અરઞ્ઞમેવ ગન્તુકામતં પવેદેન્તો –

‘‘ગામે મે વસતિ કાયો, અરઞ્ઞં મે ગતં મનો;

સેમાનકોપિ ગચ્છામિ, નત્થિ સઙ્ગો વિજાનત’’ન્તિ. –આહ;

તસ્સત્થો – યસ્મા ઇદાનિ યદિપિ મે ઇદં સરીરં ગામન્તે ઠિતં, અજ્ઝાસયો પન અરઞ્ઞમેવ ગતો, તસ્મા સેમાનકોપિ ગચ્છામિ ગેલઞ્ઞેન ઠાનનિસજ્જાગમનેસુ અસમત્થતાય સયાનોપિ ઇમિના સયિતાકારેન સરીસપો વિય સરીસપન્તો, એથ, ભન્તે, અરઞ્ઞમેવ ગચ્છામ, કસ્મા? નત્થિ સઙ્ગો વિજાનતન્તિ, યસ્મા ધમ્મસભાવા કામેસુ સંસારે ચ આદીનવં, નેક્ખમ્મે નિબ્બાને ચ આનિસંસં યાથાવતો જાનન્તસ્સ ન કત્થચિ સઙ્ગો, તસ્મા એકપદેનેવ ઉપજ્ઝાયસ્સ આણા અનુઠિતાતિ, તદપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સિવકસામણેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કુણ્ડધાનત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચ છિન્દે પઞ્ચ જહેતિ આયસ્મતો કુણ્ડધાનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે ઉપ્પન્નો વયપ્પત્તો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા એકં ભિક્ખું પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા તદનુરૂપં પુઞ્ઞં કરોન્તો વિચરિ. સો એકદિવસં પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ મનોસિલાચુણ્ણપિઞ્જરં મહન્તં કદલિફલકણ્ણિકં ઉપનેસિ, તં ભગવા પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન એકાદસક્ખત્તું દેવેસુ દેવરજ્જં કારેસિ. ચતુવીસતિવારે રાજા અહોસિ ચક્કવત્તી. એવં સો પુનપ્પુનં પુઞ્ઞાનિ કત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપબુદ્ધકાલે ભુમ્મદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્ચ નામ ન અન્વદ્ધમાસિકો ઉપોસથો હોતિ. તથા હિ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો છબ્બસ્સન્તરે છબ્બસ્સન્તરે ઉપોસથો અહોસિ. કસ્સપદસબલો પન છટ્ઠે છટ્ઠે માસે પાતિમોક્ખં ઓસારેસિ. તસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ ઓસારણકાલે દિસાવાસિકા દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તિ.

અયં ભુમ્મદેવતા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં મેત્તિ અતિવિય દળ્હા, કિં નુ ખો, ભેદકે સતિ ભિજ્જેય્ય, ન ભિજ્જેય્યા’’તિ, સા તેસં ઓકાસં ઓલોકયમાના તેસં અવિદૂરેનેવ ગચ્છતિ. અથેકો થેરો એકસ્સ હત્થે પત્તચીવરં દત્વા સરીરવળઞ્જનત્થં ઉદકફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધોતહત્થપાદો હુત્વા ગુમ્બસમીપતો નિક્ખમતિ ભુમ્મદેવતા તસ્સ થેરસ્સ પચ્છતો ઉત્તમરૂપા ઇત્થી હુત્વા કેસે વિધુનિત્વા સંવિધાય સમ્બન્ધન્તી વિય પિટ્ઠિયં પંસું પુઞ્છમાના વિય સાટકં સંવિધાય નિવાસયમાના વિય ચ હુત્વા થેરસ્સ પદાનુપદિકા હુત્વા ગુમ્બતો નિક્ખન્તા. એકમન્તે ઠિતો સહાયકત્થેરો તં કારણં દિસ્વાવ દોમનસ્સજાતો ‘‘નટ્ઠો દાનિ મે ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં દીઘરત્તાનુગતો સિનેહો, સચાહં એવંવિધભાવં જાનેય્યં, એત્તકં અદ્ધાનં ઇમિના સદ્ધિં વિસ્સાસં ન કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આગચ્છન્તસ્સેવસ્સ, ‘‘હન્દાવુસો, તુય્હં પત્તચીવરં, તાદિસેન પાપેન સદ્ધિં એકમગ્ગં નાગચ્છામી’’તિ આહ. તં કથં સુત્વા તસ્સ લજ્જિભિક્ખુનો હદયં તિખિણસત્તિં ગહેત્વા વિદ્ધં વિય અહોસિ. તતો નં આહ – ‘‘આવુસો, કિં નામેતં વદસિ, અહં એત્તકં કાલં દુક્કટમત્તમ્પિ આપત્તિં ન જાનામિ. ત્વં પન મં અજ્જ ‘પાપો’તિ વદસિ, કિં તે દિટ્ઠ’’ન્તિ. ‘‘કિં અઞ્ઞેન દિટ્ઠેન, કિં ત્વં એવંવિધેન અલઙ્કતપટિયત્તેન માતુગામેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને હુત્વા નિક્ખન્તો’’તિ. ‘‘નત્થેતં, આવુસો, મય્હં, નાહં એવરૂપં માતુગામં પસ્સામી’’તિ. તસ્સ યાવતતિયં કથેન્તસ્સાપિ ઇતરો થેરો કથં અસદ્દહિત્વા અત્તના દિટ્ઠકારણંયેવ ભૂતત્તં કત્વા ગણ્હન્તો તેન સદ્ધિં એકમગ્ગેન અગન્ત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન સત્થુ સન્તિકં ગતો. ઇતરોપિ ભિક્ખુ અઞ્ઞેન મગ્ગેન સત્થુ સન્તિકંયેવ ગતો.

તતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથાગારં પવિસનવેલાય સો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું ઉપોસથગ્ગે સઞ્જાનિત્વા, ‘‘ઇમસ્મિં ઉપોસથગ્ગે એવરૂપો નામ પાપભિક્ખુ અત્થિ, નાહં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠાસિ. અથ ભુમ્મદેવતા ‘‘ભારિયં મયા કમ્મં કત’’ન્તિ મહલ્લકઉપાસકવણ્ણેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, અય્યો ઇમસ્મિં ઠાને ઠિતો’’તિ આહ. ‘‘ઉપાસક, ઇમં ઉપોસથગ્ગં એકો પાપભિક્ખુ પવિટ્ઠો, ‘નાહં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કરોમી’તિ બહિ ઠિતોમ્હી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા એવં ગણ્હથ, પરિસુદ્ધસીલો એસ ભિક્ખુ. તુમ્હેહિ દિટ્ઠમાતુગામો નામ અહં, મયા તુમ્હાકં વીમંસનત્થાય ‘દળ્હા નુ ખો ઇમેસં થેરાનં મેત્તિ, નો દળ્હા’તિ ભિજ્જનાભિજ્જનભાવં ઓલોકેન્તેન તં કમ્મં કત’’ન્તિ. ‘‘કો પન, ત્વં સપ્પુરિસા’’તિ? ‘‘અહં એકા ભુમ્મદેવતા, ભન્તે’’તિ દેવપુત્તો કથેન્તો દિબ્બાનુભાવેન ઠત્વા થેરસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, ખમથ, એતં દોસં થેરો ન જાનાતિ, ઉપોસથં કરોથા’’તિ થેરં યાચિત્વા ઉપોસથગ્ગં પવેસેસિ. સો થેરો ઉપોસથં તાવ એકટ્ઠાને અકાસિ, મિત્તસન્થવવસેન પન પુન તેન સદ્ધિં ન એકટ્ઠાને અહોસીતિ. ઇમસ્સ થેરસ્સ કમ્મં ન કથીયતિ, ચુદિતકત્થેરો પન અપરાપરં વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો અરહત્તં પાપુણિ.

ભુમ્મદેવતા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન એકં બુદ્ધન્તરં અપાયભયતો ન મુચ્ચિત્થ. સચે પન કિસ્મિઞ્ચિ કાલે મનુસ્સત્તં આગચ્છતિ, અઞ્ઞેન યેન કેનચિ કતો દોસો તસ્સેવ ઉપરિ પતતિ. સો અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. ‘‘ધાનમાણવો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા મહલ્લકકાલે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય એકા અલઙ્કતપટિયત્તા ઇત્થી તસ્મિં ગામં પવિસન્તે સદ્ધિંયેવ ગામં પવિસતિ, નિક્ખમન્તે નિક્ખમતિ. વિહારં પવિસન્તેપિ સદ્ધિં પવિસતિ, તિટ્ઠન્તેપિ તિટ્ઠતીતિ એવં નિચ્ચાનુબન્ધા પઞ્ઞાયતિ. થેરો તં ન પસ્સતિ. તસ્સ પુન પુરિમકમ્મનિસ્સન્દેન સા અઞ્ઞેસં ઉપટ્ઠાતિ. ગામે યાગું ભિક્ખઞ્ચ દદમાના ઇત્થિયો ‘‘ભન્તે, અયં એકો યાગુઉળુઙ્કો તુમ્હાકં, એકો ઇમિસ્સા અમ્હાકં સહાયિકાયા’’તિ પરિહાસં કરોન્તિ. થેરસ્સ મહતી વિહેસા હોતિ. વિહારગતમ્પિ નં સામણેરા ચેવ દહરા ભિક્ખૂ ચ પરિવારેત્વા ‘‘ધાનો કોણ્ડો જાતો’’તિ પરિહાસં કરોન્તિ. અથસ્સ તેનેવ કારણેન કુણ્ડધાનત્થેરોતિ નામં જાતં. સો ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય તેહિ કરિયમાનં કેળિં સહિતું અસક્કોન્તો ઉમ્માદં ગહેત્વા ‘‘તુમ્હે કોણ્ડા, તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો કોણ્ડો, આચરિયો કોણ્ડો’’તિ વદતિ. અથ નં સત્થુ આરોચેસું ‘‘કુણ્ડધાનો, ભન્તે, દહરસામણેરેહિ સદ્ધિં એવં ફરુસવાચં વદતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ધાન, સામણેરેહિ સદ્ધિં ફરુસવાચં વદસી’’તિ વત્વા તેન ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા એવં વદેસી’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, નિબદ્ધં વિહેસં અસહન્તો એવં કથેમી’’તિ. ‘‘ત્વં પુબ્બે કતકમ્મં યાવજ્જદિવસા જીરાપેતું ન સક્કોસિ, પુન એવરૂપં ફરુસં માવદી ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા આહ –

‘‘માવોચ ફરુસં કઞ્ચિ, વુત્તા પટિવદેય્યુ તં;

દુક્ખા હિ સારમ્ભકથા, પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તં.

‘‘સચે નેરેસિ અત્તાનં, કંસો ઉપહતો યથા;

એસ પત્તોસિ નિબ્બાનં, સારમ્ભો તે ન વિજ્જતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૩૩-૧૩૪);

ઇમઞ્ચ પન તસ્સ થેરસ્સ માતુગામેન સદ્ધિં વિચરણભાવં કોસલરઞ્ઞોપિ કથયિંસુ. રાજા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, વીમંસથા’’તિ પેસેત્વા સયમ્પિ મન્દેનેવ પરિવારેન થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા એકમન્તે ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે થેરો સૂચિકમ્મં કરોન્તો નિસિન્નો હોતિ, સાપિ ઇત્થી અવિદૂરે ઠાને ઠિતા વિય પઞ્ઞાયતિ. રાજા દિસ્વા ‘‘અત્થિદં કારણ’’ન્તિ તસ્સા ઠિતટ્ઠાનં અગમાસિ. સા તસ્મિં આગચ્છન્તે થેરસ્સ વસનપણ્ણસાલં પવિટ્ઠા વિય અહોસિ. રાજાપિ તાય સદ્ધિં તમેવ પણ્ણસાલં પવિસિત્વા સબ્બત્થ ઓલોકેન્તો અદિસ્વા ‘‘નાયં માતુગામો, થેરસ્સ એકો કમ્મવિપાકો’’તિ સઞ્ઞં કત્વા પઠમં થેરસ્સ સમીપેન ગચ્છન્તોપિ થેરં અવન્દિત્વા તસ્સ કારણસ્સ અભૂતભાવં ઞત્વા આગમ્મ થેરં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, પિણ્ડકેન ન કિલમથા’’તિ પુચ્છિ. થેરો ‘‘વટ્ટતિ, મહારાજા’’તિ આહ. ‘‘જાનામહં, ભન્તે, અય્યસ્સ કથં, એવરૂપેન પરિક્કિલેસેન સદ્ધિં ચરન્તાનં તુમ્હાકં કે નામ પસીદિસ્સન્તિ, ઇતો પટ્ઠાય વો કત્થચિ ગમનકિચ્ચં નત્થિ, અહં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ તુમ્હે ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, તુમ્હે યોનિસો મનસિકારે મા પમજ્જિત્થા’’તિ નિબદ્ધભિક્ખં પટ્ઠપેસિ. થેરો રાજાનં ઉપત્થમ્ભકં લભિત્વા ભોજનસપ્પાયેન એકગ્ગચિત્તો હુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તતો પટ્ઠાય સા ઇત્થી અન્તરધાયિ.

તદા મહાસુભદ્દા ઉગ્ગનગરે મિચ્છાદિટ્ઠિકકુલે વસમાના ‘‘સત્થા મં અનુકમ્પતૂ’’તિ ઉપોસથં અધિટ્ઠાય નિરામગન્ધા હુત્વા ઉપરિપાસાદતલે ઠિતા ‘‘ઇમાનિ પુપ્ફાનિ અન્તરે અટ્ઠત્વા દસબલસ્સ મત્થકે વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તુ, દસબલો ઇમાય સઞ્ઞાય સ્વે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કત્વા અટ્ઠ સુમનપુપ્ફમુટ્ઠિયો વિસ્સજ્જેસિ. પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા ધમ્મદેસનાવેલાય સત્થુ મત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થા તં સુમનપુપ્ફવિતાનં દિસ્વા ચિત્તેનેવ સુભદ્દાય ભિક્ખં અધિવાસેત્વા પુનદિવસે અરુણે ઉટ્ઠિતે આનન્દત્થેરં આહ – ‘‘આનન્દ, મયં અજ્જ દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સામ, પુથુજ્જનાનં અદત્વા અરિયાનંયેવ સલાકં દેહી’’તિ. થેરો ભિક્ખૂનં આરોચેસિ – ‘‘આવુસો, સત્થા અજ્જ દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સતિ, પુથુજ્જના મા ગણ્હન્તુ, અરિયાવ સલાકં ગણ્હન્તૂ’’તિ. કુણ્ડધાનત્થેરો ‘‘આહર, આવુસો સલાક’’ન્તિ પઠમંયેવ હત્થં પસારેસિ. આનન્દો ‘‘સત્થા તાદિસાનં ભિક્ખૂનં સલાકં ન દાપેતિ, અરિયાનંયેવ દાપેતી’’તિ વિતક્કં ઉપ્પાદેત્વા ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘આહરાપેન્તસ્સ સલાકં દેહી’’તિ આહ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે કુણ્ડધાનસ્સ સલાકા દાતું ન યુત્તા, અથ સત્થા પટિબાહેય્ય, ભવિસ્સતિ એત્થ કારણ’’ન્તિ ‘‘કુણ્ડધાનસ્સ સલાકં દસ્સામી’’તિ ગમનં અભિનીહરિ. કુણ્ડધાનો તસ્સ પુરે આગમના એવ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઇદ્ધિયા આકાસે ઠત્વા ‘‘આહરાવુસો, આનન્દ, સત્થા મં જાનાતિ, માદિસં ભિક્ખું પઠમં સલાકં ગણ્હન્તં ન સત્થા નિવારેતી’’તિ હત્થં પસારેત્વા સલાકં ગણ્હિ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરં ઇમસ્મિં સાસને પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. યસ્મા અયં થેરો રાજાનં ઉપત્થમ્ભકં લભિત્વા સપ્પાયાહારલાભેન સમાહિતચિત્તો વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪.૧-૧૬) –

‘‘સત્તાહં પટિસલ્લીનં, સયમ્ભું અગ્ગપુગ્ગલં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, બુદ્ધસેટ્ઠં ઉપટ્ઠહિં.

‘‘વુટ્ઠિતં કાલમઞ્ઞાય, પદુમુત્તરં મહામુનિં;

મહન્તિં કદલીકણ્ણિં, ગહેત્વા ઉપગચ્છહં.

‘‘પટિગ્ગહેત્વા ભગવા, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

મમ ચિત્તં પસાદેન્તો, પરિભુઞ્જિ મહામુનિ.

‘‘પરિભુઞ્જિત્વા સમ્બુદ્ધો, સત્થવાહો અનુત્તરો;

સકાસને નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યે ચ સન્તિ સમિતારો, યક્ખા ઇમમ્હિ પબ્બતે;

અરઞ્ઞે ભૂતભબ્યાનિ, સુણન્તુ વચનં મમ.

‘‘યો સો બુદ્ધં ઉપટ્ઠાસિ, મિગરાજંવ કેસરિં;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘એકાદસઞ્ચક્ખત્તું સો, દેવરાજા ભવિસ્સતિ;

ચતુવીસતિક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘અક્કોસિત્વાન સમણે, સીલવન્તે અનાસવે;

પાપકમ્મવિપાકેન, નામધેય્યં લભિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મે સુદાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કુણ્ડધાનોતિ નામેન, સાવકો સો ભવિસ્સતિ.

‘‘પવિવેકમનુયુત્તો, ઝાયી ઝાનરતો અહં;

તોસયિત્વાન સત્થારં, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સાવકેહિ પરિવુતો, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, સલાકં ગાહયી જિનો.

‘‘એકંસં ચીવરં કત્વા, વન્દિત્વા લોકનાયકં;

વદતં વરસ્સ પુરતો, પઠમં અગ્ગહેસહં.

‘‘તેન કમ્મેન ભગવા, દસસહસ્સિકમ્પકો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ મં.

‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હં, યોગક્ખેમાધિવાહનં;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવંભૂતસ્સપિ ઇમસ્સ થેરસ્સ ગુણે અજાનન્તા યે પુથુજ્જના ભિક્ખૂ તદા પઠમં સલાકગ્ગહણે ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ સમચિન્તેસું. તેસં વિમતિવિધમનત્થં થેરો આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેત્વા અઞ્ઞાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘પઞ્ચ છિન્દે’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૫. તત્થ પઞ્ચ છિન્દેતિ અપાયૂપપત્તિનિબ્બત્તનકાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પાદે બન્ધનરજ્જુકં વિય પુરિસો સત્થેન હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયેન છિન્દેય્ય પજહેય્ય. પઞ્ચ જહેતિ ઉપરિદેવલોકૂપપત્તિહેતુભૂતાનિ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ પુરિસો ગીવાય બન્ધનરજ્જુકં વિય અરહત્તમગ્ગેન જહેય્ય, છિન્દેય્ય વાતિ અત્થો. પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયેતિ તેસંયેવ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં પહાનાય સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઉત્તરિ અનાગામિમગ્ગાધિગમતો ઉપરિ ભાવેય્ય અગ્ગમગ્ગાધિગમવસેન વડ્ઢેય્ય. પઞ્ચસઙ્ગાતિગોતિ એવંભૂતો પન પઞ્ચન્નં રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિસઙ્ગાનં અતિક્કમનેન પહાનેન પઞ્ચસઙ્ગાતિગો હુત્વા. ભિક્ખુ ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતીતિ સબ્બથા ભિન્નકિલેસતાય ભિક્ખૂતિ, કામભવદિટ્ઠિઅવિજ્જોઘે તરિત્વા તેસં પારભૂતે નિબ્બાને ઠિતોતિ ચ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

કુણ્ડધાનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. બેલટ્ઠસીસત્થેરગાથાવણ્ણના

યથાપિ ભદ્દો આજઞ્ઞોતિ આયસ્મતો બેલટ્ઠસીસત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા અભાવેન વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પન બહું કુસલં ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો એકતિંસે કપ્પે વેસ્સભું ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નચિત્તો માતુલુઙ્ગફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતિતો સુગતિં ઉપગચ્છન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો ભગવતો અભિસમ્બોધિયા પુરેતરમેવ ઉરુવેલકસ્સપસ્સ સન્તિકે તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અગ્ગિં પરિચરન્તો ઉરુવેલકસ્સપદમને આદિત્તપરિયાયદેસનાય (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮) પુરાણજટિલસહસ્સેન સદ્ધિં અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૬૮-૭૩) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, પુણ્ણમાયેવ ચન્દિમં;

જલન્તં દીપરુક્ખંવ, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘માતુલુઙ્ગફલં ગય્હ, અદાસિં સત્થુનો અહં;

દક્ખિણેય્યસ્સ વીરસ્સ, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવં અધિગતારહત્તો આયસ્મતો ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ ઉપજ્ઝાયો અયં થેરો એકદિવસં ફલસમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય તં સન્તં પણીતં નિરામિસં સુખં અત્તનો પુબ્બયોગઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિવેગવસેન ‘‘યથાપિ ભદ્દો આજઞ્ઞો’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૬. તત્થ યથાપીતિ ઓપમ્મપટિપાદનત્થે નિપાતો. ભદ્દોતિ સુન્દરો થામબલસમત્થજવપરક્કમાદિસમ્પન્નો. આજઞ્ઞોતિ આજાનીયો જાતિમા કારણાકારણાનં આજાનનકો. સો તિવિધો ઉસભાજઞ્ઞો અસ્સાજઞ્ઞો હત્થાજઞ્ઞોતિ. તેસુ ઉસભાજઞ્ઞો ઇધાધિપ્પેતો. સો ચ ખો છેકકસનકિચ્ચે નિયુત્તો, તેનાહ ‘‘નઙ્ગલાવત્તની’’તિ. નઙ્ગલસ્સ ફાલસ્સ આવત્તનકો, નઙ્ગલં ઇતો ચિતો ચ આવત્તેત્વા ખેત્તે કસનકોતિ અત્થો. નઙ્ગલં વા આવત્તયતિ એત્થાતિ નઙ્ગલાવત્તં, ખેત્તે નઙ્ગલપથો, તસ્મિં નઙ્ગલાવત્તનિ. ગાથાસુખત્થઞ્હેત્થ ‘‘વત્તની’’તિ દીઘં કત્વા વુત્તં. સિખીતિ મત્થકે અવટ્ઠાનતો સિખાસદિસતાય સિખા, સિઙ્ગં. તદસ્સ અત્થીતિ સિખી. અપરે પન ‘‘કકુધં ઇધ ‘સિખા’તિ અધિપ્પેત’’ન્તિ વદન્તિ, ઉભયથાપિ પધાનઙ્ગકિત્તનમેતં ‘‘સિખી’’તિ. અપ્પકસિરેનાતિ અપ્પકિલમથેન. રત્તિન્દિવાતિ રત્તિયો દિવા ચ, એવં મમં અપ્પકસિરેન ગચ્છન્તીતિ યોજના. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ‘‘ભદ્દો ઉસભાજાનીયો કસને નિયુત્તો ઘનતિણમૂલાદિકેપિ નઙ્ગલપથે તં અગણેન્તો અપ્પકસિરેન ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તેન્તો ગચ્છતિ, યાવ કસનતિણાનં પરિસ્સમં દસ્સેતિ, એવં મમં રત્તિન્દિવાપિ અપ્પકસિરેનેવ ગચ્છન્તિ અતિક્કમન્તી’’તિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘સુખે લદ્ધે નિરામિસે’’તિ. યસ્મા કામામિસલોકામિસવટ્ટામિસેહિ અસમ્મિસ્સં સન્તં પણીતં ફલસમાપત્તિસુખં લદ્ધં, તસ્માતિ અત્થો. પચ્ચત્તે ચેતં ભુમ્મવચનં યથા ‘‘વનપ્પગુમ્બે’’ (ખુ. પા. ૬.૧૩; સુ. નિ. ૨૩૬) ‘‘તેન વત રે વત્તબ્બે’’તિ (કથા. ૧) ચ. અથ વા તતો પભુતિ રત્તિન્દિવા અપ્પકસિરેન ગચ્છન્તીતિ વિચારણાય આહ – ‘‘સુખે લદ્ધે નિરામિસે’’તિ, નિરામિસે સુખે લદ્ધે સતિ તસ્સ લદ્ધકાલતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો.

બેલટ્ઠસીસત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દાસકત્થેરગાથાવણ્ણના

મિદ્ધી યદાતિ આયસ્મતો દાસકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર ઇતો એકનવુતે કપ્પે અનુપ્પન્ને તથાગતે અજિતસ્સ નામ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ગન્ધમાદનતો મનુસ્સપથં ઓતરિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ મનોરમાનિ અમ્બફલાનિ અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે સાસને પબ્બજિત્વા વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું પુઞ્ઞં અકાસિ. એવં કુસલકમ્મપ્પસુતો હુત્વા સુગતિતો સુગતિં ઉપગચ્છન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિ. દાસકોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના વિહારપટિજગ્ગનકમ્મે ઠપિતો સક્કચ્ચં વિહારં પટિજગ્ગન્તો અભિણ્હં બુદ્ધદસ્સનેન ધમ્મસ્સવનેન ચ પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. કેચિ પન ભણન્તિ – ‘‘અયં કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો અઞ્ઞતરં ખીણાસવત્થેરં ઉપટ્ઠહન્તો કિઞ્ચિ કમ્મં કારાપેતુકામો થેરં આણાપેસિ. સો તેન કમ્મેન અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં અનાથપિણ્ડિકસ્સ દાસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો વયપ્પત્તો સેટ્ઠિના વિહારપટિજગ્ગને ઠપિતો વુત્તનયેનેવ પટિલદ્ધસદ્ધો અહોસિ. મહાસેટ્ઠિ તસ્સ સીલાચારં અજ્ઝાસયઞ્ચ ઞત્વા ભુજિસ્સં કત્વા ‘યથાસુખં પબ્બજા’તિ આહ. તં ભિક્ખૂ પબ્બાજેસુ’’ન્તિ. સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય કુસીતો હીનવીરિયો હુત્વા ન કિઞ્ચિ વત્તપટિવત્તં કરોતિ, કુતો સમણધમ્મં, કેવલં યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા નિદ્દાબહુલો વિહરતિ. ધમ્મસ્સવનકાલેપિ એકં કોણં પવિસિત્વા પરિસપરિયન્તે નિસિન્નો ઘુરુઘુરુપસ્સાસી નિદ્દાયતેવ. અથસ્સ ભગવા પુબ્બૂપનિસ્સયં ઓલોકેત્વા સંવેગજનનત્થં ‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧૭. તત્થ મિદ્ધીતિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો, યઞ્હિ મિદ્ધં અભિભવતિ, તં થિનમ્પિ અભિભવતેવ. યદાતિ યસ્મિં કાલે. મહગ્ઘસોતિ મહાભોજનો, આહરહત્થકઅલંસાટકતત્થવટ્ટકકાકમાસકભુત્તવમિતકાનં અઞ્ઞતરો વિય. નિદ્દાયિતાતિ સુપનસીલો. સમ્પરિવત્તસાયીતિ સમ્પરિવત્તકં સમ્પરિવત્તકં નિપજ્જિત્વા ઉભયેનપિ સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તોતિ દસ્સેતિ. નિવાપપુટ્ઠોતિ કુણ્ડકાદિના સૂકરભત્તેન પુટ્ઠો ભરિતો. ઘરસૂકરો હિ બાલકાલતો પટ્ઠાય પોસિયમાનો થૂલસરીરકાલે ગેહા બહિ નિક્ખમિતું અલભન્તો હેટ્ઠામઞ્ચાદીસુ સમ્પરિવત્તેત્વા સમ્પરિવત્તેત્વા સયતેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદા પુરિસો મિદ્ધી ચ હોતિ મહગ્ઘસો ચ નિવાપપુટ્ઠો મહાવરાહો વિય અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન યાપેતું અસક્કોન્તો નિદ્દાયનસીલો સમ્પરિવત્તસાયી, તદા સો ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ તીણિ લક્ખણાનિ મનસિકાતું ન સક્કોતિ. તેસં અમનસિકારા મન્દપઞ્ઞો પુનપ્પુનં ગબ્ભં ઉપેતિ, ગબ્ભાવાસતો ન પરિમુચ્ચતેવાતિ. તં સુત્વા દાસકત્થેરો સંવેગજાતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૭૪, ૮૦-૮૪) –

‘‘અજિતો નામ સમ્બુદ્ધો, હિમવન્તે વસી તદા;

ચરણેન ચ સમ્પન્નો, સમાધિકુસલો મુનિ.

‘‘સુવણ્ણવણ્ણે સમ્બુદ્ધે, આહુતીનં પટિગ્ગહે;

રથિયં પટિપજ્જન્તે, અમ્બફલમદાસહં.

‘‘એકનવુતે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.