૨. વચ્છગોત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

તેવિજ્જોહં મહાઝાયીતિ આયસ્મતો વચ્છગોત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલબીજં રોપેન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બન્ધુમતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં રઞ્ઞા નાગરેહિ ચ સદ્ધિં બુદ્ધપૂજં કત્વા તતો પરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તસ્સ વચ્છગોત્તતાય વચ્છગોત્તોત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્વા બ્રાહ્મણવિજ્જાસુ નિપ્ફત્તિં ગતો વિમુત્તિં ગવેસન્તો તત્થ સારં અદિસ્વા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા વિચરન્તો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા તસ્મિં વિસ્સજ્જિતે પસન્નમાનસો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૧૫-૨૦) –

‘‘ઉદેન્તં સતરંસિંવ, પીતરંસિંવ ભાણુમં;

પન્નરસે યથા ચન્દં, નિય્યન્તં લોકનાયકં.

‘‘અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સાનિ, સબ્બે ખીણાસવા અહું;

પરિવારિંસુ સમ્બુદ્ધં, દ્વિપદિન્દં નરાસભં.

‘‘સમ્મજ્જિત્વાન તં વીથિં, નિય્યન્તે લોકનાયકે;

ઉસ્સાપેસિં ધજં તત્થ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ધજં અભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ધજદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચતુત્થકે કપ્પે, રાજાહોસિં મહબ્બલો;

સબ્બાકારેન સમ્પન્નો, સુધજો ઇતિ વિસ્સુતો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સોમનસ્સજાતો ઉદાનવસેન –

૧૧૨. ‘‘તેવિજ્જોહં મહાઝાયી, ચેતોસમથકોવિદો;

સદત્થો મે અનુપ્પત્તો, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ તેવિજ્જોહન્તિ યદિપિ મં પુબ્બે તિણ્ણં વેદાનં પારં ગતત્તા ‘‘બ્રાહ્મણો તેવિજ્જો’’તિ સઞ્જાનન્તિ, તં પન સમઞ્ઞામત્તં વેદેસુ વિજ્જાકિચ્ચસ્સ અભાવતો. ઇદાનિ પન પુબ્બેનિવાસઞાણાદીનં તિસ્સન્નં વિજ્જાનં અધિગતત્તા પરમત્થતો તેવિજ્જો અહં, મહન્તસ્સ અનવસેસસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ ઝાપનતો, મહન્તેન મગ્ગફલઝાનેન મહન્તસ્સ ઉળારસ્સ પણીતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ઝાયનતો ચ મહાઝાયી. ચેતોસમથકોવિદોતિ ચિત્તસઙ્ખોભકરાનં સંકિલેસધમ્માનં વૂપસમનેન ચેતસો સમાદહને કુસલો. એતેન તેવિજ્જભાવસ્સ કારણમાહ. સમાધિકોસલ્લસહિતેન હિ આસવક્ખયેન તેવિજ્જતા, ન કેવલેન. સદત્થોતિ સકત્થો ક-કારસ્સાયં દ-કારો કતો ‘‘અનુપ્પત્તસદત્થો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૯; અ. નિ. ૩.૩૮) વિય. ‘‘સદત્થો’’તિ ચ અરહત્તં વેદિતબ્બં. તઞ્હિ અત્તપટિબન્ધટ્ઠેન અત્તાનં અવિજહનટ્ઠેન અત્તનો પરમત્થટ્ઠેન અત્તનો અત્થત્તા ‘‘સકત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વાયં સદત્થો મે મયા અનુપ્પત્તો અધિગતો. એતેન યથાવુત્તં મહાઝાયિભાવં સિખાપત્તં કત્વા દસ્સેતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

વચ્છગોત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.