૫. ચક્ખુપાલત્થેરગાથાવણ્ણના

અન્ધોહં હતનેત્તોસ્મીતિ આયસ્મતો ચક્ખુપાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? સોપિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતિ પરિનિબ્બુતે થૂપમહે કયિરમાને ઉમાપુપ્ફં ગહેત્વા થૂપં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં મહાસુવણ્ણસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તસ્સ પાલોતિ નામમકંસુ. માતા તસ્સ આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે અઞ્ઞં પુત્તં લભિ. તસ્સ માતાપિતરો ચૂળપાલોતિ નામં કત્વા ઇતરં મહાપાલોતિ વોહરિંસુ. અથ તે વયપ્પત્તે ઘરબન્ધનેન બન્ધિંસુ. તસ્મિં સમયે સત્થા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તત્થ મહાપાલો જેતવનં ગચ્છન્તેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો કુટુમ્બભારં કનિટ્ઠભાતિકસ્સેવ ભારં કત્વા સયં પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે પઞ્ચવસ્સાનિ વસિત્વા વુટ્ઠવસ્સો પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સટ્ઠિમત્તે સહાયભિક્ખૂ લભિત્વા તેહિ સદ્ધિં ભાવનાનુકૂલં વસનટ્ઠાનં પરિયેસન્તો અઞ્ઞતરં પચ્ચન્તગામં નિસ્સાય ગામવાસિકેહિ ઉપાસકેહિ કારેત્વા દિન્નાય અરઞ્ઞાયતને પણ્ણસાલાય વસન્તો સમણધમ્મં કરોતિ. તસ્સ અક્ખિરોગો ઉપ્પન્નો. વેજ્જો ભેસજ્જં સમ્પાદેત્વા અદાસિ. સો વેજ્જેન વુત્તવિધાનં ન પટિપજ્જિ. તેનસ્સ રોગો વડ્ઢિ. સો ‘‘અક્ખિરોગવૂપસમનતો કિલેસરોગવૂપસમનમેવ મય્હં વર’’ન્તિ અક્ખિરોગં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા વિપસ્સનાયયેવ યુત્તપ્પયુત્તો અહોસિ. તસ્સ ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેન્તસ્સ અપુબ્બં અચરિમં અક્ખીનિ ચેવ કિલેસા ચ ભિજ્જિંસુ. સો સુક્ખવિપસ્સકો અરહા અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૫.૨૧-૨૫) –

‘‘નિબ્બુતે લોકમહિતે, આહુતીનં પટિગ્ગહે;

સિદ્ધત્થમ્હિ ભગવતિ, મહાથૂપમહો અહુ.

‘‘મહે પવત્તમાનમ્હિ, સિદ્ધત્થસ્સ મહેસિનો;

ઉમાપુપ્ફં ગહેત્વાન, થૂપમ્હિ અભિરોપયિં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, થૂપપૂજાયિદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ નવમે કપ્પે, સોમદેવસનામકા;

પઞ્ચાસીતિસુ રાજાનો, ચક્કવત્તી મહબ્બલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ થેરે અક્ખિરોગેન વિહારે ઓહીને ગામં પિણ્ડાય ગતે ભિક્ખૂ દિસ્વા ઉપાસકા ‘‘કસ્મા થેરો નાગતો’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા સોકાભિભૂતા પિણ્ડપાતં ઉપનેત્વા, ‘‘ભન્તે, કિઞ્ચિ મા ચિન્તયિત્થ, ઇદાનિ મયમેવ પિણ્ડપાતં આનેત્વા ઉપટ્ઠહિસ્સામા’’તિ તથા કરોન્તિ. ભિક્ખૂ થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા વુટ્ઠવસ્સા પવારેત્વા, ‘‘સત્થારં વન્દિતું સાવત્થિં ગમિસ્સામ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. થેરો, ‘‘અહં દુબ્બલો અચક્ખુકો, મગ્ગો ચ સઉપદ્દવો, મયા સદ્ધિં ગચ્છન્તાનં તુમ્હાકં પરિસ્સયો ભવિસ્સતિ, તુમ્હે પઠમં ગચ્છથ, ગન્ત્વા સત્થારં મહાથેરે ચ મમ વન્દનાય વન્દથ, ચૂળપાલસ્સ મમ પવત્તિં કથેત્વા કઞ્ચિ પુરિસં પેસેય્યાથા’’તિ આહ. તે પુનપિ યાચિત્વા ગમનં અલભન્તા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા ઉપાસકે આપુચ્છિત્વા અનુક્કમેન જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં મહાથેરે ચ તસ્સ વન્દનાય વન્દિત્વા દુતિયદિવસે સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા ચૂળપાલસ્સ તં પવત્તિં વત્વા તેન ‘‘અયં, ભન્તે, મય્હં ભાગિનેય્યો પાલિતો નામ, ઇમં પેસિસ્સામી’’તિ વુત્તે, ‘‘મગ્ગો સપરિસ્સયો, ન સક્કા એકેન ગહટ્ઠેન ગન્તું, તસ્મા પબ્બાજેતબ્બો’’તિ તં પબ્બાજેત્વા પેસેસું. સો અનુક્કમેન થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તાનં તસ્સ ઓરોચેત્વા તં ગહેત્વા આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞતરસ્સ ગામસ્સ સામન્તા અરઞ્ઞટ્ઠાને એકિસ્સા કટ્ઠહારિયા ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા યટ્ઠિકોટિં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘તિટ્ઠથ, ભન્તે, મુહુત્તં યાવાહં આગચ્છામી’’તિ વત્વા તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા તત્થ સીલવિપત્તિં પાપુણિ. થેરો ઇદાનિમેવ ઇત્થિયા ગીતસદ્દો સુતો, સામણેરો ચ ચિરાયતિ, નૂન સીલવિપત્તિં પત્તો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. સોપિ આગન્ત્વા ‘‘ગચ્છામ, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો ‘‘કિં પાપો જાતોસી’’તિ પુચ્છિ. સામણેરો તુણ્હી હુત્વા પુન પુચ્છિતોપિ ન કથેસિ. થેરો ‘‘તાદિસેન પાપેન મય્હં યટ્ઠિગહણકિચ્ચં નત્થિ, ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ વત્વા પુન તેન ‘‘બહુપરિસ્સયો મગ્ગો, તુમ્હે ચ અન્ધા, કથં ગમિસ્સથા’’તિ વુત્તે ‘‘બાલ ઇધેવ મે નિપજ્જિત્વા મરન્તસ્સાપિ અપરાપરં પરિવત્તેન્તસ્સાપિ તાદિસેન ગમનં નામ નત્થી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો –

૯૫. ‘‘અન્ધોહં હતનેત્તોસ્મિ, કન્તારદ્ધાનપક્ખન્દો;

સયમાનોપિ ગચ્છિસ્સં, ન સહાયેન પાપેના’’તિ. – ગાથં અભાસિત્થ;

તત્થ અન્ધોતિ ચક્ખુવિકલો. હતનેત્તોતિ વિનટ્ઠચક્ખુકો, તેન ‘‘પયોગવિપત્તિવસેનાહં ઉપહતનેત્તતાય અન્ધો, ન જચ્ચન્ધભાવેના’’તિ યથાવુત્તં અન્ધભાવં વિસેસેતિ. અથ વા ‘‘અન્ધો’’તિ ઇદં ‘‘અન્ધે જિણ્ણે માતાપિતરો પોસેતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૮૮) વિય મંસચક્ખુવેકલ્લદીપનં, ‘‘સબ્બેપિમે પરિબ્બાજકા અન્ધા અચક્ખુકા’’ (ઉદા. ૫૪) ‘‘અન્ધો એકચક્ખુ દ્વિચક્ખૂ’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૨૯) વિય ન પઞ્ઞાચક્ખુવેકલ્લદીપનન્તિ દસ્સેતું ‘‘હતનેત્તોસ્મી’’તિ વુત્તં, તેન મુખ્યમેવ અન્ધભાવં દસ્સેતિ. કન્તારદ્ધાનપક્ખન્દોતિ કન્તારે વિવને દીઘમગ્ગં અનુપવિટ્ઠો, ન જાતિકન્તારાદિગહનં સંસારદ્ધાનં પટિપન્નોતિ અધિપ્પાયો. તાદિસઞ્હિ કન્તારદ્ધાનં અયં થેરો સમતિક્કમિત્વા ઠિતો, સયમાનોપીતિ સયન્તોપિ, પાદેસુ અવહન્તેસુ ઉરેન જણ્ણુકાહિ ચ ભૂમિયં સંસરન્તો પરિવત્તેન્તોપિ ગચ્છેય્યં. ન સહાયેન પાપેનાતિ તાદિસેન પાપપુગ્ગલેન સહાયભૂતેન સદ્ધિં ન ગચ્છિસ્સન્તિ યોજના. તં સુત્વા ઇતરો સંવેગજાતો ‘‘ભારિયં વત મયા સાહસિકકમ્મં કત’’ન્તિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તો વનસણ્ડં પક્ખન્દો ચ અહોસિ. અથ થેરસ્સ સીલતેજેન પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. તેન સક્કો તં કારણં ઞત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સાવત્થિગામિપુરિસં વિય અત્તાનં ઞાપેત્વા યટ્ઠિકોટિં ગણ્હન્તો મગ્ગં સઙ્ખિપિત્વા તદહેવ સાયન્હે સાવત્થિયં થેરં નેત્વા તત્થ જેતવને ચૂળપાલિતેન કારિતાય પણ્ણસાલાય ફલકે નિસીદાપેત્વા તસ્સ સહાયવણ્ણેન થેરસ્સ આગતભાવં જાનાપેત્વા પક્કામિ; ચૂળપાલિતોપિ તં યાવજીવં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાસીતિ.

ચક્ખુપાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.