૧. પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૪. ઇદાનિ આનાપાનસ્સતિકથાનન્તરં કથિતાય ઇન્દ્રિયકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના અનુપ્પત્તા. અયઞ્હિ ઇન્દ્રિયકથા આનાપાનસ્સતિભાવનાય ઉપકારકાનં ઇન્દ્રિયાનં અભાવે આનાપાનસ્સતિભાવનાય અભાવતો તદુપકારકાનં ઇન્દ્રિયાનં વિસોધનાદિવિધિદસ્સનત્થં આનાપાનસ્સતિકથાનન્તરં કથિતાતિ તઞ્ચ કથેતબ્બં ઇન્દ્રિયકથં અત્તના ભગવતો સમ્મુખા સુતં વિઞ્ઞાતાધિપ્પાયસુત્તન્તિકદેસનં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા તદત્થપ્પકાસનવસેન કથેતુકામો પઠમં તાવ એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ.

તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં. મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. વિહરતીતિ એત્થ વિ-ઇતિ ઉપસગ્ગપદં, હરતીતિ આખ્યાતપદન્તિ ઇમિના તાવ નયેન પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન ઉપમૂપદેસગરહપસંસનાકારવચનગ્ગહણેસુ એવં-સદ્દો દિસ્સતિ નિદસ્સનત્થે ચ અવધારણત્થે ચ. ઇધ પન એવંસદ્દો આકારત્થે નિદસ્સનત્થે ચ વિઞ્ઞુજનેન પવુત્તો, તથેવ અવધારણત્થે ચ.

તત્થ આકારત્થેન એવંસદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણમનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનત્થેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન થેરો સારિપુત્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮-૧૮૯), ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકપુગ્ગલમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યો એવં તથાગતેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેતિ યથયિદં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો. સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેતી’’તિએવમાદિના (અ. નિ. ૧.૧૮૭) નયેન ભગવતા પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકામતં જનેતિ ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ, ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મેસદ્દો કરણસમ્પદાનસામિઅત્થેસુ દિસ્સતિ. ઇધ પન ‘‘મયા સુતં, મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયંસદ્દો સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ વિસ્સુતગમનકિલિન્નઉપચિતઅનુયોગસોતવિઞ્ઞેય્યેસુ દિસ્સતિ વિઞ્ઞાતેપિ ચ સોતદ્વારાનુસારેન. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો. મે-સદ્દસ્સ હિ મયાતિઅત્થે સતિ ‘‘એવં મયા સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ, મમાતિઅત્થે સતિ ‘‘એવં મમ સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમસવનં વિવરન્તો ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કાતબ્બા’’તિ ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતીતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન સંવચ્છરઉતુમાસદ્ધમાસરત્તિન્દિવપુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકસાયન્હપઠમ- મજ્ઝિમપચ્છિમયામમુહુત્તાદીસુ કાલપ્પભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ સમયેસુ યં યં સુત્તં યમ્હિ યમ્હિ સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બં તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન ‘‘એવં મે સુતં અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વા’’તિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિએવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા, તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મિકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ અઞ્ઞતરં સમયં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યસ્મા પન ‘‘એકં સમય’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ.

તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા ‘‘તં સમય’’ન્તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરુઞ્હિ લોકે ‘‘ભગવા’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ‘‘ભગવા’’તિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

અપિચ –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. –

ઇમિસ્સાપિ ગાથાય વસેન અસ્સ પદસ્સ વિત્થારતો અત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વુત્તોયેવ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવન્તિ વચનેન દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ, મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં, એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં, ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

સાવત્થિયન્તિ એત્થ ચ સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાનભૂતા નગરી સાવત્થી, યથા કાકન્દી માકન્દીતિ એવં તાવ અક્ખરચિન્તકા. અટ્ઠકથાચરિયા પન ભણન્તિ – યં કિઞ્ચિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં સબ્બમેત્થ અત્થીતિ સાવત્થી, સત્થસમાયોગે ચ કિં ભણ્ડમત્થીતિ પુચ્છિતે સબ્બમત્થીતિપિ વચનમુપાદાય સાવત્થી.

‘‘સબ્બદા સબ્બૂપકરણં, સાવત્થિયં સમોહિતં;

તસ્મા સબ્બમુપાદાય, સાવત્થીતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

તસ્સં સાવત્થિયં. સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિપરિદીપનમેતં, ઇધ પન ઠાનગમનાસનસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા ‘‘વિહરતિ’’ચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ ભગવા એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તમત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા ‘‘વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

જેતવનેતિ એત્થ અત્તનો પચ્ચત્થિકજનં જિનાતીતિ જેતો, રઞ્ઞો વા અત્તનો પચ્ચત્થિકજને જિતે જાતોતિ જેતો, મઙ્ગલકમ્યતાય વા તસ્સ એવંનામમેવ કતન્તિ જેતો, વનયતીતિ વનં, અત્તસમ્પદાય સત્તાનં ભત્તિં કારેતિ, અત્તનિ સિનેહં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વનુતે ઇતિ વા વનં, નાનાવિધકુસુમગન્ધસમ્મોદમત્તકોકિલાદિવિહઙ્ગાભિરુતેહિ મન્દમારુતચલિતરુક્ખસાખાવિટપપલ્લવપલાસેહિ ‘‘એથ મં પરિભુઞ્જથા’’તિ પાણિનો યાચતિ વિયાતિ અત્થો. જેતસ્સ વનં જેતવનં. તઞ્હિ જેતેન રાજકુમારેન રોપિતં સંવદ્ધિતં પરિપાલિતં, સો ચ તસ્સ સામી અહોસિ, તસ્મા જેતવનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં જેતવને. વનઞ્ચ નામ રોપિમં સયંજાતન્તિ દુવિધં. ઇદઞ્ચ વેળુવનાદીનિ ચ રોપિમાનિ, અન્ધવનમહાવનાદીનિ સયંજાતાનિ.

અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ સુદત્તો નામ સો ગહપતિ માતાપિતૂહિ કતનામવસેન. સબ્બકામસમિદ્ધતાય પન વિગતમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં અનાથાનં પિણ્ડમદાસિ, તેન અનાથપિણ્ડિકોતિ સઙ્ખં ગતો. આરમન્તિ એત્થ પાણિનો, વિસેસેન વા પબ્બજિતાતિ આરામો, તસ્સ પુપ્ફફલાદિસોભાય નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતાદિપઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા ચ તતો તતો આગમ્મ રમન્તિ અભિરમન્તિ, અનુક્કણ્ઠિતા હુત્વા નિવસન્તીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારાય વા સમ્પત્તિયા તત્થ તત્થ ગતેપિ અત્તનો અબ્ભન્તરં આનેત્વા રમાપેતીતિ આરામો. સો હિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ કોટિસન્થરેન કીણિત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ સેનાસનાનિ કારાપેત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેત્વા એવં ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદિતો, તસ્મા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે.

એત્થ ચ ‘‘જેતવને’’તિવચનં પુરિમસામિપરિકિત્તનં, ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ પચ્છિમસામિપરિકિત્તનં. કિમેતેસં પરિકિત્તને પયોજનન્તિ? પુઞ્ઞકામાનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનં. તત્થ હિ દ્વારકોટ્ઠકપાસાદમાપને ભૂમિવિક્કયલદ્ધા અટ્ઠારસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનેકકોટિઅગ્ઘનકા રુક્ખા ચ જેતસ્સ પરિચ્ચાગો, ચતુપઞ્ઞાસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનાથપિણ્ડિકસ્સ. ઇતિ તેસં પરિકિત્તનેન એવં પુઞ્ઞકામા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તીતિ દસ્સેન્તો આયસ્મા સારિપુત્તો અઞ્ઞેપિ પુઞ્ઞકામે તેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજેતિ.

તત્થ સિયા – યદિ તાવ ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ, ‘‘જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ ન વત્તબ્બં. અથ તત્થ વિહરતિ, ‘‘સાવત્થિય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુન્તિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, નનુ અવોચુમ્હ ‘‘સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાય ચરન્તિ, યમુનાય ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ યદિદં સાવત્થિયા સમીપે જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો, તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ સાવત્થિવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં સેસવચનં.

તત્થ સાવત્થિકિત્તનેન આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં દસ્સેતિ, જેતવનાદિકિત્તનેન પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં. તથા પુરિમેન પચ્ચયગ્ગહણતો અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં, પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો કામસુખલ્લિકાનુયોગવિવજ્જનૂપાયં. અથ વા પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગં, પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિં. પુરિમેન કરુણાય ઉપગમનં, પચ્છિમેન પઞ્ઞાય અપગમનં. પુરિમેન સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તતં, પચ્છિમેન પરહિતસુખકરણે નિરુપલેપતં. પુરિમેન ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તં ફાસુવિહારં, પચ્છિમેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનુયોગનિમિત્તં. પુરિમેન મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતં, પચ્છિમેન દેવાનં. પુરિમેન લોકે જાતસ્સ લોકે સંવદ્ધભાવં, પચ્છિમેન લોકેન અનુપલિત્તતં. પુરિમેન ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦) વચનતો યદત્થં ભગવા ઉપ્પન્નો, તદત્થપરિદીપનં, પચ્છિમેન યત્થ ઉપ્પન્નો, તદનુરૂપવિહારપરિદીપનં. ભગવા હિ પઠમં લુમ્બિનિવને, દુતિયં બોધિમણ્ડેતિ લોકિયલોકુત્તરસ્સ ઉપ્પત્તિયા વનેયેવ ઉપ્પન્નો, તેનસ્સ વનેયેવ વિહારં દસ્સેતીતિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.

તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે, યસ્મિઞ્ચ જેતવને વિહરતિ, તત્ર જેતવનેતિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે કાલે વા ધમ્મં દેસેતિ. ‘‘અકાલો ખો તાવ બાહિયા’’તિઆદિ (ઉદા. ૧૦) ચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણત્થે આદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનં. અપિચેત્થ ‘‘ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૦; પારા. ૪૫) નયેન વચનત્થો વેદિતબ્બો. આમન્તેસીતિ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસિ, અયમેત્થ અત્થો. અઞ્ઞત્ર પન ઞાપનેપિ પક્કોસનેપિ. ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારદીપનં. તેન તેસં ભિક્ખૂનં ભિક્ખનસીલતાભિક્ખનધમ્મતાભિક્ખનેસાધુકારિતાદિગુણયોગસિદ્ધેન વચનેન હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ઇમિના ચ કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરોન્તો તેનેવ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન નેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ. તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન વચનેન સાધુકસવનમનસિકારેપિ તે નિયોજેતિ. સાધુકસવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

અપરેસુ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂયેવ આમન્તેસીતિ ચે? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાજનભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના. પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમુપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુ ચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ, આસન્ના તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુસન્નિકત્તા, સદાસન્નિહિતા સત્થુસન્તિકાવચરત્તા, ધમ્મદેસનાય ચ તે એવ ભાજનં યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતો.

તત્થ સિયા – કિમત્થં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો પઠમં ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ન ધમ્મમેવ દેસેસીતિ? સતિજનનત્થં. પરિસાય હિ ભિક્ખૂ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાપિ વિક્ખિત્તચિત્તાપિ ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાપિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાપિ નિસિન્ના હોન્તિ, તે અનામન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને ‘‘અયં દેસના કિંનિદાના કિંપચ્ચયા કતમાય અત્થુપ્પત્તિયા દેસિતા’’તિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તા વિક્ખેપં આપજ્જેય્યું, દુગ્ગહિતં વા ગણ્હેય્યું. તેન તેસં સતિજનનત્થં ભગવા પઠમં આમન્તેત્વા પચ્છા ધમ્મં દેસેતિ.

ભદન્તેતિ ગારવવચનમેતં, સત્થુનો પટિવચનદાનં વા. અપિચેત્થ ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વદમાનો ભગવા તે ભિક્ખૂ આલપતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ વદમાના તે ભગવન્તં પચ્ચાલપન્તિ. તથા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ભગવા આભાસતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ તે પચ્ચાભાસન્તિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ પટિવચનં દાપેતિ, ભદન્તેતિ પટિવચનં દેન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસું, અભિમુખા હુત્વા સુણિંસુ સમ્પટિચ્છિંસુ પટિગ્ગહેસુન્તિ અત્થો. ભગવા એતદવોચાતિ ભગવા એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલસુત્તં અવોચ.

એત્તાવતા ચ યં આયસ્મતા સારિપુત્તેન કમલકુવલયુજ્જલવિમલસાદુરસસલિલાય પોક્ખરણિયા સુખાવતરણત્થં નિમ્મલસિલાતલરચનવિલાસસોપાનં વિપ્પકિણ્ણમુત્તાજાલસદિસવાલિકાકિણ્ણપણ્ડરભૂમિભાગં તિત્થં વિય, સુવિભત્તભિત્તિવિચિત્રવેદિકાપરિક્ખિત્તસ્સ નક્ખત્તપથં ફુસિતુકામતાય વિય, વિજમ્ભિતસમુસ્સયસ્સ પાસાદવરસ્સ સુખારોહણત્થં દન્તમયસણ્હમુદુફલકકઞ્ચનલતાવિનદ્ધમણિગણપ્પભાસમુદયુજ્જલસોભં સોપાનં વિય, સુવણ્ણવલયનૂપુરાદિસઙ્ઘટ્ટનસદ્દસમ્મિસ્સિતકથિતહસિતમધુરસ્સરગેહજનવિચરિતસ્સ ઉળારિસ્સરિયવિભવસોભિતસ્સ મહાઘરસ્સ સુખપ્પવેસનત્થં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાપવાળાદિજુતિવિસદવિજ્જોતિતસુપ્પતિટ્ઠિતવિસાલદ્વારકવાટં મહાદ્વારં વિય અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ બુદ્ધાનં દેસનાઞાણગમ્ભીરભાવસંસૂચકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહણત્થં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતં, તસ્સ અત્થવણ્ણના સમત્તા.

સુત્તન્તે પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. ઇન્દ્રિયટ્ઠો હેટ્ઠા વુત્તો.

૧૮૫. ઇદાનિ ઇમં સુત્તન્તં દસ્સેત્વા ઇમસ્મિં સુત્તન્તે વુત્તાનં ઇન્દ્રિયાનં વિસુદ્ધિભાવનાવિધાનં ભાવિતત્તં પટિપ્પસ્સદ્ધિઞ્ચ દસ્સેતુકામો ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિઆદિમાહ. તત્થ વિસુજ્ઝન્તીતિ વિસુદ્ધિં પાપુણન્તિ. અસ્સદ્ધેતિ તીસુ રતનેસુ સદ્ધાવિરહિતે. સદ્ધેતિ તીસુ રતનેસુ સદ્ધાસમ્પન્ને. સેવતોતિ ચિત્તેન સેવન્તસ્સ. ભજતોતિ ઉપસઙ્કમન્તસ્સ. પયિરુપાસતોતિ સક્કચ્ચં ઉપનિસીદન્તસ્સ. પસાદનીયે સુત્તન્તેતિ પસાદજનકે રતનત્તયગુણપટિસંયુત્તે સુત્તન્તે. કુસીતેતિ કુચ્છિતેન આકારેન સીદન્તીતિ કુસીદા, કુસીદા એવ કુસીતા. તે કુસીતે. સમ્મપ્પધાનેતિ ચતુકિચ્ચસાધકવીરિયપટિસંયુત્તસુત્તન્તે. મુટ્ઠસ્સતીતિ નટ્ઠસ્સતિકે. સતિપટ્ઠાનેતિ સતિપટ્ઠાનાધિકારકે સુત્તન્તે. ઝાનવિમોક્ખેતિ ચતુત્થજ્ઝાનઅટ્ઠવિમોક્ખતિવિધવિમોક્ખાધિકારકે સુત્તન્તે. દુપ્પઞ્ઞેતિ નિપ્પઞ્ઞે, પઞ્ઞાભાવતો વા દુટ્ઠા પઞ્ઞા એતેસન્તિ દુપ્પઞ્ઞા. તે દુપ્પઞ્ઞે. ગમ્ભીરઞાણચરિયન્તિ ચતુસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તે સુત્તન્તે, ઞાણકથાસદિસે વા. સુત્તન્તક્ખન્ધેતિ સુત્તન્તકોટ્ઠાસે. અસ્સદ્ધિયન્તિઆદીસુ અસ્સદ્ધિયન્તિ અસ્સદ્ધભાવં. અસ્સદ્ધિયે આદીનવદસ્સાવી અસ્સદ્ધિયં પજહન્તો સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેતિ, સદ્ધિન્દ્રિયે આનિસંસદસ્સાવી સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેન્તો અસ્સદ્ધિયં પજહતિ. એસ નયો સેસેસુ. કોસજ્જન્તિ કુસીતભાવં. પમાદન્તિ સતિવિપ્પવાસં. ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધતભાવં, વિક્ખેપન્તિ અત્થો. પહીનત્તાતિ અપ્પનાવસેન ઝાનપારિપૂરિયા પહીનત્તા. સુપ્પહીનત્તાતિ વુટ્ઠાનગામિનિવસેન વિપસ્સનાપારિપૂરિયા સુટ્ઠુ પહીનત્તા. ભાવિતં હોતિ સુભાવિતન્તિ વુત્તક્કમેનેવ યોજેતબ્બં. વિપસ્સનાય હિ વિપક્ખવસેન પહીનત્તા ‘‘સુપ્પહીનત્તા’’તિ વત્તું યુજ્જતિ. તસ્માયેવ ચ ‘‘સુભાવિત’’ન્તિ, ન તથા ઝાનેન. યસ્મા પન પહાતબ્બાનં પહાનેન ભાવનાસિદ્ધિ, ભાવનાસિદ્ધિયા ચ પહાતબ્બાનં પહાનસિદ્ધિ હોતિ, તસ્મા યમકં કત્વા નિદ્દિટ્ઠં.

૧૮૬. પટિપ્પસ્સદ્ધિવારે ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચાતિ ભાવિતાનંયેવ સુભાવિતતા. પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધાનંયેવ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધતા વુત્તા. ફલક્ખણે મગ્ગકિચ્ચનિબ્બત્તિવસેન ભાવિતતા પટિપ્પસ્સદ્ધતા ચ વેદિતબ્બા. સમુચ્છેદવિસુદ્ધિયોતિ મગ્ગવિસુદ્ધિયોયેવ. પટિપ્પસ્સદ્ધિવિસુદ્ધિયોતિ ફલવિસુદ્ધિયો એવ.

ઇદાનિ તથા વુત્તવિધાનાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કારકપુગ્ગલવસેન યોજેત્વા દસ્સેતું કતિનં પુગ્ગલાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સવનેન બુદ્ધોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધતો ધમ્મકથાસવનેન ચતુસચ્ચં બુદ્ધવા, ઞાતવાતિ અત્થો. ઇદં ભાવિતિન્દ્રિયભાવસ્સ કારણવચનં. ભાવનાભિસમયવસેન હિ મગ્ગસ્સ બુદ્ધત્તા ફલક્ખણે ભાવિતિન્દ્રિયો હોતિ. અટ્ઠન્નમ્પિ અરિયાનં તથાગતસ્સ સાવકત્તા વિસેસેત્વા અરહત્તફલટ્ઠમેવ દસ્સેન્તો ખીણાસવોતિ આહ. સોયેવ હિ સબ્બકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા ભાવિતિન્દ્રિયોતિ વુત્તો. ઇતરેપિ પન તંતંમગ્ગકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા પરિયાયેન ભાવિતિન્દ્રિયા એવ. તસ્મા એવ ચ ચતૂસુ ફલક્ખણેસુ ‘‘પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચા’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન તેસં ઉપરિમગ્ગત્થાય ઇન્દ્રિયભાવના અત્થિયેવ, તસ્મા તે ન નિપ્પરિયાયેન ભાવિતિન્દ્રિયા. સયં ભૂતટ્ઠેનાતિ અનાચરિયો હુત્વા સયમેવ અરિયાય જાતિયા ભૂતટ્ઠેન જાતટ્ઠેન ભગવા. સોપિ હિ ભાવનાસિદ્ધિવસેન ફલક્ખણે સયમ્ભૂ નામ હોતિ. એવં સયં ભૂતટ્ઠેન ભાવિતિન્દ્રિયો. અપ્પમેય્યટ્ઠેનાતિ અનન્તગુણયોગતો પમાણેતું અસક્કુણેય્યટ્ઠેન. ભગવા ફલક્ખણે ભાવનાસિદ્ધિતો અપ્પમેય્યોતિ. તસ્માયેવ ભાવિતિન્દ્રિયો.

પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.