૫. મહાનામત્થેરગાથાવણ્ણના

એસાવહિય્યસે પબ્બતેનાતિ આયસ્મતો મહાનામત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો ઘરાવાસં પહાય અઞ્ઞતરાય નદિયા તીરે અસ્સમં કારેત્વા સમ્બહુલે બ્રાહ્મણે મન્તે વાચેન્તો વિહરતિ. અથેકદિવસં ભગવા તં અનુગ્ગણ્હિતું તસ્સ અસમપદં ઉપગચ્છિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસિન્ને ભગવતિ સુમધુરં મધું ઉપનામેસિ. તં ભગવા પરિભુઞ્જિત્વા હેટ્ઠા અધિમુત્તત્થેરવત્થુમ્હિ વુત્તનયેન અનાગતં બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા મહાનામોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતો સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નેસાદકે નામ પબ્બતે વિહરન્તો કિલેસપરિયુટ્ઠાનં વિક્ખમ્ભેતું અસક્કોન્તો ‘‘કિં મે ઇમિના સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ જીવિતેના’’તિ અત્તભાવં નિબ્બિન્દન્તો ઉચ્ચં પબ્બતસિખરં અભિરુહિત્વા ‘‘ઇતો પાતેત્વા તં મારેસ્સામી’’તિ અત્તાનં પરં વિય નિદ્દિસન્તો –

૧૧૫. ‘‘એસાવહિય્યસે પબ્બતેન, બહુકુટજસલ્લકિકેન;

નેસાદકેન ગિરિના, યસસ્સિના પરિચ્છદેના’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ એસાવહિય્યસેતિ એસો ત્વં મહાનામ અવહિય્યસે પરિહાયસિ. પબ્બતેનાતિ નિવાસટ્ઠાનભૂતેન ઇમિના પબ્બતેન. બહુકુટજસલ્લકિકેનાતિ બહૂહિ કુટજેહિ ઇન્દસાલરુક્ખેહિ સલ્લકીહિ ઇન્દસાલરુક્ખેહિ વા સમન્નાગતેન. નેસાદકેનાતિ એવંનામકેન. ગિરિનાતિ સેલેન. સેલો હિ સન્ધિસઙ્ખાતેહિ પબ્બેહિ ઠિતત્તા ‘‘પબ્બતો’’તિ, પસવનાદિવસેન જલસ્સ, સારભૂતાનં ભેસજ્જાદિવત્થૂનઞ્ચ ગિરણતો ‘‘ગિરી’’તિ વુચ્ચતિ. તદુભયત્થસમ્ભવતો પનેત્થ ‘‘પબ્બતેના’’તિ વત્વા ‘‘ગિરિના’’તિ ચ વુત્તં. યસસ્સિનાતિ સબ્બગુણેહિ વિસ્સુતેન પકાસેન. પરિચ્છદેનાતિ નાનાવિધરુક્ખગચ્છલતાહિ સમન્તતો છન્નેન, વસનટ્ઠાનતાય વા તુય્હં પરિચ્છદભૂતેન. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – મહાનામ, યદિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા વિતક્કબહુલો હોસિ, એવં ત્વં ઇમિના છાયૂદકસમ્પન્નેન સપ્પાયેન નિવાસનટ્ઠાનભૂતેન નેસાદકગિરિના પરિહાયસિ, ઇદાનિહં તં ઇતો પાતેત્વા મારેસ્સામિ, તસ્મા ન લબ્ભા વિતક્કવસિકેન ભવિતુન્તિ. એવં થેરો અત્તાનં સન્તજ્જેન્તોયેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૩૩૩-૩૫૨) –

‘‘સિન્ધુયા નદિયા તીરે, સુકતો અસ્સમો મમ;

તત્થ વાચેમહં સિસ્સે, ઇતિહાસં સલક્ખણં.

‘‘ધમ્મકામા વિનીતા તે, સોતુકામા સુસાસનં;

છળઙ્ગે પારમિપ્પત્તા, સિન્ધુકૂલે વસન્તિ તે.

‘‘ઉપ્પાતગમને ચેવ, લક્ખણેસુ ચ કોવિદા;

ઉત્તમત્થં ગવેસન્તા, વસન્તિ વિપિને તદા.

‘‘સુમેધો નામ સમ્બુદ્ધો, લોકે ઉપ્પજ્જિ તાવદે;

અમ્હાકં અનુકમ્પન્તો, ઉપાગચ્છિ વિનાયકો.

‘‘ઉપાગતં મહાવીરં, સુમેધં લોકનાયકં;

તિણસન્થારકં કત્વા, લોકજેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘વિપિનાતો મધું ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

સમ્બુદ્ધો પરિભુઞ્જિત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘યો તં અદાસિ મધું મે, પસન્નો સેહિ પાણિભિ;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘ઇમિના મધુદાનેન, તિણસન્થારકેન ચ;

તિંસ કપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘દેવલોકા ઇધાગન્ત્વા, માતુકુચ્છિં ઉપાગતે;

મધુવસ્સં પવસ્સિત્થ, છાદયં મધુના મહિં.

‘‘મયિ નિક્ખન્તમત્તમ્હિ, કુચ્છિયા ચ સુદુત્તરા;

તત્રાપિ મધુવસ્સં મે, વસ્સતે નિચ્ચકાલિકં.

‘‘અગારા અભિનિક્ખમ્મ, પબ્બજિં અનગારિયં;

લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ, મધુદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘સબ્બકામસમિદ્ધોહં, ભવિત્વા દેવમાનુસે;

તેનેવ મધુદાનેન, પત્તોમ્હિ આસવક્ખયં.

‘‘વુટ્ઠમ્હિ દેવે ચતુરઙ્ગુલે તિણે, સમ્પુપ્ફિતે ધરણીરુહે સઞ્છન્ને;

સુઞ્ઞે ઘરે મણ્ડપરુક્ખમૂલકે, વસામિ નિચ્ચં સુખિતો અનાસવો.

‘‘મજ્ઝે મહન્તે હીને ચ, ભવે સબ્બે અતિક્કમિં;

અજ્જ મે આસવા ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, મધુદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અયમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથા અહોસીતિ.

મહાનામત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.