૩. તતિયવગ્ગો

૧. નિગ્રોધત્થેરગાથાવણ્ણના

નાહં ભયસ્સ ભાયામીતિ આયસ્મતો નિગ્રોધત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર ઇતો અટ્ઠારસે કપ્પસતે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા ઘરબન્ધનં પહાય અરઞ્ઞાયતનં પવિસિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં સાલવને પણ્ણસાલં કત્વા તાપસપબ્બજં પબ્બજિત્વા વનમૂલફલાહારો વસતિ. તેન સમયેન પિયદસ્સી નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સદેવકસ્સ લોકસ્સ ધમ્મામતવસ્સેન કિલેસસન્તાપં નિબ્બાપેન્તો એકદિવસં તાપસે અનુકમ્પાય તં સાલવનં પવિસિત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નો. તાપસો વનમૂલફલત્થાય ગચ્છન્તો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પુપ્ફિતસાલદણ્ડસાખાયો ગહેત્વા સાલમણ્ડપં કત્વા તં સબ્બત્થકમેવ સાલપુપ્ફેહિ સઞ્છાદેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા પીતિસોમનસ્સવસેનેવ આહારત્થાયપિ અગન્ત્વા નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. સત્થા નિરોધતો વુટ્ઠાય તસ્સ અનુકમ્પાય ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ, ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેપિ ચિત્તં પસાદેસ્સતી’’તિ. તાવદેવ ભિક્ખુસઙ્ઘો આગતો. સો ભિક્ખુસઙ્ઘમ્પિ દિસ્વા પસન્નમાનસો વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સત્થા સિતસ્સ પાતુકરણાપદેસેન તસ્સ ભાવિનિં સમ્પત્તિં પકાસેન્તો ધમ્મં કથેત્વા પક્કામિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુયેવ સંસરન્તો વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, નિગ્રોધોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો જેતવનપટિગ્ગહણદિવસે બુદ્ધાનુભાવદસ્સનેન સઞ્જાતપ્પસાદો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં આરભિત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૧૯૦-૨૨૦) –

‘‘અજ્ઝોગાહેત્વા સાલવનં, સુકતો અસ્સમો મમ;

સાલપુપ્ફેહિ સઞ્છન્નો, વસામિ વિપિને તદા.

‘‘પિયદસ્સી ચ ભગવા, સયમ્ભૂ અગ્ગપુગ્ગલો;

વિવેકકામો સમ્બુદ્ધો, સાલવનમુપાગમિ.

‘‘અસ્સમા અભિનિક્ખમ્મ, પવનં અગમાસહં;

મૂલફલં ગવેસન્તો, આહિન્દામિ વને તદા.

‘‘તત્થદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, પિયદસ્સિં મહાયસં;

સુનિસિન્નં સમાપન્નં, વિરોચન્તં મહાવને.

‘‘ચતુદણ્ડે ઠપેત્વાન, બુદ્ધસ્સ ઉપરી અહં;

મણ્ડપં સુકતં કત્વા, સાલપુપ્ફેહિ છાદયિં.

‘‘સત્તાહં ધારયિત્વાન, મણ્ડપં સાલછાદિતં;

તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, બુદ્ધસેટ્ઠમવન્દહં.

‘‘ભગવા તમ્હિ સમયે, વુટ્ઠહિત્વા સમાધિતો;

યુગમત્તં પેક્ખમાનો, નિસીદિ પુરિસુત્તમો.

‘‘સાવકો વરુણો નામ, પિયદસ્સિસ્સ સત્થુનો;

વસીસતસહસ્સેહિ, ઉપગચ્છિ વિનાયકં.

‘‘પિયદસ્સી ચ ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, સિતં પાતુકરી જિનો.

‘‘અનુરુદ્ધો ઉપટ્ઠાકો, પિયદસ્સિસ્સ સત્થુનો;

એકંસં ચીવરં કત્વા, અપુચ્છિત્થ મહામુનિં.

‘‘કો નુ ખો ભગવા હેતુ, સિતકમ્મસ્સ સત્થુનો;

કારણે વિજ્જમાનમ્હિ, સત્થા પાતુકરે સિતં.

‘‘સત્તાહં સાલચ્છદનં, યો મે ધારેસિ માણવો;

તસ્સ કમ્મં સરિત્વાન, સિતં પાતુકરિં અહં.

‘‘અનોકાસં ન પસ્સામિ, યત્થ પુઞ્ઞં વિપચ્ચતિ;

દેવલોકે મનુસ્સે વા, ઓકાસોવ ન સમ્મતિ.

‘‘દેવલોકે વસન્તસ્સ, પુઞ્ઞકમ્મસમઙ્ગિનો;

યાવતા પરિસા તસ્સ, સાલચ્છન્ના ભવિસ્સતિ.

‘‘તત્થ દિબ્બેહિ નચ્ચેહિ, ગીતેહિ વાદિતેહિ ચ;

રમિસ્સતિ સદા સન્તો, પુઞ્ઞકમ્મસમાહિતો.

‘‘યાવતા પરિસા તસ્સ, ગન્ધગન્ધી ભવિસ્સતિ;

સાલસ્સ પુપ્ફવસ્સો ચ, પવસ્સિસ્સતિ તાવદે.

‘‘તતો ચુતોયં મનુજો, માનુસં આગમિસ્સતિ;

ઇધાપિ સાલચ્છદનં, સબ્બકાલં ધરિસ્સતિ.

‘‘ઇધ નચ્ચઞ્ચ ગીતઞ્ચ, સમ્મતાળસમાહિતં;

પરિવારેસ્સન્તિ મં નિચ્ચં, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઉગ્ગચ્છન્તે ચ સૂરિયે, સાલવસ્સં પવસ્સતે;

પુઞ્ઞકમ્મેન સંયુત્તં, વસ્સતે સબ્બકાલિકં.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ નામેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મે સુદાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘ધમ્મં અભિસમેન્તસ્સ, સાલચ્છન્નં ભવિસ્સતિ;

ચિતકે ઝાયમાનસ્સ, છદનં તત્થ હેસ્સતિ.

‘‘વિપાકં કિત્તયિત્વાન, પિયદસ્સી મહામુનિ;

પરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, તપ્પેન્તો ધમ્મવુટ્ઠિયા.

‘‘તિંસકપ્પાનિ દેવેસુ, દેવરજ્જમકારયિં;

સટ્ઠિ ચ સત્તક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘દેવલોકા ઇધાગન્ત્વા, લભામિ વિપુલં સુખં;

ઇધાપિ સાલચ્છદનં, મણ્ડપસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘અયં પચ્છિમકો મય્હં, ચરિમો વત્તતે ભવો;

ઇધાપિ સાલચ્છદનં, હેસ્સતિ સબ્બકાલિકં.

‘‘મહામુનિં તોસયિત્વા, ગોતમં સક્યપુઙ્ગવં;

પત્તોમ્હિ અચલં ઠાનં, હિત્વા જયપરાજયં.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, યં બુદ્ધમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગોવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એવં પન છળભિઞ્ઞો હુત્વા ફલસુખેન વીતિનામેન્તો સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવવિભાવનત્થં અઞ્ઞાબ્યાકરણવસેન ‘‘નાહં ભયસ્સ ભાયામી’’તિ ગાથં અભાસિ.

૨૧. તત્થ ભાયન્તિ એતસ્માતિ ભયં, જાતિજરાદિ. ભયસ્સાતિ નિસ્સક્કે સામિવચનં, ભયતો ભાયિતબ્બનિમિત્તં જાતિજરામરણાદિના હેતુના નાહં ભાયામીતિ અત્થો. તત્થ કારણમાહ ‘‘સત્થા નો અમતસ્સ કોવિદો’’તિ. અમ્હાકં સત્થા અમતે કુસલો વેનેય્યાનં અમતદાને છેકો. યત્થ ભયં નાવતિટ્ઠતીતિ યસ્મિં નિબ્બાને યથાવુત્તં ભયં ન તિટ્ઠતિ ઓકાસં ન લભતિ. તેનાતિ તતો નિબ્બાનતો. વજન્તીતિ અભયટ્ઠાનમેવ ગચ્છન્તિ. નિબ્બાનઞ્હિ અભયટ્ઠાનં નામ. કેન પન વજન્તીતિ આહ ‘‘મગ્ગેન વજન્તિ ભિક્ખવો’’તિ, અટ્ઠઙ્ગિકેન અરિયમગ્ગેન સત્થુ ઓવાદકરણા ભિક્ખૂ સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનકાતિ અત્થો. યત્થાતિ વા યં નિમિત્તં યસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અધિગમહેતુ અત્તાનુવાદાદિકં પઞ્ચવીસતિવિધમ્પિ ભયં નાવતિટ્ઠતિ પતિટ્ઠં ન લભતિ, તેન અરિયેન મગ્ગેન વજન્તિ અભયટ્ઠાનં સત્થુ સાસને ભિક્ખૂ, તેન મગ્ગેન અહમ્પિ ગતો, તસ્મા નાહં ભયસ્સ ભાયામીતિ થેરો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

નિગ્રોધત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચિત્તકત્થેરગાથાવણ્ણના

નીલાસુગીવાતિ આયસ્મતો ચિત્તકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં આચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુત્તં પત્તો વિપસ્સિં ભગવન્તં પસ્સિત્વા પસન્નમાનસો પુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા ‘‘સન્તધમ્મેન નામ એત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ સત્થરિ નિબ્બાને ચ અધિમુચ્ચિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તતો ચુતો તાવતિંસભવને નિબ્બત્તો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ ચિત્તકો નામ નામેન. સો ભગવતિ રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વિહરન્તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞાયતનં પવિસિત્વા ભાવનાનુયુત્તો ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપાદકં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૧-૭) –

‘‘કણિકારંવ જોતન્તં, નિસિન્નં પબ્બતન્તરે;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, વિપસ્સિં લોકનાયકં.

‘‘તીણિ કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ, પગ્ગય્હ અભિરોપયિં;

સમ્બુદ્ધં અભિપૂજેત્વા, ગચ્છામિ દક્ખિણામુખો.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસં અગચ્છહં.

‘‘એકનવુતે ઇતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થારં વન્દિતું રાજગહં ઉપગતો તત્થ ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, આવુસો, અરઞ્ઞે અપ્પમત્તો વિહાસી’’તિ પુટ્ઠો અત્તનો અપ્પમાદવિહારનિવેદનેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘નીલાસુગીવા’’તિ ગાથં અભાસિ.

૨૨. તત્થ નીલાસુગીવાતિ નીલસુગીવા, ગાથાસુખત્થઞ્હેત્થ દીઘો કતો, રાજિવન્તતાય સુન્દરાય ગીવાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. તે યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણતાય નીલા. સોભનકણ્ઠતાય સુગીવા. સિખિનોતિ મત્થકે જાતાય સિખાય સસ્સિરિકભાવેન સિખિનો. મોરાતિ મયૂરા. કારમ્ભિયન્તિ કારમ્બરુક્ખે. કારમ્ભિયન્તિ વા તસ્સ વનસ્સ નામં. તસ્મા કારમ્ભિયન્તિ કારમ્ભનામકે વનેતિ અત્થો. અભિનદન્તીતિ પાવુસ્સકાલે મેઘગજ્જિતં સુત્વા કેકાસદ્દં કરોન્તા ઉતુસમ્પદાસિદ્ધેન સરેન હંસાદિકે અભિભવન્તા વિય નદન્તિ. તેતિ તે મોરા. સીતવાતકીળિતાતિ સીતેન મેઘવાતેન સઞ્જાતકીળિતા મધુરવસ્સિતં વસ્સન્તા. સુત્તન્તિ ભત્તસમ્મદવિનોદનત્થં સયિતં, કાયકિલમથપટિપસ્સમ્ભનાય વા અનુઞ્ઞાતવેલાયં સુપન્તં. ઝાયન્તિ સમથવિપસ્સનાઝાનેહિ ઝાયનસીલં ભાવનાનુયુત્તં. નિબોધેન્તીતિ પબોધેન્તિ. ‘‘ઇમેપિ નામ નિદ્દં અનુપગન્ત્વા જાગરન્તા અત્તના કત્તબ્બં કરોન્તિ, કિમઙ્ગં પનાહ’’ન્તિ એવં સમ્પજઞ્ઞુપ્પાદનેન સયનતો વુટ્ઠાપેન્તીતિ અધિપ્પાયો.

ચિત્તકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ગોસાલત્થેરગાથાવણ્ણના

અહં ખો વેળુગુમ્બસ્મિન્તિ આયસ્મતો ગોસાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં આચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે અઞ્ઞતરસ્મિં પબ્બતે રુક્ખસાખાયં ઓલમ્બમાનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પંસુકૂલચીવરં દિસ્વા ‘‘અરહદ્ધજો વતાય’’ન્તિ પસન્નચિત્તો પુપ્ફેહિ પૂજેહિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તાવતિંસભવને નિબ્બત્તો. તતો પટ્ઠાય દેવમનુસ્સેસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે ઇબ્ભકુલે નિબ્બત્તો ગોસાલો નામ નામેન. સોણેન પન કોટિકણ્ણેન કતપરિચયત્તા તસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા ‘‘સોપિ નામ મહાવિભવો પબ્બજિસ્સતિ, કિમઙ્ગં પનાહ’’ન્તિ સઞ્જાતસંવેગો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સપ્પાયં વસનટ્ઠાનં ગવેસન્તો અત્તનો જાતગામસ્સ અવિદૂરે એકસ્મિં સાનુપબ્બતે વિહાસિ. તસ્સ માતા દિવસે દિવસે ભિક્ખં દેતિ. અથેકદિવસં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠસ્સ માતા મધુસક્ખરાભિસઙ્ખતં પાયાસં અદાસિ. સો તં ગહેત્વા તસ્સ પબ્બતસ્સ છાયાયં અઞ્ઞતરસ્સ વેળુગુમ્બસ્સ મૂલે નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જિત્વા ધોવિતપત્તપાણી વિપસ્સનં આરભિ. ભોજનસપ્પાયલાભેન કાયચિત્તાનં કલ્લતાય સમાહિતો ઉદયબ્બયઞાણાદિકે તિક્ખે સૂરે વહન્તે અપ્પકસિરેનેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા ભાવનં મત્થકં પાપેન્તો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૮-૧૪) –

‘‘હિમવન્તસ્સ અવિદૂરે, ઉદઙ્ગણો નામ પબ્બતો;

તત્થદ્દસં પંસુકૂલં, દુમગ્ગમ્હિ વિલમ્બિતં.

‘‘તીણિ કિઙ્કણિપુપ્ફાનિ, ઓચિનિત્વાનહં તદા;

હેટ્ઠા પહટ્ઠેન ચિત્તેન, પંસુકૂલં અપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસં અગચ્છહં.

‘‘એકનવુતે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પૂજિત્વા અરહદ્ધજં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન અધિગન્ત્વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં પબ્બતસાનુમેવ ગન્તુકામો અત્તનો પટિપત્તિં પવેદેન્તો ‘‘અહં ખો વેળુગુમ્બસ્મિ’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૨૩. તત્થ વેળુગુમ્બસ્મિન્તિ વેળુગચ્છસ્સ સમીપે, તસ્સ છાયાયં. ભુત્વાન મધુપાયસન્તિ મધુપસિત્તપાયાસં ભુઞ્જિત્વા. પદક્ખિણન્તિ પદક્ખિણગ્ગાહેન, સત્થુ ઓવાદસ્સ સમ્મા સમ્પટિચ્છનેનાતિ અત્થો. સમ્મસન્તો ખન્ધાનં ઉદયબ્બયન્તિ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉદયબ્બયઞ્ચ વિપસ્સન્તો, યદિપિ ઇદાનિ કતકિચ્ચો, ફલસમાપત્તિં પન સમાપજ્જિતું વિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તોતિ અધિપ્પાયો. સાનું પટિગમિસ્સામીતિ પુબ્બે મયા વુત્થપબ્બતસાનુમેવ ઉદ્દિસ્સ ગચ્છિસ્સામિ. વિવેકમનુબ્રૂહયન્તિ પટિપસ્સદ્ધિવિવેકં ફલસમાપત્તિકાયવિવેકઞ્ચ પરિબ્રૂહયન્તો, તસ્સ વા પરિબ્રૂહનહેતુ ગમિસ્સામીતિ. એવં પન વત્વા થેરો તત્થેવ ગતો, અયમેવ ચ ઇમસ્સ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસિ.

ગોસાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સુગન્ધત્થેરગાથાવણ્ણના

અનુવસ્સિકો પબ્બજિતોતિ આયસ્મતો સુગન્ધત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર ઇતો દ્વાનવુતે કપ્પે તિસ્સસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કાલે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો મિગબ્યધનેન અરઞ્ઞે વિચરતિ. સત્થા તસ્સ અનુકમ્પાય પદવળઞ્જં દસ્સેત્વા ગતો. સો સત્થુ પદચેતિયાનિ દિસ્વા પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારતાય ‘‘સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ ઇમાનિ પદાની’’તિ પીતિસોમનસ્સજાતો કોરણ્ડકપુપ્ફાનિ ગહેત્વા પૂજં કત્વા ચિત્તં પસાદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુટુમ્બિકો હુત્વા સત્થુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાદાનં પવત્તેત્વા ગન્ધકુટિં મહગ્ઘગોસિતચન્દનં પિસિત્વા તેન પરિભણ્ડં કત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ – ‘‘નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મય્હં સરીરં એવંસુગન્ધં હોતૂ’’તિ. એવં અઞ્ઞાનિપિ તત્થ તત્થ ભવે બહૂનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ કત્વા સુગતીસુ એવ પરિવત્તમાનો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તસ્સ ચ તસ્સ માતુકુચ્છિગતકાલતો પટ્ઠાય માતુ સરીરં સકલમ્પિ ગેહં સુરભિગન્ધં વાયતિ. જાતદિવસે પન વિસેસતો પરમસુગન્ધં સામન્તગેહેસુપિ વાયતેવ. તસ્સ માતાપિતરો ‘‘અમ્હાકં પુત્તો અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતો’’તિ સુગન્ધોત્વેવ નામં અકંસુ. સો અનુપુબ્બેન વયપ્પત્તો મહાસેલત્થેરં દિસ્વા તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સત્તાહબ્ભન્તરે એવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૦.૧૫-૨૪) –

‘‘વનકમ્મિકો પુરે આસિં, પિતુમાતુમતેનહં;

પસુમારેન જીવામિ, કુસલં મે ન વિજ્જતિ.

‘‘મમ આસયસામન્તા, તિસ્સો લોકગ્ગનાયકો;

પદાનિ તીણિ દસ્સેસિ, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા.

‘‘અક્કન્તે ચ પદે દિસ્વા, તિસ્સનામસ્સ સત્થુનો;

હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેન, પદે ચિત્તં પસાદયિં.

‘‘કોરણ્ડં પુપ્ફિતં દિસ્વા, પાદપં ધરણીરુહં;

સકોસકં ગહેત્વાન, પદસેટ્ઠં અપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

કોરણ્ડકછવી હોમિ, સુપ્પભાસો ભવામહં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પદપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘અનુવસ્સિકો પબ્બજિતો’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ.

૨૪. તત્થ અનુવસ્સિકોતિ અનુગતો ઉપગતો વસ્સં અનુવસ્સો, અનુવસ્સોવ અનુવસ્સિકો. પબ્બજિતોતિ પબ્બજ્જં ઉપગતો, પબ્બજિતો હુત્વા ઉપગતવસ્સમત્તો એકવસ્સિકોતિ અત્થો. અથ વા અનુગતં પચ્છાગતં અપગતં વસ્સં અનુવસ્સં, તં અસ્સ અત્થીતિ અનુવસ્સિકો. યસ્સ પબ્બજિતસ્સ વસ્સં અપરિપુણ્ણતાય ન ગણનૂપગતં, સો એવં વુત્તો, તસ્મા અવસ્સિકોતિ વુત્તં હોતિ. પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતન્તિ તવ સત્થુ ધમ્મસ્સ સુધમ્મભાવં સ્વાક્ખાતતં એકન્તનિય્યાનિકતં પસ્સ, યત્થ અનુવસ્સિકો તુવં પબ્બજિતો. પુબ્બેનિવાસઞાણં દિબ્બચક્ખુઞાણં આસવક્ખયઞાણન્તિ તિસ્સો વિજ્જા તયા અનુપ્પત્તા સચ્છિકતા, તતો એવ કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનં અનુસિટ્ઠિ ઓવાદો અનુસિક્ખિતોતિ કતકિચ્ચતં નિસ્સાય પીતિસોમનસ્સજાતો થેરો અત્તાનં પરં વિય કત્વા વદતીતિ.

સુગન્ધત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નન્દિયત્થેરગાથાવણ્ણના

ઓભાસજાતન્તિ આયસ્મતો નન્દિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સત્થરિ પરિનિબ્બુતે ચેતિયે ચન્દનસારેન વેદિકં કારેત્વા ઉળારં પૂજાસક્કારં પવત્તેસિ. તતો પટ્ઠાય અજ્ઝાસયસમ્પન્નો હુત્વા તત્થ તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયં બહું પુઞ્ઞકમ્મં આચિનિત્વા દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ માતાપિતરો નન્દિં જનેન્તો જાતોતિ નન્દિયોતિ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો અનુરુદ્ધાદીસુ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજન્તેસુ સયમ્પિ પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો કતાધિકારતાય નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૧૫-૨૦) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

જલિત્વા અગ્ગિખન્ધોવ, સમ્બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો.

‘‘નિબ્બુતે ચ મહાવીરે, થૂપો વિત્થારિકો અહુ;

દૂરતોવ ઉપટ્ઠેન્તિ, ધાતુગેહવરુત્તમે.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, અકં ચન્દનવેદિકં;

દિસ્સતિ થૂપખન્ધો ચ, થૂપાનુચ્છવિકો તદા.

‘‘ભવે નિબ્બત્તમાનમ્હિ, દેવત્તે અથ માનુસે.

ઓમત્તં મે ન પસ્સામિ, પુબ્બકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘પઞ્ચદસકપ્પસતે, ઇતો અટ્ઠ જના અહું;

સબ્બે સમત્તનામા તે ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અનુરુદ્ધત્થેરાદીહિ સદ્ધિં પાચીનવંસમિગદાયે વિહરન્તે ઇમસ્મિં થેરે એકદિવસં મારો પાપિમા ભિંસાપેતુકામો તસ્સ ભેરવરૂપં દસ્સેતિ. થેરો તં ‘‘મારો અય’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘પાપિમ, યે મારધેય્યં વીતિવત્તા, તેસં તવ કિરિયા કિં કરિસ્સતિ, તતોનિદાનં પન ત્વં એવ વિઘાતં અનત્થં પાપુણિસ્સસી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઓભાસજાતં ફલગ’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૨૫. તત્થ ઓભાસજાતન્તિ ઞાણોભાસેન જાતોભાસં અગ્ગમગ્ગઞાણસ્સ અધિગતત્તા. તેન અનવસેસતો કિલેસન્ધકારસ્સ વિહતવિદ્ધંસિતભાવતો અતિવિય પભસ્સરન્તિ અત્થો. ફલગન્તિ ફલં ગતં ઉપગતં, અગ્ગફલઞાણસહિતન્તિ અધિપ્પાયો. ચિત્તન્તિ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં સામઞ્ઞેન વદતિ. તેનાહ ‘‘અભિણ્હસો’’તિ. તઞ્હિ નિરોધનિન્નતાય ખીણાસવાનં નિચ્ચકપ્પં અરહત્તફલસમાપત્તિસમાપજ્જનતો ‘‘ફલેન સહિત’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. તાદિસન્તિ તથારૂપં, અરહન્તન્તિ અત્થો. આસજ્જાતિ વિસોધેત્વા પરિભુય્ય. કણ્હાતિ મારં આલપતિ, સો હિ કણ્હકમ્મત્તા કણ્હાભિજાતિતાય ચ ‘‘કણ્હો’’તિ વુચ્ચતિ. દુક્ખં નિગચ્છસીતિ ઇધ કુચ્છિઅનુપ્પવેસાદિના નિરત્થકં કાયપરિસ્સમં દુક્ખં, સમ્પરાયે ચ અપ્પતિકારં અપાયદુક્ખં ઉપગમિસ્સસિ પાપુણિસ્સસિ. તં સુત્વા મારો ‘‘જાનાતિ મં સમણો’’તિ તત્થેવન્તરધાયીતિ.

નન્દિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અભયત્થેરગાથાવણ્ણના

સુત્વા સુભાસિતં વાચન્તિ આયસ્મતો અભયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા ધમ્મકથિકો હુત્વા ધમ્મકથનકાલે પઠમં ચતૂહિ ગાથાહિ ભગવન્તં અભિત્થવિત્વા પચ્છા ધમ્મં કથેસિ. તેનસ્સ પુઞ્ઞકમ્મબલેન કપ્પાનં સતસહસ્સં અપાયપટિસન્ધિ નામ નાહોસિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘અભિત્થવિત્વા પદુમુત્તરં જિનં, પસન્નચિત્તો અભયો સયમ્ભું;

ન ગચ્છિ કપ્પાનિ અપાયભૂમિં, સતસહસ્સાનિ ઉળારસદ્ધો’’તિ. (અપ. થેર ૨.૫૫.૨૨૧)

ખેત્તસમ્પત્તિયાદીહિ તસ્સ ચ પુબ્બપચ્છિમસન્નિટ્ઠાનચેતનાનં અતિવિય ઉળારભાવેન સો અપરિમેય્યો પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો તાદિસો અહોસિ. ‘‘અચિન્તિયે પસન્નાનં, વિપાકો હોતિ અચિન્તિયો’’તિ (અપ. થેર ૧.૧.૮૨) હિ વુત્તં. તત્થ તત્થ હિ ભવે ઉપચિતં પુઞ્ઞં તસ્સ ઉપત્થમ્ભકમહોસિ. તથા હિ સો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કેતકપુપ્ફેહિ પૂજમકાસિ. એવં ઉળારેહિ પુઞ્ઞવિસેસેહિ સુગતીસુ એવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. અભયોતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ ઉપ્પત્તિ પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. સો નિગણ્ઠેન નાટપુત્તેન ઉભતોકોટિકં પઞ્હં સિક્ખાપેત્વા ‘‘ઇમં પઞ્હં પુચ્છિત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેહી’’તિ વિસ્સજ્જિતો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પઞ્હં પુચ્છિત્વા તસ્સ પઞ્હસ્સ અનેકંસબ્યાકરણભાવે ભગવતા કથિતે નિગણ્ઠાનં પરાજયં, સત્થુ ચ સમ્માસમ્બુદ્ધભાવં વિદિત્વા ઉપાસકત્તં પટિવેદેસિ. તતો રઞ્ઞે બિમ્બિસારે કાલઙ્કતે સઞ્જાતસંવેગો સાસને પબ્બજિત્વા તાલચ્છિગ્ગળૂપમસુત્તદેસનાય સોતાપન્નો હુત્વા પુન વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૨.૧૭-૨૨) –

‘‘વિનતાનદિયા તીરે, વિહાસિ પુરિસુત્તમો;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

‘‘મધુગન્ધસ્સ પુપ્ફેન, કેતકસ્સ અહં તદા;

પસન્નચિત્તો સુમનો, બુદ્ધસેટ્ઠમપૂજયિં.

‘‘એકનવુતે ઇતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિકિત્તનેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘સુત્વા સુભાસિતં વાચ’’ન્તિ ગાથં અભાસિ.

૨૬. તત્થ સુત્વાતિ સોતં ઓદહિત્વા, સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારેત્વા. સુભાસિતન્તિ સુટ્ઠુ ભાસિતં, સમ્મદેવ ભાસિતં, સમ્માસમ્બુદ્ધભાવતો મહાકારુણિકતાય ચ કિઞ્ચિ અવિસંવાદેત્વા યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ એકન્તતો સાધનવસેન ભાસિતં ચતુસચ્ચવિભાવનીયધમ્મકથં. ન હિ સચ્ચવિનિમુત્તા ભગવતો ધમ્મદેસના અત્થિ. બુદ્ધસ્સાતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ. આદિચ્ચબન્ધુનોતિ આદિચ્ચવંસે સમ્ભૂતત્તા આદિચ્ચો બન્ધુ એતસ્સાતિ આદિચ્ચબન્ધુ, ભગવા. તસ્સ આદિચ્ચબન્ધુનો. આદિચ્ચસ્સ વા બન્ધૂતિ આદિચ્ચબન્ધુ, ભગવા. તસ્સ ભગવતો ઓરસપુત્તભાવતો. તેનાહ ભગવા –

‘‘યો અન્ધકારે તમસી પભઙ્કરો, વેરોચનો મણ્ડલી ઉગ્ગતેજો;

મા રાહુ ગિલી ચરમન્તલિક્ખે, પજં મમં રાહુ પમુઞ્ચ સૂરિય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૯૧);

પચ્ચબ્યધિન્તિ પટિવિજ્ઝિં. હી-તિ નિપાતમત્તં. નિપુણન્તિ સણ્હં પરમસુખુમં, નિરોધસચ્ચં, ચતુસચ્ચમેવ વા. હી-તિ વા હેતુઅત્થે નિપાતો. યસ્મા પચ્ચબ્યધિં નિપુણં ચતુસચ્ચં, તસ્મા ન દાનિ કિઞ્ચિ પટિવિજ્ઝિતબ્બં અત્થીતિ અત્થો. યથા કિં પટિવિજ્ઝીતિ આહ ‘‘વાલગ્ગં ઉસુના યથા’’તિ. યથા સત્તધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિં સુસિક્ખિતો કુસલો ઇસ્સાસો ઉસુના કણ્ડેન અવિરજ્ઝન્તો વિજ્ઝેય્ય, એવં પચ્ચબ્યધિં નિપુણં અરિયસચ્ચન્તિ યોજના.

અભયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.