૯. સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરગાથાવણ્ણના

ન નૂનાયં પરમહિતાનુકમ્પિનોતિ આયસ્મતો સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં પબ્બતપાદે વસન્તે સત્ત પચ્ચેકસમ્બુદ્ધે દિસ્વા પસન્નમાનસો કદમ્બપુપ્ફાનિ ગહેત્વા પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં ઇબ્ભકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ સઙ્ઘરક્ખિતોતિ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું સહાયં કત્વા અરઞ્ઞે વિહરતિ. થેરસ્સ વસનટ્ઠાનતો અવિદૂરે વનગુમ્બે એકા મિગી વિજાયિત્વા તરુણં છાપં રક્ખન્તી છાતજ્ઝત્તાપિ પુત્તસિનેહેન દૂરે ગોચરાય ન ગચ્છતિ, આસન્ને ચ તિણોદકસ્સ અલાભેન કિલમતિ. તં દિસ્વા થેરો, ‘‘અહો વતાયં લોકો તણ્હાબન્ધનબદ્ધો મહાદુક્ખં અનુભવતિ, ન તં છિન્દિતું સક્કોતી’’તિ સંવેગજાતો તમેવ અઙ્કુસં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૬.૩૦-૩૪) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, કુક્કુટો નામ પબ્બતો;

તમ્હિ પબ્બતપાદમ્હિ, સત્ત બુદ્ધા વસન્તિ તે.

‘‘કદમ્બં પુપ્ફિતં દિસ્વા, દીપરાજંવ ઉગ્ગતં;

ઉભો હત્થેહિ પગ્ગય્હ, સત્ત બુદ્ધે સમોકિરિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, સત્તાસું પુપ્ફનામકા;

સત્તરતનસમ્પન્ના, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો દુતિયકં ભિક્ખું મિચ્છાવિતક્કબહુલં વિહરન્તં ઞત્વા તમેવ મિગિં ઉપમં કરિત્વા તં ઓવદન્તો –

૧૦૯. ‘‘ન નૂનાયં પરમહિતાનુકમ્પિનો, રહોગતો અનુવિગણેતિ સાસનં;

તથાહયં વિહરતિ પાકતિન્દ્રિયો, મિગી યથા તરુણજાતિકા વને’’તિ. –

ગાથં અભાસિ.

તત્થ ન નૂનાયન્તિ ન-ઇતિ પટિસેધે નિપાતો. નૂનાતિ પરિવિતક્કે. નૂન અયન્તિ પદચ્છેદો. પરમહિતાનુકમ્પિનોતિ પરમં અતિવિય, પરમેન વા અનુત્તરેન હિતેન સત્તે અનુકમ્પનસીલસ્સ ભગવતો. રહોગતોતિ રહસિ ગતો, સુઞ્ઞાગારગતો કાયવિવેકયુત્તોતિ અત્થો. અનુવિગણેતીતિ એત્થ ‘‘ન નૂના’’તિ પદદ્વયં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘નાનુવિગણેતિ નૂના’’તિ, ન ચિન્તેસિ મઞ્ઞે, ‘‘નાનુયુઞ્જતી’’તિ તક્કેમીતિ અત્થો. સાસનન્તિ પટિપત્તિસાસનં, ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનન્તિ અધિપ્પાયો. તથા હીતિ તેનેવ કારણેન, સત્થુ સાસનસ્સ અનનુયુઞ્જનતો એવ. અયન્તિ અયં ભિક્ખુ. પાકતિન્દ્રિયોતિ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં યથાસકં વિસયેસુ વિસ્સજ્જનતો સભાવભૂતઇન્દ્રિયો, અસંવુતચક્ખુદ્વારાદિકોતિ અત્થો. યસ્સ તણ્હાસઙ્ગસ્સ અચ્છિન્નતાય સો ભિક્ખુ પાકતિન્દ્રિયો વિહરતિ, તસ્સ ઉપમં દસ્સેન્તો ‘‘મિગી યથા તરુણજાતિકા વને’’તિ આહ. યથા અયં તરુણસભાવા મિગી પુત્તસ્નેહસ્સ અચ્છિન્નતાય વને દુક્ખં અનુભવતિ, ન તં અતિવત્તતિ, એવમયમ્પિ ભિક્ખુ સઙ્ગસ્સ અચ્છિન્નતાય પાકતિન્દ્રિયો વિહરન્તો વટ્ટદુક્ખં નાતિવત્તતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તરુણવિજાતિકા’’તિ વા પાઠો. અભિનવપ્પસુતા બાલવચ્છાતિ અત્થો. તં સુત્વા સો ભિક્ખુ સઞ્જાતસંવેગો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ.

સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.