૧. જેન્તત્થેરગાથાવણ્ણના

દુપ્પબ્બજ્જં વે દુરધિવાસા ગેહાતિ આયસ્મતો જેન્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે દેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કિંકિરાતપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે જેન્તગામે એકસ્સ મણ્ડલિકરાજસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, જેન્તોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો દહરકાલેયેવ હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો પબ્બજ્જાનિન્નમાનસો હુત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘પબ્બજ્જા નામ દુક્કરા, ઘરાપિ દુરાવાસા, ધમ્મો ચ ગમ્ભીરો, ભોગા ચ દુરધિગમા, કિં નુ ખો કત્તબ્બ’’ન્તિ એવં પન ચિન્તાબહુલો હુત્વા વિચરન્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણિ. સુતકાલતો પટ્ઠાય પબ્બજ્જાભિરતો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૨૧-૨૪) –

‘‘દેવપુત્તો અહં સન્તો, પૂજયિં સિખિનાયકં;

કક્કારુપુપ્ફં પગ્ગય્હ, બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ નવમે કપ્પે, રાજા સત્તુત્તમો અહું;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખન્તો, ‘‘અસક્ખિં વતાહં આદિતો મય્હં ઉપ્પન્નવિતક્કં છિન્દિતુ’’ન્તિ સોમનસ્સજાતો વિતક્કસ્સ ઉપ્પન્નાકારં તસ્સ ચ સમ્મદેવ છિન્નતં દસ્સેન્તો –

૧૧૧. ‘‘દુપ્પબ્બજ્જં વે દુરધિવાસા ગેહા, ધમ્મો ગમ્ભીરો દુરધિગમા ભોગા;

કિચ્છા વુત્તિ નો ઇતરીતરેનેવ, યુત્તં ચિન્તેતું સતતમનિચ્ચત’’ન્તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ દુપ્પબ્બજ્જન્તિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધઞ્ચેવ ઞાતિપરિવટ્ટઞ્ચ પહાય ઇમસ્મિં સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજનસ્સ દુક્કરત્તા દુક્ખં પબ્બજનં, દુક્કરા પબ્બજ્જાતિ દુપ્પબ્બજ્જં. વેતિ નિપાતમત્તં, દળ્હત્થો વા ‘‘પબ્બજ્જા દુક્ખા’’તિ. ગેહઞ્ચે આવસેય્યં, દુરધિવાસા ગેહા, યસ્મા ગેહં અધિવસન્તેન રઞ્ઞા રાજકિચ્ચં, ઇસ્સરેન ઇસ્સરકિચ્ચં, ગહપતિના ગહપતિકિચ્ચં કત્તબ્બં હોતિ, પરિજનો ચેવ સમણબ્રાહ્મણા ચ સઙ્ગહેતબ્બા, તસ્મિં તસ્મિઞ્ચ કત્તબ્બે કરિયમાનેપિ ઘરાવાસો છિદ્દઘટો વિય મહાસમુદ્દો વિય ચ દુપ્પૂરો, તસ્મા ગેહા નામેતે અધિવસિતું આવસિતું દુક્ખા દુક્કરાતિ કત્વા દુરધિવાસા દુરાવાસાતિ. પબ્બજ્જઞ્ચે અનુતિટ્ઠેય્યં ધમ્મો ગમ્ભીરો, યદત્થા પબ્બજ્જા, સો પબ્બજિતેન અધિગન્તબ્બો પટિવેધસદ્ધમ્મો ગમ્ભીરો, ગમ્ભીરઞાણગોચરત્તા દુદ્દસો, દુપ્પટિવિજ્ઝો ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવેન દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા. ગેહઞ્ચે આવસેય્યં, દુરધિગમા ભોગા યેહિ વિના ન સક્કા ગેહં આવસિતું, તે ભોગા દુક્ખેન કસિરેન અધિગન્તબ્બતાય દુરધિગમા. એવં સન્તે ઘરાવાસં પહાય પબ્બજ્જંયેવ અનુતિટ્ઠેય્યં, એવમ્પિ કિચ્છા વુત્તિ નો ઇતરીતરેન ઇધ ઇમસ્મિં બુદ્ધસાસને ઇતરીતરેન યથાલદ્ધેન પચ્ચયેન અમ્હાકં વુત્તિ જીવિકા કિચ્છા દુક્ખા, ઘરાવાસાનં દુરધિવાસતાય ભોગાનઞ્ચ દુરધિગમતાય ગેહે ઇતરીતરેન પચ્ચયેન યાપેતબ્બતાય કિચ્છા કસિરા વુત્તિ અમ્હાકં, તત્થ કિં કાતું વટ્ટતીતિ? યુત્તં ચિન્તેતું સતતમનિચ્ચતં સકલં દિવસં પુબ્બરત્તાપરરત્તઞ્ચ તેભૂમકધમ્મજાતં અનિચ્ચતન્તિ, તતો ઉપ્પાદવયવન્તતો આદિઅન્તવન્તતો તાવકાલિકતો ચ ન નિચ્ચન્તિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ ચિન્તેતું વિપસ્સિતું યુત્તં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સિદ્ધાય ઇતરાનુપસ્સના સુખેનેવ સિજ્ઝન્તીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાવ એત્થ વુત્તા, અનિચ્ચસ્સ દુક્ખાનત્તતાનં અબ્યભિચરણતો સાસનિકસ્સ સુખગ્ગહણતો ચ. તેનાહ – ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫), ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મં’’ (મહાવ. ૧૬; દી. નિ. ૨.૩૭૧; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧), ‘‘વયધમ્મા સઙ્ખારા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૮) ચ તદમિના એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિપક્ખવસેન અપરાપરં ઉપ્પન્ને વિતક્કે નિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચતામુખેન વિપસ્સનં આરભિત્વા ઇદાનિ કતકિચ્ચો જાતોતિ દસ્સેતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્તનો પટિપત્તિ’’ન્તિઆદિ. ઇદમેવ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

જેન્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.