૪. અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનોતિ આયસ્મતો અધિમુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા મનુસ્સૂપચારં ઉપગન્ત્વા સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો અત્તનો વાકચીરં સત્થુ પાદમૂલે પત્થરિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા તસ્મિં અટ્ઠાસિ. તત્થ ઠિતં ભગવન્તં કાળાનુસારેન ગન્ધેન પૂજેત્વા ‘‘સમુદ્ધરસિમં લોક’’ન્તિઆદિકાહિ દસહિ ગાથાહિ અભિત્થવિ. તં સત્થા ‘‘અનાગતે ઇતો સતસહસ્સકપ્પમત્થકે ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા છળભિઞ્ઞો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો યાવાયં બુદ્ધુપ્પાદો, તાવ દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા અધિમુત્તોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો પચ્છિમભવિકત્તા નિસ્સરણં ગવેસન્તો જેતવનપટિગ્ગહણે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૩૦૪-૩૩૨) –

‘‘કણિકારંવ જલિતં, દીપરુક્ખંવ ઉજ્જલં;

ઓસધિંવ વિરોચન્તં, વિજ્જુતં ગગને યથા.

‘‘અસમ્ભીતં અનુત્તાસિં, મિગરાજંવ કેસરિં;

ઞાણાલોકં પકાસેન્તં, મદ્દન્તં તિત્થિયે ગણે.

‘‘ઉદ્ધરન્તં ઇમં લોકં, છિન્દન્તં સબ્બસંસયં;

ગજ્જન્તં મિગરાજંવ, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘જટાજિનધરો આસિં, બ્રહા ઉજુ પતાપવા;

વાકચીરં ગહેત્વાન, પાદમૂલે અપત્થરિં.

‘‘કાળાનુસારિયં ગય્હં, અનુલિમ્પિં તથાગતં;

સમ્બુદ્ધમનુલિમ્પેત્વા, સન્થવિં લોકનાયકં.

‘‘સમુદ્ધરસિમં લોકં, ઓઘતિણ્ણ મહામુનિ;

ઞાણાલોકેન જોતેસિ, નાવટં ઞાણમુત્તમં.

‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, મદ્દસે પરતિત્થિયે;

ઉસભો જિતસઙ્ગામો, સમ્પકમ્પેસિ મેદનિં.

‘‘મહાસમુદ્દે ઊમિયો, વેલન્તમ્હિ પભિજ્જરે;

તથેવ તવ ઞાણમ્હિ, સબ્બદિટ્ઠી પભિજ્જરે.

‘‘સુખુમચ્છિકજાલેન, સરમ્હિ સમ્પતાનિતે;

અન્તોજાલીકતા પાણા, પીળિતા હોન્તિ તાવદે.

‘‘તથેવ તિત્થિયા લોકે, પુથુપાસણ્ડનિસ્સિતા;

અન્તોઞાણવરે તુય્હં, પરિવત્તન્તિ મારિસ.

‘‘પતિટ્ઠા વુય્હતં ઓઘે, ત્વઞ્હિ નાથો અબન્ધુનં;

ભયટ્ટિતાનં સરણં, મુત્તિત્થીનં પરાયણં.

‘‘એકવીરો અસદિસો, મેત્તાકરુણસઞ્ચયો;

અસમો સુસમો સન્તો, વસી તાદી જિતઞ્જયો.

‘‘ધીરો વિગતસમ્મોહો, અનેજો અકથંકથી;

તુસિતો વન્તદોસોસિ, નિમ્મલો સંયતો સુચિ.

‘‘સઙ્ગાતિગો હતમદો, તેવિજ્જો તિભવન્તગો;

સીમાતિગો ધમ્મગરુ, ગતત્થો હિતવબ્ભુતો.

‘‘તારકો ત્વં યથા નાવા, નિધીવસ્સાસકારકો;

અસમ્ભીતો યથા સીહો, ગજરાજાવ દપ્પિતો.

‘‘થોમેત્વા દસગાથાહિ, પદુમુત્તરં મહાયસં;

વન્દિત્વા સત્થુનો પાદે, તુણ્હી અટ્ઠાસહં તદા.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે ઠિતો સત્થા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો મે સીલઞ્ચ ઞાણઞ્ચ, સદ્ધમ્મઞ્ચાપિ વણ્ણયિ;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘સટ્ઠિ કપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

અઞ્ઞે દેવેભિભવિત્વા, ઇસ્સરં કારયિસ્સતિ.

‘‘સો પચ્છા પબ્બજિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સતિ.

‘‘પબ્બજિત્વાન કાયેન, પાપકમ્મં વિવજ્જિય;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘યથાપિ મેઘો થનયં, તપ્પેતિ મેદનિં ઇમં;

તથેવ ત્વં મહાવીર, ધમ્મેન તપ્પયી મમં.

‘‘સીલં પઞ્ઞઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, થવિત્વા લોકનાયકં;

પત્તોમ્હિ પરમં સન્તિં, નિબ્બાનં પદમચ્ચુતં.

‘‘અહો નૂન સ ભગવા, ચિરં તિટ્ઠેય્ય ચક્ખુમા;

અઞ્ઞાતઞ્ચ વિજાનેય્યું, ફુસેય્યું અમતં પદં.

‘‘અયં મે પચ્છિમા જાતિ, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિથોમયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, કિત્તનાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તના સહ વસન્તે કાયદળ્હિબહુલે ભિક્ખૂ ઓવદન્તો –

૧૧૪. ‘‘કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનો, હિય્યમાનમ્હિ જીવિતે;

સરીરસુખગિદ્ધસ્સ, કુતો સમણસાધુતા’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનોતિ દુટ્ઠુલ્લં અસુભયોગ્યતા, કાયસ્સ દુટ્ઠુલ્લં કાયદુટ્ઠુલ્લં, કાયદુટ્ઠુલ્લં ગરુ સમ્ભાવિતં યસ્સ સો કાયદુટ્ઠુલ્લગરુ, અનિસ્સરણપ્પઞ્ઞો હુત્વા કાયપોસનપ્પસુતો કાયદળ્હિબહુલોતિ અત્થો, તસ્સ કાયદુટ્ઠુલ્લગરુનો. હિય્યમાનમ્હિ જીવિતેતિ કુન્નદીનં ઉદકં વિય જીવિતસઙ્ખારે લહુસો ખીયમાને. સરીરસુખગિદ્ધસ્સાતિ પણીતાહારાદીહિ અત્તનો કાયસ્સ સુખેન ગેધં આપન્નસ્સ. કુતો સમણસાધુતાતિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ સમણભાવેન સાધુતા સુસમણતા કુતો કેન કારણેન સિયા, એકંસતો પન કાયે જીવિતે ચ નિરપેક્ખસ્સ ઇતરીતરસન્તોસેન સન્તુટ્ઠસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સેવ સમણસાધુતાતિ અધિપ્પાયો.

અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.