૬. ખણ્ડસુમનત્થેરગાથાવણ્ણના

એકપુપ્ફં ચજિત્વાનાતિ આયસ્મતો ખણ્ડસુમનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ થૂપસ્સ સમન્તતો ચન્દનવેદિકાય પરિક્ખિપિત્વા મહન્તં પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ ઉળારં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુટુમ્બિકકુલે નિબ્બત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે કનકથૂપં ઉદ્દિસ્સ રઞ્ઞા પુપ્ફપૂજાય કયિરમાનાય પુપ્ફાનિ અલભન્તો એકં ખણ્ડસુમનપુપ્ફં દિસ્વા મહતા મૂલેન તં કિણિત્વા ગણ્હન્તો ચેતિયે પૂજં કરોન્તો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અસીતિ વસ્સકોટિયો સગ્ગસુખં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પાવાયં મલ્લરાજકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ જાતકાલે ગેહે ખણ્ડસક્ખરા સુમનપુપ્ફાનિ ચ ઉપ્પન્નાનિ અહેસું. તેનસ્સ ખણ્ડસુમનોતિ નામમકંસુ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતિ પાવાયં ચુન્દસ્સ અમ્બવને વિહરન્તે ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૧૫-૨૦) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, સમ્બુદ્ધો પરિનિબ્બુતો.

‘‘નિબ્બુતે ચ મહાવીરે, થૂપો વિત્થારિકો અહુ;

દૂરતોવ ઉપટ્ઠેન્તિ, ધાતુગેહવરુત્તમે.

‘‘પસન્નચિત્તો, સુમનો, અકં ચન્દનવેદિકં;

દિસ્સતિ થૂપખન્ધો ચ, થૂપાનુચ્છવિકો તદા.

‘‘ભવે નિબ્બત્તમાનમ્હિ, દેવત્તે અથ માનુસે;

ઓમત્તં મે ન પસ્સામિ, પુબ્બકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘પઞ્ચદસકપ્પસતે, ઇતો અટ્ઠ જના અહું;

સબ્બે સમત્તનામા તે ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પુરિમજાતિં અનુસ્સરન્તો તત્થ અત્તનો સુમનપુપ્ફપરિચ્ચાગસ્સ સગ્ગસમ્પત્તિનિમિત્તકં નિબ્બાનૂપનિસ્સયતઞ્ચ દિસ્વા ઉદાનવસેન તમત્થં પકાસેન્તો –

૯૬. ‘‘એકપુપ્ફં ચજિત્વાન, અસીતિ વસ્સકોટિયો;

સગ્ગેસુ પરિચારેત્વા, સેસકેનમ્હિ નિબ્બુતો’’તિ. – ગાથં અભાસિ;

તત્થ એકપુપ્ફન્તિ એકં કુસુમં, તં પન ઇધ સુમનપુપ્ફં અધિપ્પેતં. ચજિત્વાનાતિ સત્થુ થૂપપૂજાકરણવસેન પરિચ્ચજિત્વા પરિચ્ચાગહેતુ. અસીતિ વસ્સકોટિયોતિ મનુસ્સગણનાય વસ્સાનં અસીતિ કોટિયો, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં, ઇદઞ્ચ છસુ કામસગ્ગેસુ દુતિયે અપરાપરુપ્પત્તિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મા સગ્ગેસૂતિ તાવતિંસસઙ્ખાતે સગ્ગલોકે, પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનવસેન હેત્થ બહુવચનં. પરિચારેત્વાતિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ ઇન્દ્રિયાનિ પરિચારેત્વા સુખં અનુભવિત્વા, દેવચ્છરાહિ વા અત્તાનં પરિચારેત્વા ઉપટ્ઠાપેત્વા. સેસકેનમ્હિ નિબ્બુતોતિ પુપ્ફપૂજાય વસેન પવત્તકુસલચેતનાસુ ભવસમ્પત્તિ દાયકકમ્મતો સેસેન યં તત્થ વિવટ્ટૂપનિસ્સયભૂતં, તં સન્ધાય વદતિ. બહૂ હિ તત્થ પુબ્બાપરવસેન પવત્તા ચેતના. સેસકેનાતિ વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન અપરિક્ખીણેયેવ તસ્મિં કમ્મવિપાકે નિબ્બુતો અમ્હિ, કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતોસ્મિ. એતેન યસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા અત્તના અરહત્તં સચ્છિકતં, સોપિ ચરિમત્તભાવો તસ્સ કમ્મવિપાકોતિ દસ્સેતિ. યાદિસં સન્ધાય અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ (પારા. ૨૨૮; સં. નિ. ૧.૧૩૧) વુત્તં.

ખણ્ડસુમનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.