૪. ઇન્દ્રિયકથા

૧. પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૪. ઇદાનિ આનાપાનસ્સતિકથાનન્તરં કથિતાય ઇન્દ્રિયકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના અનુપ્પત્તા. અયઞ્હિ ઇન્દ્રિયકથા આનાપાનસ્સતિભાવનાય ઉપકારકાનં ઇન્દ્રિયાનં અભાવે આનાપાનસ્સતિભાવનાય અભાવતો તદુપકારકાનં ઇન્દ્રિયાનં વિસોધનાદિવિધિદસ્સનત્થં આનાપાનસ્સતિકથાનન્તરં કથિતાતિ તઞ્ચ કથેતબ્બં ઇન્દ્રિયકથં અત્તના ભગવતો સમ્મુખા સુતં વિઞ્ઞાતાધિપ્પાયસુત્તન્તિકદેસનં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા તદત્થપ્પકાસનવસેન કથેતુકામો પઠમં તાવ એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ.

તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં. મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. વિહરતીતિ એત્થ વિ-ઇતિ ઉપસગ્ગપદં, હરતીતિ આખ્યાતપદન્તિ ઇમિના તાવ નયેન પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન ઉપમૂપદેસગરહપસંસનાકારવચનગ્ગહણેસુ એવં-સદ્દો દિસ્સતિ નિદસ્સનત્થે ચ અવધારણત્થે ચ. ઇધ પન એવંસદ્દો આકારત્થે નિદસ્સનત્થે ચ વિઞ્ઞુજનેન પવુત્તો, તથેવ અવધારણત્થે ચ.

તત્થ આકારત્થેન એવંસદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણમનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનત્થેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન થેરો સારિપુત્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮-૧૮૯), ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકપુગ્ગલમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યો એવં તથાગતેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેતિ યથયિદં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો. સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેતી’’તિએવમાદિના (અ. નિ. ૧.૧૮૭) નયેન ભગવતા પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકામતં જનેતિ ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ, ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મેસદ્દો કરણસમ્પદાનસામિઅત્થેસુ દિસ્સતિ. ઇધ પન ‘‘મયા સુતં, મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયંસદ્દો સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ વિસ્સુતગમનકિલિન્નઉપચિતઅનુયોગસોતવિઞ્ઞેય્યેસુ દિસ્સતિ વિઞ્ઞાતેપિ ચ સોતદ્વારાનુસારેન. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો. મે-સદ્દસ્સ હિ મયાતિઅત્થે સતિ ‘‘એવં મયા સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ, મમાતિઅત્થે સતિ ‘‘એવં મમ સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમસવનં વિવરન્તો ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કાતબ્બા’’તિ ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતીતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન સંવચ્છરઉતુમાસદ્ધમાસરત્તિન્દિવપુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકસાયન્હપઠમ- મજ્ઝિમપચ્છિમયામમુહુત્તાદીસુ કાલપ્પભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ સમયેસુ યં યં સુત્તં યમ્હિ યમ્હિ સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બં તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન ‘‘એવં મે સુતં અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વા’’તિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિએવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા, તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મિકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ અઞ્ઞતરં સમયં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યસ્મા પન ‘‘એકં સમય’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ.

તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા ‘‘તં સમય’’ન્તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરુઞ્હિ લોકે ‘‘ભગવા’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ‘‘ભગવા’’તિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

અપિચ –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. –

ઇમિસ્સાપિ ગાથાય વસેન અસ્સ પદસ્સ વિત્થારતો અત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વુત્તોયેવ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવન્તિ વચનેન દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ, મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં, એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં, ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

સાવત્થિયન્તિ એત્થ ચ સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાનભૂતા નગરી સાવત્થી, યથા કાકન્દી માકન્દીતિ એવં તાવ અક્ખરચિન્તકા. અટ્ઠકથાચરિયા પન ભણન્તિ – યં કિઞ્ચિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં સબ્બમેત્થ અત્થીતિ સાવત્થી, સત્થસમાયોગે ચ કિં ભણ્ડમત્થીતિ પુચ્છિતે સબ્બમત્થીતિપિ વચનમુપાદાય સાવત્થી.

‘‘સબ્બદા સબ્બૂપકરણં, સાવત્થિયં સમોહિતં;

તસ્મા સબ્બમુપાદાય, સાવત્થીતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

તસ્સં સાવત્થિયં. સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિપરિદીપનમેતં, ઇધ પન ઠાનગમનાસનસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા ‘‘વિહરતિ’’ચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ ભગવા એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તમત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા ‘‘વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

જેતવનેતિ એત્થ અત્તનો પચ્ચત્થિકજનં જિનાતીતિ જેતો, રઞ્ઞો વા અત્તનો પચ્ચત્થિકજને જિતે જાતોતિ જેતો, મઙ્ગલકમ્યતાય વા તસ્સ એવંનામમેવ કતન્તિ જેતો, વનયતીતિ વનં, અત્તસમ્પદાય સત્તાનં ભત્તિં કારેતિ, અત્તનિ સિનેહં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વનુતે ઇતિ વા વનં, નાનાવિધકુસુમગન્ધસમ્મોદમત્તકોકિલાદિવિહઙ્ગાભિરુતેહિ મન્દમારુતચલિતરુક્ખસાખાવિટપપલ્લવપલાસેહિ ‘‘એથ મં પરિભુઞ્જથા’’તિ પાણિનો યાચતિ વિયાતિ અત્થો. જેતસ્સ વનં જેતવનં. તઞ્હિ જેતેન રાજકુમારેન રોપિતં સંવદ્ધિતં પરિપાલિતં, સો ચ તસ્સ સામી અહોસિ, તસ્મા જેતવનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં જેતવને. વનઞ્ચ નામ રોપિમં સયંજાતન્તિ દુવિધં. ઇદઞ્ચ વેળુવનાદીનિ ચ રોપિમાનિ, અન્ધવનમહાવનાદીનિ સયંજાતાનિ.

અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ સુદત્તો નામ સો ગહપતિ માતાપિતૂહિ કતનામવસેન. સબ્બકામસમિદ્ધતાય પન વિગતમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં અનાથાનં પિણ્ડમદાસિ, તેન અનાથપિણ્ડિકોતિ સઙ્ખં ગતો. આરમન્તિ એત્થ પાણિનો, વિસેસેન વા પબ્બજિતાતિ આરામો, તસ્સ પુપ્ફફલાદિસોભાય નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતાદિપઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા ચ તતો તતો આગમ્મ રમન્તિ અભિરમન્તિ, અનુક્કણ્ઠિતા હુત્વા નિવસન્તીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારાય વા સમ્પત્તિયા તત્થ તત્થ ગતેપિ અત્તનો અબ્ભન્તરં આનેત્વા રમાપેતીતિ આરામો. સો હિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ કોટિસન્થરેન કીણિત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ સેનાસનાનિ કારાપેત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેત્વા એવં ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદિતો, તસ્મા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે.

એત્થ ચ ‘‘જેતવને’’તિવચનં પુરિમસામિપરિકિત્તનં, ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ પચ્છિમસામિપરિકિત્તનં. કિમેતેસં પરિકિત્તને પયોજનન્તિ? પુઞ્ઞકામાનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનં. તત્થ હિ દ્વારકોટ્ઠકપાસાદમાપને ભૂમિવિક્કયલદ્ધા અટ્ઠારસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનેકકોટિઅગ્ઘનકા રુક્ખા ચ જેતસ્સ પરિચ્ચાગો, ચતુપઞ્ઞાસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનાથપિણ્ડિકસ્સ. ઇતિ તેસં પરિકિત્તનેન એવં પુઞ્ઞકામા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તીતિ દસ્સેન્તો આયસ્મા સારિપુત્તો અઞ્ઞેપિ પુઞ્ઞકામે તેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજેતિ.

તત્થ સિયા – યદિ તાવ ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ, ‘‘જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ ન વત્તબ્બં. અથ તત્થ વિહરતિ, ‘‘સાવત્થિય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુન્તિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, નનુ અવોચુમ્હ ‘‘સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાય ચરન્તિ, યમુનાય ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ યદિદં સાવત્થિયા સમીપે જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો, તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ સાવત્થિવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં સેસવચનં.

તત્થ સાવત્થિકિત્તનેન આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં દસ્સેતિ, જેતવનાદિકિત્તનેન પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં. તથા પુરિમેન પચ્ચયગ્ગહણતો અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં, પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો કામસુખલ્લિકાનુયોગવિવજ્જનૂપાયં. અથ વા પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગં, પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિં. પુરિમેન કરુણાય ઉપગમનં, પચ્છિમેન પઞ્ઞાય અપગમનં. પુરિમેન સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તતં, પચ્છિમેન પરહિતસુખકરણે નિરુપલેપતં. પુરિમેન ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તં ફાસુવિહારં, પચ્છિમેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનુયોગનિમિત્તં. પુરિમેન મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતં, પચ્છિમેન દેવાનં. પુરિમેન લોકે જાતસ્સ લોકે સંવદ્ધભાવં, પચ્છિમેન લોકેન અનુપલિત્તતં. પુરિમેન ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦) વચનતો યદત્થં ભગવા ઉપ્પન્નો, તદત્થપરિદીપનં, પચ્છિમેન યત્થ ઉપ્પન્નો, તદનુરૂપવિહારપરિદીપનં. ભગવા હિ પઠમં લુમ્બિનિવને, દુતિયં બોધિમણ્ડેતિ લોકિયલોકુત્તરસ્સ ઉપ્પત્તિયા વનેયેવ ઉપ્પન્નો, તેનસ્સ વનેયેવ વિહારં દસ્સેતીતિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.

તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે, યસ્મિઞ્ચ જેતવને વિહરતિ, તત્ર જેતવનેતિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે કાલે વા ધમ્મં દેસેતિ. ‘‘અકાલો ખો તાવ બાહિયા’’તિઆદિ (ઉદા. ૧૦) ચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણત્થે આદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનં. અપિચેત્થ ‘‘ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૦; પારા. ૪૫) નયેન વચનત્થો વેદિતબ્બો. આમન્તેસીતિ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસિ, અયમેત્થ અત્થો. અઞ્ઞત્ર પન ઞાપનેપિ પક્કોસનેપિ. ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારદીપનં. તેન તેસં ભિક્ખૂનં ભિક્ખનસીલતાભિક્ખનધમ્મતાભિક્ખનેસાધુકારિતાદિગુણયોગસિદ્ધેન વચનેન હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ઇમિના ચ કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરોન્તો તેનેવ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન નેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ. તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન વચનેન સાધુકસવનમનસિકારેપિ તે નિયોજેતિ. સાધુકસવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

અપરેસુ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂયેવ આમન્તેસીતિ ચે? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાજનભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના. પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમુપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુ ચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ, આસન્ના તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુસન્નિકત્તા, સદાસન્નિહિતા સત્થુસન્તિકાવચરત્તા, ધમ્મદેસનાય ચ તે એવ ભાજનં યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતો.

તત્થ સિયા – કિમત્થં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો પઠમં ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ન ધમ્મમેવ દેસેસીતિ? સતિજનનત્થં. પરિસાય હિ ભિક્ખૂ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાપિ વિક્ખિત્તચિત્તાપિ ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાપિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાપિ નિસિન્ના હોન્તિ, તે અનામન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને ‘‘અયં દેસના કિંનિદાના કિંપચ્ચયા કતમાય અત્થુપ્પત્તિયા દેસિતા’’તિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તા વિક્ખેપં આપજ્જેય્યું, દુગ્ગહિતં વા ગણ્હેય્યું. તેન તેસં સતિજનનત્થં ભગવા પઠમં આમન્તેત્વા પચ્છા ધમ્મં દેસેતિ.

ભદન્તેતિ ગારવવચનમેતં, સત્થુનો પટિવચનદાનં વા. અપિચેત્થ ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વદમાનો ભગવા તે ભિક્ખૂ આલપતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ વદમાના તે ભગવન્તં પચ્ચાલપન્તિ. તથા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ભગવા આભાસતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ તે પચ્ચાભાસન્તિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ પટિવચનં દાપેતિ, ભદન્તેતિ પટિવચનં દેન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસું, અભિમુખા હુત્વા સુણિંસુ સમ્પટિચ્છિંસુ પટિગ્ગહેસુન્તિ અત્થો. ભગવા એતદવોચાતિ ભગવા એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલસુત્તં અવોચ.

એત્તાવતા ચ યં આયસ્મતા સારિપુત્તેન કમલકુવલયુજ્જલવિમલસાદુરસસલિલાય પોક્ખરણિયા સુખાવતરણત્થં નિમ્મલસિલાતલરચનવિલાસસોપાનં વિપ્પકિણ્ણમુત્તાજાલસદિસવાલિકાકિણ્ણપણ્ડરભૂમિભાગં તિત્થં વિય, સુવિભત્તભિત્તિવિચિત્રવેદિકાપરિક્ખિત્તસ્સ નક્ખત્તપથં ફુસિતુકામતાય વિય, વિજમ્ભિતસમુસ્સયસ્સ પાસાદવરસ્સ સુખારોહણત્થં દન્તમયસણ્હમુદુફલકકઞ્ચનલતાવિનદ્ધમણિગણપ્પભાસમુદયુજ્જલસોભં સોપાનં વિય, સુવણ્ણવલયનૂપુરાદિસઙ્ઘટ્ટનસદ્દસમ્મિસ્સિતકથિતહસિતમધુરસ્સરગેહજનવિચરિતસ્સ ઉળારિસ્સરિયવિભવસોભિતસ્સ મહાઘરસ્સ સુખપ્પવેસનત્થં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાપવાળાદિજુતિવિસદવિજ્જોતિતસુપ્પતિટ્ઠિતવિસાલદ્વારકવાટં મહાદ્વારં વિય અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ બુદ્ધાનં દેસનાઞાણગમ્ભીરભાવસંસૂચકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહણત્થં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતં, તસ્સ અત્થવણ્ણના સમત્તા.

સુત્તન્તે પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઇમાનિ ઇન્દ્રિયાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. ઇન્દ્રિયટ્ઠો હેટ્ઠા વુત્તો.

૧૮૫. ઇદાનિ ઇમં સુત્તન્તં દસ્સેત્વા ઇમસ્મિં સુત્તન્તે વુત્તાનં ઇન્દ્રિયાનં વિસુદ્ધિભાવનાવિધાનં ભાવિતત્તં પટિપ્પસ્સદ્ધિઞ્ચ દસ્સેતુકામો ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિઆદિમાહ. તત્થ વિસુજ્ઝન્તીતિ વિસુદ્ધિં પાપુણન્તિ. અસ્સદ્ધેતિ તીસુ રતનેસુ સદ્ધાવિરહિતે. સદ્ધેતિ તીસુ રતનેસુ સદ્ધાસમ્પન્ને. સેવતોતિ ચિત્તેન સેવન્તસ્સ. ભજતોતિ ઉપસઙ્કમન્તસ્સ. પયિરુપાસતોતિ સક્કચ્ચં ઉપનિસીદન્તસ્સ. પસાદનીયે સુત્તન્તેતિ પસાદજનકે રતનત્તયગુણપટિસંયુત્તે સુત્તન્તે. કુસીતેતિ કુચ્છિતેન આકારેન સીદન્તીતિ કુસીદા, કુસીદા એવ કુસીતા. તે કુસીતે. સમ્મપ્પધાનેતિ ચતુકિચ્ચસાધકવીરિયપટિસંયુત્તસુત્તન્તે. મુટ્ઠસ્સતીતિ નટ્ઠસ્સતિકે. સતિપટ્ઠાનેતિ સતિપટ્ઠાનાધિકારકે સુત્તન્તે. ઝાનવિમોક્ખેતિ ચતુત્થજ્ઝાનઅટ્ઠવિમોક્ખતિવિધવિમોક્ખાધિકારકે સુત્તન્તે. દુપ્પઞ્ઞેતિ નિપ્પઞ્ઞે, પઞ્ઞાભાવતો વા દુટ્ઠા પઞ્ઞા એતેસન્તિ દુપ્પઞ્ઞા. તે દુપ્પઞ્ઞે. ગમ્ભીરઞાણચરિયન્તિ ચતુસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તે સુત્તન્તે, ઞાણકથાસદિસે વા. સુત્તન્તક્ખન્ધેતિ સુત્તન્તકોટ્ઠાસે. અસ્સદ્ધિયન્તિઆદીસુ અસ્સદ્ધિયન્તિ અસ્સદ્ધભાવં. અસ્સદ્ધિયે આદીનવદસ્સાવી અસ્સદ્ધિયં પજહન્તો સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેતિ, સદ્ધિન્દ્રિયે આનિસંસદસ્સાવી સદ્ધિન્દ્રિયં ભાવેન્તો અસ્સદ્ધિયં પજહતિ. એસ નયો સેસેસુ. કોસજ્જન્તિ કુસીતભાવં. પમાદન્તિ સતિવિપ્પવાસં. ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધતભાવં, વિક્ખેપન્તિ અત્થો. પહીનત્તાતિ અપ્પનાવસેન ઝાનપારિપૂરિયા પહીનત્તા. સુપ્પહીનત્તાતિ વુટ્ઠાનગામિનિવસેન વિપસ્સનાપારિપૂરિયા સુટ્ઠુ પહીનત્તા. ભાવિતં હોતિ સુભાવિતન્તિ વુત્તક્કમેનેવ યોજેતબ્બં. વિપસ્સનાય હિ વિપક્ખવસેન પહીનત્તા ‘‘સુપ્પહીનત્તા’’તિ વત્તું યુજ્જતિ. તસ્માયેવ ચ ‘‘સુભાવિત’’ન્તિ, ન તથા ઝાનેન. યસ્મા પન પહાતબ્બાનં પહાનેન ભાવનાસિદ્ધિ, ભાવનાસિદ્ધિયા ચ પહાતબ્બાનં પહાનસિદ્ધિ હોતિ, તસ્મા યમકં કત્વા નિદ્દિટ્ઠં.

૧૮૬. પટિપ્પસ્સદ્ધિવારે ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચાતિ ભાવિતાનંયેવ સુભાવિતતા. પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધાનિ ચાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધાનંયેવ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધતા વુત્તા. ફલક્ખણે મગ્ગકિચ્ચનિબ્બત્તિવસેન ભાવિતતા પટિપ્પસ્સદ્ધતા ચ વેદિતબ્બા. સમુચ્છેદવિસુદ્ધિયોતિ મગ્ગવિસુદ્ધિયોયેવ. પટિપ્પસ્સદ્ધિવિસુદ્ધિયોતિ ફલવિસુદ્ધિયો એવ.

ઇદાનિ તથા વુત્તવિધાનાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કારકપુગ્ગલવસેન યોજેત્વા દસ્સેતું કતિનં પુગ્ગલાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સવનેન બુદ્ધોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધતો ધમ્મકથાસવનેન ચતુસચ્ચં બુદ્ધવા, ઞાતવાતિ અત્થો. ઇદં ભાવિતિન્દ્રિયભાવસ્સ કારણવચનં. ભાવનાભિસમયવસેન હિ મગ્ગસ્સ બુદ્ધત્તા ફલક્ખણે ભાવિતિન્દ્રિયો હોતિ. અટ્ઠન્નમ્પિ અરિયાનં તથાગતસ્સ સાવકત્તા વિસેસેત્વા અરહત્તફલટ્ઠમેવ દસ્સેન્તો ખીણાસવોતિ આહ. સોયેવ હિ સબ્બકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા ભાવિતિન્દ્રિયોતિ વુત્તો. ઇતરેપિ પન તંતંમગ્ગકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા પરિયાયેન ભાવિતિન્દ્રિયા એવ. તસ્મા એવ ચ ચતૂસુ ફલક્ખણેસુ ‘‘પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ ચેવ હોન્તિ સુભાવિતાનિ ચા’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન તેસં ઉપરિમગ્ગત્થાય ઇન્દ્રિયભાવના અત્થિયેવ, તસ્મા તે ન નિપ્પરિયાયેન ભાવિતિન્દ્રિયા. સયં ભૂતટ્ઠેનાતિ અનાચરિયો હુત્વા સયમેવ અરિયાય જાતિયા ભૂતટ્ઠેન જાતટ્ઠેન ભગવા. સોપિ હિ ભાવનાસિદ્ધિવસેન ફલક્ખણે સયમ્ભૂ નામ હોતિ. એવં સયં ભૂતટ્ઠેન ભાવિતિન્દ્રિયો. અપ્પમેય્યટ્ઠેનાતિ અનન્તગુણયોગતો પમાણેતું અસક્કુણેય્યટ્ઠેન. ભગવા ફલક્ખણે ભાવનાસિદ્ધિતો અપ્પમેય્યોતિ. તસ્માયેવ ભાવિતિન્દ્રિયો.

પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૭. પુન અઞ્ઞં સુત્તન્તં નિક્ખિપિત્વા ઇન્દ્રિયવિધાનં નિદ્દિસિતુકામો પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવેતિઆદિકં સુત્તન્તં દસ્સેતિ. તત્થ યે હિ કેચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં, હિ-કારો પદપૂરણમત્તે નિપાતો. સમણા વા બ્રાહ્મણા વાતિ લોકવોહારવસેન વુત્તં. સમુદયન્તિ પચ્ચયં. અત્થઙ્ગમન્તિ ઉપ્પન્નાનં અભાવગમનં, અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદં વા. અસ્સાદન્તિ આનિસંસં. આદીનવન્તિ દોસં. નિસ્સરણન્તિ નિગ્ગમનં. યથાભૂતન્તિ યથાસભાવં. સમણેસૂતિ સમિતપાપેસુ. સમણસમ્મતાતિ ન મયા સમણાતિ સમ્મતા. ‘‘સમ્મતા’’તિ વત્તમાનકાલવસેન વુચ્ચમાને સદ્દલક્ખણવસેન ‘‘મે’’તિ એત્થ સામિવચનમેવ હોતિ. બ્રાહ્મણેસૂતિ બાહિતપાપેસુ. સામઞ્ઞત્થન્તિ સમણભાવસ્સ અત્થં. બ્રહ્મઞ્ઞત્થન્તિ બ્રાહ્મણભાવસ્સ અત્થં. દ્વયેનાપિ અરહત્તફલમેવ વુત્તં. અથ વા સામઞ્ઞત્થન્તિ હેટ્ઠા તીણિ ફલાનિ. બ્રહ્મઞ્ઞત્થન્તિ અરહત્તફલં. સામઞ્ઞબ્રહ્મઞ્ઞન્તિ હિ અરિયમગ્ગોયેવ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ પચ્ચક્ખેયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ અધિકેન ઞાણેન પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જાતિ પાપુણિત્વા, નિપ્ફાદેત્વા વા.

૧૮૮. સુત્તન્તનિદ્દેસે પઠમં ઇન્દ્રિયસમુદયાદીનં પભેદગણનં પુચ્છિત્વા પુન પભેદગણના વિસ્સજ્જિતા. તત્થ અસીતિસતન્તિ અસીતિઉત્તરં સતં. પણ્ડિતેહિ ‘‘અસીતિસત’’ન્તિ વુત્તેહિ આકારેહીતિ યોજના.

પુન પભેદગણનાપુચ્છાપુબ્બઙ્ગમે ગણનાનિદ્દેસે અધિમોક્ખત્થાયાતિ અધિમુચ્ચનત્થાય સદ્દહનત્થાય. આવજ્જનાય સમુદયોતિ મનોદ્વારાવજ્જનચિત્તસ્સ સમુદયો. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયોતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પચ્ચયો, સદ્ધં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ પુબ્બભાગાવજ્જનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, સદ્ધિન્દ્રિયજવનસ્સ આવજ્જનં પઠમસ્સ જવનસ્સ અનન્તરપચ્ચયો, દુતિયજવનાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો. અધિમોક્ખવસેનાતિ છન્દસમ્પયુત્તઅધિમોક્ખવસેન. છન્દસ્સ સમુદયોતિ પુબ્બભાગાવજ્જનપચ્ચયા ઉપ્પન્નસ્સ અધિમોક્ખસમ્પયુત્તસ્સ યેવાપનકભૂતસ્સ ધમ્મચ્છન્દસ્સ સમુદયો. સો પન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયો હોતિ, છન્દાધિપતિકાલે અધિપતિપચ્ચયો ચ હોતિ, સોયેવ દુતિયસ્સ અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયાસેવનનત્થિવિગતવસેન પચ્ચયો હોતિ. ઇમિનાવ નયેન મનસિકારસ્સપિ યોજના કાતબ્બા. કેવલઞ્હેત્થ મનસિકારોતિ સારણલક્ખણો યેવાપનકમનસિકારો. અધિપતિપચ્ચયતા પનસ્સ ન હોતિ. સમ્પયુત્તેસુ ઇમેસં દ્વિન્નંયેવ ગહણં બલવપચ્ચયત્તાતિ વેદિતબ્બં. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેનાતિ ભાવનાભિવુદ્ધિયા ઇન્દ્રિયભાવં પત્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન. એકત્તુપટ્ઠાનન્તિ એકારમ્મણે અચલભાવેન ભુસં ઠાનં ઉપરૂપરિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પચ્ચયો હોતિ. સદ્ધિન્દ્રિયે વુત્તનયેનેવ સેસિન્દ્રિયાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. એવમેકેકસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ ચત્તારો ચત્તારો સમુદયાતિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં વીસતિ સમુદયા હોન્તિ. પુન ચતુન્નં સમુદયાનં એકેકસ્મિં સમુદયે પઞ્ચ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ યોજેત્વા વીસતિ સમુદયા વુત્તા. પઠમવીસતિ નાનામગ્ગવસેન દટ્ઠબ્બા, દુતિયવીસતિ એકમગ્ગવસેન દટ્ઠબ્બાતિ વદન્તિ. એવં ચત્તાલીસ આકારા હોન્તિ. અત્થઙ્ગમવારોપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બો. સો પન અત્થઙ્ગમો ઇન્દ્રિયભાવનં અનનુયુત્તસ્સ અપ્પટિલદ્ધા પટિલાભત્થઙ્ગમો, ઇન્દ્રિયભાવનાય પરિહીનસ્સ પટિલદ્ધપરિહાનિ અત્થઙ્ગમો, ફલપ્પત્તસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિઅત્થઙ્ગમો. એકત્તઅનુપટ્ઠાનન્તિ એકત્તે અનુપટ્ઠાનં.

ક. અસ્સાદનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૯. અસ્સાદનિદ્દેસે અસ્સદ્ધિયસ્સ અનુપટ્ઠાનન્તિ અસ્સદ્ધે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો સદ્ધે પુગ્ગલે સેવતો પસાદનીયસુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો તત્થ યોનિસોમનસિકારં બહુલીકરોતો ચ અસ્સદ્ધિયસ્સ અનુપટ્ઠાનં હોતિ. અસ્સદ્ધિયપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનન્તિ એત્થ અસ્સદ્ધસ્સ સદ્ધાકથાય પવત્તમાનાય દુક્ખં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. અયં અસ્સદ્ધિયપરિળાહો. અધિમોક્ખચરિયાય વેસારજ્જન્તિ સદ્ધાવત્થુવસેન વા ભાવનાય વા વસિપ્પત્તસ્સ સદ્ધાપવત્તિયા વિસારદભાવો હોતિ. સન્તો ચ વિહારાધિગમોતિ સમથસ્સ વા વિપસ્સનાય વા પટિલાભો. સુખં સોમનસ્સન્તિ એત્થ ચેતસિકસુખભાવદસ્સનત્થં સોમનસ્સવચનં. સદ્ધિન્દ્રિયસમુટ્ઠિતપણીતરૂપફુટ્ઠકાયસ્સ કાયિકસુખમ્પિ લબ્ભતિયેવ. સુખસોમનસ્સસ્સ પધાનસ્સાદત્તા ‘‘અયં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. ઇમિનાવ નયેન સેસિન્દ્રિયસ્સાદાપિ યોજેત્વા વેદિતબ્બા.

ખ. આદીનવનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૦. આદીનવનિદ્દેસે અનિચ્ચટ્ઠેનાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અનિચ્ચટ્ઠેન. સો અનિચ્ચટ્ઠો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવોતિ વુત્તં હોતિ. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમે સમુદયત્થઙ્ગમસ્સાદાદીનવા લોકિયઇન્દ્રિયાનમેવાતિ વેદિતબ્બા.

ગ. નિસ્સરણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૧. નિસ્સરણનિદ્દેસે અધિમોક્ખટ્ઠેનાતિઆદીસુ એકેકસ્મિં ઇન્દ્રિયે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચવીસતિ નિસ્સરણાનિ મગ્ગફલવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થ તતો પણીતતરસદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભાતિ તતો વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તસદ્ધિન્દ્રિયતો મગ્ગક્ખણે પણીતતરસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભવસેન. પુરિમતરસદ્ધિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતીતિ તસ્મિં મગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયં પુરિમતરતો વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તસદ્ધિન્દ્રિયતો નિક્ખન્તં હોતિ. ઇમિનાવ નયેન ફલક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયમ્પિ ઉભયત્થ સેસિન્દ્રિયાનિપિ યોજેતબ્બાનિ.

૧૯૨. પુબ્બભાગે પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહીતિ પઠમજ્ઝાનૂપચારે પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ પઠમજ્ઝાનાદિઅટ્ઠસમાપત્તિવસેન અટ્ઠ નિસ્સરણાનિ, અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિઅટ્ઠારસમહાવિપસ્સનાવસેન અટ્ઠારસ નિસ્સરણાનિ, સોતાપત્તિમગ્ગાદિવસેન અટ્ઠ લોકુત્તરનિસ્સરણાનિ. એવં ઝાનસમાપત્તિમહાવિપસ્સનામગ્ગફલવસેન ચતુત્તિંસ નિસ્સરણાનિ પુરિમપુરિમસમતિક્કમતો નિદ્દિટ્ઠાનિ. નેક્ખમ્મે પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિઆદીનિ પન સત્તતિંસ નિસ્સરણાનિ પટિપક્ખપહાનવસેન પટિપક્ખતો નિદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થ નેક્ખમ્માદીસુ સત્તસુ સત્ત નિસ્સરણાનિ ઉપચારભૂમિવસેન વુત્તાનિ, ફલાનિ પન પટિપક્ખપહાનાભાવતો ન વુત્તાનિ.

૧૯૩. દિટ્ઠેકટ્ઠેહીતિ યાવ સોતાપત્તિમગ્ગા દિટ્ઠિયા સહ એકસ્મિં પુગ્ગલે ઠિતાતિ દિટ્ઠેકટ્ઠા. તેહિ દિટ્ઠેકટ્ઠેહિ. ઓળારિકેહીતિ થૂલેહિ કામરાગબ્યાપાદેહિ. અણુસહગતેહીતિ સુખુમભૂતેહિ કામરાગબ્યાપાદેહિયેવ. સબ્બકિલેસેહીતિ રૂપરાગાદીહિ. તેસુ હિ પહીનેસુ સબ્બકિલેસા પહીના હોન્તિ, તસ્મા ‘‘સબ્બકિલેસેહી’’તિ વુત્તં. અવુત્તત્થાનિ પનેત્થ પદાનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવાતિ. સબ્બેસઞ્ઞેવ ખીણાસવાનં તત્થ તત્થ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ ‘‘અધિમોક્ખટ્ઠેના’’તિઆદીસુ પુબ્બે વુત્તેસુ ઠાનેસુ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં ખીણાસવાનં યથાયોગં તતો તતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ. ઇમસ્મિં વારે પઠમં વુત્તનયા એવ યથાયોગં ખીણાસવવસેન વુત્તા.

કથં પનેતાનિ નિસ્સરણાનિ અસીતિસતં હોન્તીતિ? વુચ્ચતે – મગ્ગફલવસેન વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ, સમતિક્કમવસેન વુત્તાનિ ચતુત્તિંસ, પટિપક્ખવસેન વુત્તાનિ સત્તતિંસાતિ પઠમવારે સબ્બાનિ છન્નવુતિ નિસ્સરણાનિ હોન્તિ, એતાનિયેવ દુતિયવારે ખીણાસવાનં વસેન દ્વાદસસુ અપનીતેસુ ચતુરાસીતિ હોન્તિ. ઇતિ પુરિમાનિ છન્નવુતિ, ઇમાનિ ચ ચતુરાસીતીતિ અસીતિસતં હોન્તિ. કતમાનિ પન દ્વાદસ ખીણાસવાનં અપનેતબ્બાનિ? સમતિક્કમતો વુત્તેસુ મગ્ગફલવસેન વુત્તાનિ અટ્ઠ નિસ્સરણાનિ, પટિપક્ખતો વુત્તેસુ મગ્ગવસેન વુત્તાનિ ચત્તારીતિ ઇમાનિ દ્વાદસ અપનેતબ્બાનિ. અરહત્તફલવસેન વુત્તાનિ કસ્મા અપનેતબ્બાનીતિ ચે? સબ્બપઠમં વુત્તાનં પઞ્ચવીસતિયા નિસ્સરણાનં મગ્ગફલવસેનેવ લબ્ભનતો. અરહત્તફલવસેન નિસ્સરણાનિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં પન ફલસમાપત્તિં ઉપરિમા ઉપરિમા ન સમાપજ્જન્તિયેવાતિ હેટ્ઠા તીણિપિ ફલાનિ ન લબ્ભન્તિયેવ. ઝાનસમાપત્તિવિપસ્સનાનેક્ખમ્માદીનિ ચ કિરિયાવસેન લબ્ભન્તિ. પઞ્ચપિ ચેતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પુબ્બમેવ પટિપક્ખાનં પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા પટિપક્ખતો નિસ્સટાનેવ હોન્તીતિ.

દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૪. પુન અઞ્ઞં સુત્તન્તં નિક્ખિપિત્વા ઇન્દ્રિયવિધાનં નિદ્દિસિતુકામો પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સોતાપત્તિયઙ્ગેસૂતિ એત્થ સોતો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સોતસ્સ આપત્તિ ભુસં પાપુણનં સોતાપત્તિ, સોતાપત્તિયા અઙ્ગાનિ સમ્ભારાનિ સોતાપત્તિઅઙ્ગાનિ. સોતાપન્નતાય પુબ્બભાગપટિલાભઅઙ્ગાનિ. સપ્પુરિસસંસેવો સોતાપત્તિઅઙ્ગં, સદ્ધમ્મસ્સવનં સોતાપત્તિઅઙ્ગં, યોનિસોમનસિકારો સોતાપત્તિઅઙ્ગં, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ સોતાપત્તિઅઙ્ગં, ઇમાનિ ચત્તારિ સોતાપત્તિઅઙ્ગાનિ. સેસા હેટ્ઠા વુત્તા એવ. ઇદઞ્ચ ઇમેસં ઇન્દ્રિયાનં સકવિસયે જેટ્ઠકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. યથા હિ ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા રાજાતિરાજપઞ્ચમેસુ સહાયેસુ ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ વીથિં ઓતિણ્ણેસુ એકસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ઇમેસં ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ, દુતિયસ્સ તતિયસ્સ ચતુત્થસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ઇમેસં ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ, અથ સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે કિઞ્ચાપિ રાજા સબ્બત્થ ઇસ્સરોવ, ઇમસ્મિં પન કાલે અત્તનો ગેહેયેવ ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ઇમેસં ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ વિચારેતિ, એવમેવ સદ્ધાપઞ્ચમકેસુ ઇન્દ્રિયેસુ તેસુ સહાયેસુ એકતો વીથિં ઓતરન્તેસુ વિય એકારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ યથા પઠમસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સોતાપત્તિઅઙ્ગાનિ પત્વા અધિમોક્ખલક્ખણં સદ્ધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા દુતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સમ્મપ્પધાનાનિ પત્વા પગ્ગહણલક્ખણં વીરિયિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા તતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સતિપટ્ઠાનાનિ પત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણં સતિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા ચતુત્થસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં ઝાનાનિ પત્વા અવિક્ખેપલક્ખણં સમાધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે પન યથા ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, રાજાવ વિચારેતિ, એવં અરિયસચ્ચાનિ પત્વા પજાનનલક્ખણં પઞ્ઞિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તીતિ.

ક. પભેદગણનનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૫. સુત્તન્તસ્સ પભેદગણનાપુચ્છાપુબ્બઙ્ગમેવ પભેદગણનનિદ્દેસે સપ્પુરિસસંસેવેતિ સોભનાનં પુરિસાનં સમ્મા સેવને. અધિમોક્ખાધિપતેય્યટ્ઠેનાતિ અધિમોક્ખસઙ્ખાતેન સેસિન્દ્રિયેસુ અધિપતિભાવટ્ઠેન, સેસિન્દ્રિયાનં પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેનાતિ અત્થો. સદ્ધમ્મસવનેતિ સતં ધમ્મો, સોભનો વા ધમ્મોતિ સદ્ધમ્મો. તસ્સ સદ્ધમ્મસ્સ સવને. યોનિસોમનસિકારેતિ ઉપાયેન મનસિકારે. ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયાતિ એત્થ નવ લોકુત્તરધમ્મે અનુગતો ધમ્મો ધમ્માનુધમ્મો, સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતસ્સ ધમ્માનુધમ્મસ્સ પટિપત્તિ પટિપજ્જનં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ. સમ્મપ્પધાનાદીસુપિ એસેવ નયો.

ખ. ચરિયાવારવણ્ણના

૧૯૬. ચરિયાવારેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. કેવલં પઠમવારો ઇન્દ્રિયાનં ઉપ્પાદનકાલવસેન વુત્તો, ચરિયાવારો ઉપ્પન્નાનં આસેવનકાલવસેન ચ પારિપૂરિકાલવસેન ચ વુત્તો. ચરિયા પકતિ ઉસ્સન્નતાતિ હિ અત્થતો એકં.

ચારવિહારનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૭. ઇદાનિ ચરિયાસમ્બન્ધેનેવ ચારવિહારનિદ્દેસવસેન અપરેન પરિયાયેન ઇન્દ્રિયવિધાનં નિદ્દિસિતુકામો ચારો ચ વિહારો ચાતિઆદિકં ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા તસ્સ નિદ્દેસમાહ. તત્થ ઉદ્દેસે તાવ યથા ચરન્તં વિહરન્તં વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી ગમ્ભીરેસુ ઠાનેસુ ઓકપ્પેય્યું – અદ્ધા અયમાયસ્મા પત્તો વા પાપુણિસ્સતિ વાતિ, તથા ઇન્દ્રિયસમ્પન્નસ્સ ચારો ચ વિહારો ચ વિઞ્ઞૂહિ સબ્રહ્મચારીહિ અનુબુદ્ધો હોતિ પટિવિદ્ધોતિ ઉદ્દેસસ્સ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉદ્દેસનિદ્દેસે ચરિયા ચારોયેવ. ચારો ચરિયાતિ હિ અત્થતો એકં. તસ્મા ‘‘ચારો’’તિપદસ્સ નિદ્દેસે ‘‘ચરિયા’’તિ વુત્તં. ઇરિયાપથચરિયાતિ ઇરિયાપથાનં ચરિયા, પવત્તનન્તિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. આયતનચરિયા પન આયતનેસુ સતિસમ્પજઞ્ઞાનં ચરિયા. પત્તીતિ ફલાનિ. તાનિ હિ પાપુણિયન્તીતિ ‘‘પત્તી’’તિ વુત્તા. સત્તલોકસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકા અત્થા લોકત્થાતિ અયં વિસેસો.

ઇદાનિ તાસં ચરિયાનં ભૂમિં દસ્સેન્તો ચતૂસુ ઇરિયાપથેસૂતિઆદિમાહ. સતિપટ્ઠાનેસૂતિ આરમ્મણસતિપટ્ઠાનેસુ. સતિપટ્ઠાનેસુપિ વુચ્ચમાનેસુ સતિતો અનઞ્ઞાનિ વોહારવસેન અઞ્ઞાનિ વિય કત્વા વુત્તં. અરિયસચ્ચેસૂતિ પુબ્બભાગલોકિયસચ્ચઞાણેન વિસું વિસું સચ્ચપરિગ્ગહવસેન વુત્તં. અરિયમગ્ગેસુ સામઞ્ઞફલેસૂતિ ચ વોહારવસેનેવ વુત્તં. પદેસેતિ લોકત્થચરિયાય એકદેસે. નિપ્પદેસતો હિ લોકત્થચરિયં બુદ્ધા એવ કરોન્તિ. પુન તા એવ ચરિયાયો કારકપુગ્ગલવસેન દસ્સેન્તો પણિધિસમ્પન્નાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ પણિધિસમ્પન્ના નામ ઇરિયાપથાનં સન્તત્તા ઇરિયાપથગુત્તિયા સમ્પન્ના અકમ્પિતઇરિયાપથા ભિક્ખુભાવાનુરૂપેન સન્તેન ઇરિયાપથેન સમ્પન્ના. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનન્તિ ચક્ખાદીસુ છસુ ઇન્દ્રિયેસુ અત્તનો અત્તનો વિસયે પવત્તએકેકદ્વારવસેન ગુત્તં દ્વારં એતેસન્તિ ગુત્તદ્વારા. તેસં ગુત્તદ્વારાનં. દ્વારન્તિ ચેત્થ ઉપ્પત્તિદ્વારવસેન ચક્ખાદયો એવ. અપ્પમાદવિહારીનન્તિ સીલાદીસુ અપ્પમાદવિહારવતં. અધિચિત્તમનુયુત્તાનન્તિ વિપસ્સનાય પાદકભાવેન અધિચિત્તસઙ્ખાતં સમાધિમનુયુત્તાનં. બુદ્ધિસમ્પન્નાનન્તિ નામરૂપવવત્થાનં આદિં કત્વા યાવ ગોત્રભુ, તાવ પવત્તેન ઞાણેન સમ્પન્નાનં. સમ્માપટિપન્નાનન્તિ ચતુમગ્ગક્ખણે. અધિગતફલાનન્તિ ચતુફલક્ખણે.

અધિમુચ્ચન્તોતિ અધિમોક્ખં કરોન્તો. સદ્ધાય ચરતીતિ સદ્ધાવસેન પવત્તતિ. પગ્ગણ્હન્તોતિ ચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયેન પદહન્તો. ઉપટ્ઠાપેન્તોતિ સતિયા આરમ્મણં ઉપટ્ઠાપેન્તો. અવિક્ખેપં કરોન્તોતિ સમાધિવસેન વિક્ખેપં અકરોન્તો. પજાનન્તોતિ ચતુસચ્ચપજાનનપઞ્ઞાય પકારેન જાનન્તો. વિજાનન્તોતિ ઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તજવનપુબ્બઙ્ગમેન આવજ્જનવિઞ્ઞાણેન આરમ્મણં વિજાનન્તો. વિઞ્ઞાણચરિયાયાતિ આવજ્જનવિઞ્ઞાણચરિયવસેન. એવં પટિપન્નસ્સાતિ સહજવનાય ઇન્દ્રિયચરિયાય પટિપન્નસ્સ. કુસલા ધમ્મા આયાપેન્તીતિ સમથવિપસ્સનાવસેન પવત્તા કુસલા ધમ્મા ભુસં યાપેન્તિ, પવત્તન્તીતિ અત્થો. આયતનચરિયાયાતિ કુસલાનં ધમ્માનં ભુસં યતનચરિયાય, ઘટનચરિયાય પવત્તનચરિયાયાતિ વુત્તં હોતિ. વિસેસમધિગચ્છતીતિ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન વિસેસં અધિગચ્છતિ. દસ્સનચરિયાદયો વુત્તત્થાયેવ.

સદ્ધાય વિહરતીતિઆદીસુ સદ્ધાદિસમઙ્ગિસ્સ ઇરિયાપથવિહારો દટ્ઠબ્બો. અનુબુદ્ધોતિ અનુમાનબુદ્ધિયા. પટિવિદ્ધોતિ પચ્ચક્ખબુદ્ધિયા. યસ્મા અધિમોક્ખટ્ઠાદીસુ અનુબુદ્ધેસુ પટિવિદ્ધેસુ ચ ચારો ચ વિહારો ચ અનુબુદ્ધો હોતિ પટિવિદ્ધો, તસ્મા અનુબોધપટિવેધેસુ અધિમોક્ખટ્ઠાદયો ચ નિદ્દિટ્ઠા.

એવં સદ્ધાય ચરન્તન્તિઆદીસુ એવન્તિ વુત્તપ્પકારં નિદ્દિસન્તો યથાસદ્દસ્સ અત્થં નિદ્દિસતિ. વિઞ્ઞૂતિઆદીસુપિ યથાસભાવં જાનન્તીતિ વિઞ્ઞૂ. વિઞ્ઞાતં સભાવં વિભાવેન્તિ પાકટં કરોન્તીતિ વિભાવી. અસનિ વિય સિલુચ્ચયે કિલેસે મેધતિ હિંસતીતિ મેધા, ખિપ્પં ગહણધારણટ્ઠેન વા મેધા, મેધા એતેસં અત્થીતિ મેધાવી. ઞાણગતિયા પણ્ડન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ પણ્ડિતા. બુદ્ધિસમ્પદાય સમન્નાગતત્તા બુદ્ધિસમ્પન્ના. સહ બ્રહ્મં ચરિયં ઉત્તમં પટિપદં ચરન્તીતિ સબ્રહ્મચારિનો. અપલોકનકમ્માદિચતુબ્બિધં કમ્મં એકતો કરણવસેન એકં કમ્મં. તથા પઞ્ચવિધો પાતિમોક્ખુદ્દેસો એકુદ્દેસો. સમા સિક્ખા એતેસન્તિ સમસિક્ખા, સમસિક્ખાનં ભાવો સમસિક્ખતા. સમસિક્ખાતાતિપિ પઠન્તિ. યેસં એકં કમ્મં એકો ઉદ્દેસો સમસિક્ખતા, તે સબ્રહ્મચારીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઝાનાની’’તિ વત્તબ્બે ઝાનાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો. વિમોક્ખાતિ તયો વા અટ્ઠ વા વિમોક્ખા. સમાધીતિ સવિતક્કસવિચારઅવિતક્કવિચારમત્તઅવિતક્કાવિચારા તયો સમાધી. સમાપત્તિયોતિ સુઞ્ઞતાનિમિત્તાપ્પણિહિતા. અભિઞ્ઞાયોતિ છ અભિઞ્ઞા.

એકો અંસો ભાગો, ન દુતિયોતિ એકંસો, એકંસસ્સ અત્થસ્સ વચનં એકંસવચનં. એવં સેસેસુપિ યોજના કાતબ્બા. વિસેસતો પન સમં, સમન્તા વા સેતિ પવત્તતીતિ સંસયો, નત્થેત્થ સંસયોતિ નિસ્સંસયો. એકસ્મિંયેવ અનિચ્છયતા હુત્વા ઇતરમ્પિ કઙ્ખતીતિ કઙ્ખા, નત્થેત્થ કઙ્ખાતિ નિક્કઙ્ખો. દ્વિધા ભાવો દ્વેજ્ઝં, નત્થેત્થ દ્વેજ્ઝન્તિ અદ્વેજ્ઝો. દ્વિધા એલયતિ કમ્પેતીતિ દ્વેળ્હકં, નત્થેત્થ દ્વેળ્હકન્તિ અદ્વેળ્હકો. નિયોગેન નિયમેન વચનં નિયોગવચનં. નિય્યોગવચનન્તિપિ પઠન્તિ. અપણ્ણકસ્સ અવિરદ્ધસ્સ નિય્યાનિકસ્સ અત્થસ્સ વચનં અપણ્ણકવચનં. અવત્થાપનવચનન્તિ નિચ્છયવચનં. સબ્બમ્પિ હેતં વિચિકિચ્છાભાવસ્સ વેવચનં. પિયસ્સ અત્થસ્સ સબ્ભાવતો વચનં, પિયમેવાતિ પિયવચનં. તથા ગરુવચનં. સહ ગારવેન ગરુભાવેન સગારવં. પતિસ્સયનં પતિસ્સયો પરં ગરું કત્વા નિસ્સયનં અપસ્સયનન્તિ અત્થો. પતિસ્સવનં વા પતિસ્સવો, નિવાતવુત્તિતાય પરવચનસવનન્તિ અત્થો. ઉભયથાપિ પરજેટ્ઠકભાવસ્સેતં નામં. સહ ગારવેન વત્તતીતિ સગારવં. સહ પતિસ્સયેન, પતિસ્સવેન વા વત્તતીતિ સપ્પતિસ્સયં. ‘‘સપ્પતિસ્સવ’’ન્તિ વા વત્તબ્બે ય-કારં, વ-કારં વા લોપં કત્વા ‘‘સપ્પતિસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. અધિકં વિસિટ્ઠં વચનં અધિવચનં, સગારવઞ્ચ તં સપ્પતિસ્સઞ્ચાતિ સગારવસપ્પતિસ્સં, સગારવસપ્પતિસ્સં અધિવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનં. ઉભયત્થાપિ વેવચનવિકપ્પનાનત્તવસેન પુનપ્પુનં એતન્તિ વુત્તં. પત્તો વા પાપુણિસ્સતિ વાતિ ઝાનાદીનિયેવાતિ.

તતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૮. પુન પઠમસુત્તમેવ નિક્ખિપિત્વા અપરેન આકારેન ઇન્દ્રિયાનિ નિદ્દિસતિ. તત્થ કતિહાકારેહિ કેનટ્ઠેન દટ્ઠબ્બાનીતિ કતિહિ આકારેહિ દટ્ઠબ્બાનિ. કેનટ્ઠેન દટ્ઠબ્બાનીતિ દટ્ઠબ્બાકારે ચ દટ્ઠબ્બટ્ઠઞ્ચ પુચ્છતિ. છહાકારેહિ તેનટ્ઠેન દટ્ઠબ્બાનીતિ છહિ આકારેહિ દટ્ઠબ્બાનિ, તેનેવ છઆકારસઙ્ખાતેનટ્ઠેન દટ્ઠબ્બાનિ. આધિપતેય્યટ્ઠેનાતિ અધિપતિભાવટ્ઠેન. આદિવિસોધનટ્ઠેનાતિ કુસલાનં ધમ્માનં આદિભૂતસ્સ સીલસ્સ વિસોધનટ્ઠેન. અધિમત્તટ્ઠેનાતિ બલવટ્ઠેન. બલવઞ્હિ અધિકા મત્તા પમાણં અસ્સાતિ અધિમત્તન્તિ વુચ્ચતિ. અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન. પરિયાદાનટ્ઠેનાતિ ખેપનટ્ઠેન. પતિટ્ઠાપકટ્ઠેનાતિ પતિટ્ઠાપનટ્ઠેન.

ક. આધિપતેય્યટ્ઠનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૯. આધિપતેય્યટ્ઠનિદ્દેસે અસ્સદ્ધિયં પજહતોતિઆદિ એકેકસ્સેવ ઇન્દ્રિયસ્સ પટિપક્ખપજહનવચનં એકક્ખણેપિ અત્તનો અત્તનો પટિપક્ખપહાનકિચ્ચસાધને અધિપતિભાવસાધનત્થં વુત્તં. સેસાનિ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ તંસમ્પયુત્તાનેવ વુત્તાનિ. નાનાક્ખણેસુ વા એકેકં ઇન્દ્રિયં ધુરં કત્વા તસ્સ તસ્સ પટિપક્ખસ્સ તં તં ઇન્દ્રિયં જેટ્ઠકં કત્વા સેસાનિ તદન્વયાનિ કત્વા વુત્તન્તિપિ વેદિતબ્બં. કામચ્છન્દં પજહતોતિઆદિ પન એકક્ખણવસેનેવ વુત્તં.

ખ. આદિવિસોધનટ્ઠનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૦. આદિવિસોધનટ્ઠનિદ્દેસે અસ્સદ્ધિયસંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધીતિ અસ્સદ્ધિયસ્સ નિવારણટ્ઠેન વિરતિઅત્થેન સીલમલવિસોધનતો સીલવિસુદ્ધિ નામ. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદિવિસોધનાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઉપનિસ્સયવસેન આદિભૂતસ્સ સીલસ્સ વિસોધના. ઇમિનાવ નયેન સેસાનિપિ કામચ્છન્દાદિસંવરણમૂલકાનિ ચ ઇન્દ્રિયાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ગ. અધિમત્તટ્ઠનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૧. અધિમત્તટ્ઠનિદ્દેસે સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ભાવનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ સદ્ધસ્સ પુગ્ગલસ્સ સદ્ધાપટિસંયુત્તં ધમ્મં સુત્વા વા સદ્ધિન્દ્રિયભાવનાય અસ્સાદં દિસ્વા વા સદ્ધિન્દ્રિયે કુસલો ધમ્મચ્છન્દો જાયતિ. પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતીતિ છન્દજાતત્તા દુબ્બલપીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પીતિ ઉપ્પજ્જતીતિ પમુદિતત્તા બલવપીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતીતિ પીતિયા પીણિતત્તા કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ. સુખં ઉપ્પજ્જતીતિ પસ્સદ્ધકાયચિત્તત્તા ચેતસિકં સુખં ઉપ્પજ્જતિ. ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ સુખેન અભિસન્નત્તા ઞાણોભાસો ઉપ્પજ્જતિ. સંવેગો ઉપ્પજ્જતીતિ ઞાણોભાસેન વિદિતસઙ્ખારાદીનવત્તા સઙ્ખારપવત્તિયં સંવેગો ઉપ્પજ્જતિ. સંવેજેત્વા ચિત્તં સમાદહતીતિ સંવેગં ઉપ્પાદેત્વા તેનેવ સંવેગેન ચિત્તં સમાહિતં કરોતિ. સાધુકં પગ્ગણ્હાતીતિ લીનુદ્ધતભાવં મોચેત્વા સુટ્ઠુ પગ્ગણ્હાતિ. સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતીતિ વીરિયસ્સ સમં હુત્વા પવત્તત્તા પુન વીરિયસમતાનિયોજને બ્યાપારં અકરોન્તો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાવસેન સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. ઉપેક્ખાવસેનાતિ સમવાહિતલક્ખણાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય વસેન. નાનત્તકિલેસેહીતિ વિપસ્સનાય પટિપક્ખભૂતેહિ નાનાસભાવેહિ કિલેસેહિ. વિમોક્ખવસેનાતિ ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય નાનત્તકિલેસેહિ વિમુચ્ચનવસેન. વિમુત્તત્તાતિ નાનત્તકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા.

તે ધમ્માતિ છન્દાદયો ધમ્મા. એકરસા હોન્તીતિ વિમુત્તિરસેન એકરસા હોન્તિ. ભાવનાવસેનાતિ એકરસભાવનાવસેન. તતો પણીતતરે વિવટ્ટન્તીતિ તેન કારણેન વિપસ્સનારમ્મણતો પણીતતરે નિબ્બાનારમ્મણે વિવટ્ટનાનુપસ્સનાસઙ્ખાતેન ગોત્રભુઞાણેન છન્દાદયો ધમ્મા નિવત્તન્તિ, સઙ્ખારારમ્મણતો અપગન્ત્વા નિબ્બાનારમ્મણે પવત્તન્તીતિ અત્થો. વિવટ્ટનાવસેનાતિ એવં ગોત્રભુખણે સઙ્ખારારમ્મણતો વિવટ્ટનવસેન. વિવટ્ટિતત્તા તતો વોસજ્જતીતિ મગ્ગસમઙ્ગિપુગ્ગલો મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ દુભતોવુટ્ઠાનવસેન વિવટ્ટિતત્તા તેનેવ કારણેન કિલેસે ચ ખન્ધે ચ વોસજ્જતિ. વોસજ્જિતત્તા તતો નિરુજ્ઝન્તીતિ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ કિલેસે ચ ખન્ધે ચ વોસજ્જિતત્તા તેનેવ કારણેન કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અનુપ્પત્તિનિરોધવસેન નિરુજ્ઝન્તિ. વોસજ્જિતત્તાતિ ચ આસંસાયં ભૂતવચનં કતં. કિલેસનિરોધે સતિ ખન્ધનિરોધસબ્ભાવતો ચ ખન્ધનિરોધો વુત્તો. નિરોધવસેનાતિ યથાવુત્તનિરોધવસેન. તસ્સેવ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે દ્વે વોસગ્ગે દસ્સેતુકામો નિરોધવસેન દ્વે વોસગ્ગાતિઆદિમાહ. દ્વેપિ હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ. અસ્સદ્ધિયસ્સ પહાનાય છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન વિત્થારતો અત્થો વેદિતબ્બો. વીરિયિન્દ્રિયાદિમૂલકેસુપિ વારેસુ એસેવ નયો. ઇમિનાવ નયેન અધિટ્ઠાનટ્ઠનિદ્દેસોપિ વિત્થારતો વેદિતબ્બો. કેવલઞ્હેત્થ અધિટ્ઠાતીતિ વિસેસો, પતિટ્ઠાતીતિ અત્થો.

ઘ-ઙ. પરિયાદાનટ્ઠપતિટ્ઠાપકટ્ઠનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૨-૨૦૩. પરિયાદાનટ્ઠનિદ્દેસે પરિયાદિયતીતિ ખેપેતિ. પતિટ્ઠાપકટ્ઠનિદ્દેસે સદ્ધો સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખે પતિટ્ઠાપેતીતિ સદ્ધાસમ્પન્નો ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિ અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખે પતિટ્ઠાપેતિ. ઇમિના પુગ્ગલવિસેસેન ઇન્દ્રિયભાવનાવિસેસો નિદ્દિટ્ઠો. સદ્ધસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખે પતિટ્ઠાપેતીતિ સદ્ધાસમ્પન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં તંયેવ સદ્ધં પતિટ્ઠાપેતિ. તથા અધિમુચ્ચન્તં અધિમોક્ખે પતિટ્ઠાપેતીતિ. ઇમિના ઇન્દ્રિયભાવનાવિસેસેન પુગ્ગલવિસેસો નિદ્દિટ્ઠો. એવં ચિત્તં પગ્ગણ્હન્તો પગ્ગહે પતિટ્ઠાપેતિ, સતિં ઉપટ્ઠાપેન્તો ઉપટ્ઠાને પતિટ્ઠાપેતિ, ચિત્તં સમાદહન્તો અવિક્ખેપે પતિટ્ઠાપેતિ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ પસ્સન્તો દસ્સને પતિટ્ઠાપેતીતિ સેસેસુપિ યોજના વેદિતબ્બા. યોગાવચરોતિ સમથયોગે, વિપસ્સનાયોગે વા અવચરતીતિ યોગાવચરો. અવચરતીતિ પવિસિત્વા ચરતીતિ.

ચતુત્થસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઇન્દ્રિયસમોધાનવણ્ણના

૨૦૪. ઇદાનિ સમાધિં ભાવયતો વિપસ્સનં ભાવયતો ચ ઇન્દ્રિયસમોધાનં દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ ઉપટ્ઠાનકોસલ્લપ્પભેદં નિદ્દિસિતું પુથુજ્જનો સમાધિં ભાવેન્તોતિઆદિમાહ. તત્થ પુથુજ્જનો સમાધિં ભાવેન્તોતિ નિબ્બેધભાગિયં સમાધિં ભાવેન્તો. સેક્ખસ્સ વીતરાગસ્સ ચ પન લોકુત્તરોપિ સમાધિ લબ્ભતિ. આવજ્જિતત્તાતિ કસિણાદિનિમિત્તસ્સ આવજ્જિતત્તા, કસિણાદિપરિકમ્મં કત્વા તત્થ ઉપ્પાદિતનિમિત્તત્તાતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણૂપટ્ઠાનકુસલોતિ તસ્સ ઉપ્પાદિતસ્સ નિમિત્તસ્સેવ ઉપટ્ઠાને કુસલો. સમથનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલોતિ અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહિ ઉદ્ધતે ચિત્તે પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાવસેન ચિત્તોપસમનિમિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. પગ્ગહનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલોતિ અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ લીને ચિત્તે ધમ્મવિચયવીરિયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાવસેન ચિત્તપગ્ગહનિમિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. અવિક્ખેપૂપટ્ઠાનકુસલોતિ અનુદ્ધતાલીનચિત્તસ્સ સમ્પયુત્તસ્સ સમાધિસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. ઓભાસૂપટ્ઠાનકુસલોતિ પઞ્ઞાપયોગમન્દતાય નિરસ્સાદે ચિત્તે અટ્ઠસંવેગવત્થુપચ્ચવેક્ખણેન ચિત્તં સંવેજેત્વા ઞાણોભાસસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. અટ્ઠ સંવેગવત્થૂનિ નામ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ ચત્તારિ, અપાયદુક્ખં પઞ્ચમં, અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખન્તિ. સમ્પહંસનૂપટ્ઠાનકુસલોતિ ઉપસમસુખાનધિગમેન નિરસ્સાદે ચિત્તે બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાનુસ્સરણેન ચિત્તં પસાદેન્તો સમ્પહંસનસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. ઉપેક્ખૂપટ્ઠાનકુસલોતિ ઉદ્ધતાદિદોસવિરહિતે ચિત્તે નિગ્ગહપગ્ગહાદીસુ બ્યાપારાભાવકરણેન ઉપેક્ખાય ઉપટ્ઠાને કુસલો. સેક્ખોતિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતીતિ સેક્ખો. એકત્તૂપટ્ઠાનકુસલોતિ સક્કાયદિટ્ઠાદીનં પહીનત્તા નેક્ખમ્માદિનો એકત્તસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો.

વીતરાગોતિ સબ્બસો પહીનરાગત્તા વીતરાગો ખીણાસવો. ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલોતિ અરહા ધમ્મેસુ વિગતસમ્મોહત્તા તત્થ તત્થ અસમ્મોહઞાણસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. વિમુત્તૂપટ્ઠાનકુસલોતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા ઉપટ્ઠાને કુસલો. વિમુત્તીતિ હિ સબ્બકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા અરહત્તફલવિમુત્તિ અધિપ્પેતા.

૨૦૫. વિપસ્સનાભાવનાય ઉપટ્ઠાનાનુપટ્ઠાનેસુ અનિચ્ચતોતિઆદીનિ નિચ્ચતોતિઆદીનિ ચ સીલકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. પાઠતો પન ‘‘આયૂહનાનુપટ્ઠાનકુસલો વિપરિણામૂપટ્ઠાનકુસલો અનિમિત્તૂપટ્ઠાનકુસલો નિમિત્તાનુપટ્ઠાનકુસલો અપ્પણિહિતૂપટ્ઠાનકુસલો પણિધિઅનુપટ્ઠાનકુસલો અભિનિવેસાનુપટ્ઠાનકુસલો’’તિ એતેસુ સામિવચનેન સમાસપદચ્છેદો કાતબ્બો. સેસેસુ પન નિસ્સક્કવચનેન પાઠો.

૨૦૬. સુઞ્ઞતૂપટ્ઠાનકુસલોતિ પનેત્થ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનકુસલોતિ વા સુઞ્ઞતાય ઉપટ્ઠાનકુસલોતિ વા પદચ્છેદો કાતબ્બો. યસ્મા પન નિબ્બિદાવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સના યથાભૂતઞાણદસ્સનં પટિસઙ્ખાનુપસ્સના વિવટ્ટનાનુપસ્સનાતિ ઇમા અટ્ઠ મહાવિપસ્સના અત્તનો સભાવવિસેસેન વિસેસિતા, ન આરમ્મણવિસેસેન, તસ્મા ઇમાસં અટ્ઠન્નં ‘‘અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતી’’તિઆદીનિ વચનાનિ વિય ‘‘નિબ્બિદાતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતી’’તિઆદીનિ વચનાનિ ન યુજ્જન્તિ. તસ્મા એવ ઇમા અટ્ઠ ન યોજિતા. આદીનવાનુપસ્સના પન ‘‘સુઞ્ઞતૂપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, અભિનિવેસાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતી’’તિ ઇમિના યુગલકવચનેનેવ અત્થતો ‘‘આદીનવતો ઉપટ્ઠાનકુસલો હોતિ, આલયાભિનિવેસાનુપટ્ઠાનકુસલો હોતી’’તિ યોજિતાવ હોતીતિ સરૂપેન ન યોજિતા. ઇતિ પુરિમા ચ અટ્ઠ, અયઞ્ચ આદીનવાનુપસ્સનાતિ અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ ઇમા નવ અયોજેત્વા ઇતરા એવ નવ યોજિતાતિ વેદિતબ્બા. ઞાણૂપટ્ઠાનકુસલોતિ સેક્ખો વિપસ્સનૂપક્કિલેસાનં અભાવતો વિપસ્સનાભાવનાય ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. સમાધિભાવનાય પન નિકન્તિસબ્ભાવતો ઞાણૂપટ્ઠાને કુસલોતિ ન વુત્તો.

વિસઞ્ઞોગૂપટ્ઠાનકુસલોતિ ‘‘કામયોગવિસઞ્ઞોગો ભવયોગવિસઞ્ઞોગો દિટ્ઠિયોગવિસઞ્ઞોગો અવિજ્જાયોગવિસઞ્ઞોગો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૨) ચતુધા વુત્તસ્સ વિસઞ્ઞોગસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો. સઞ્ઞોગાનુપટ્ઠાનકુસલોતિ કામયોગભવયોગદિટ્ઠિયોગાવિજ્જાયોગવસેન ચતુધા વુત્તસ્સ સઞ્ઞોગસ્સ અનુપટ્ઠાને કુસલો. નિરોધૂપટ્ઠાનકુસલોતિ ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો નિબ્બાનનિન્નં ચિત્તં હોતિ નિબ્બાનપોણં નિબ્બાનપબ્ભારં વિવેકટ્ઠં નેક્ખમ્માભિરતં બ્યન્તીભૂતં સબ્બસો આસવટ્ઠાનિયેહિ ધમ્મેહી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૯૦; પટિ. મ. ૨.૪૪ અત્થતો સમાનં) વુત્તખીણાસવબલવસેન નિબ્બાનનિન્નચિત્તત્તા ખીણાસવોવ નિરોધસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ઉપટ્ઠાને કુસલો.

આરમ્મણૂપટ્ઠાનકુસલવસેનાતિઆદીસુ કુસલન્તિ ઞાણં. ઞાણમ્પિ હિ કુસલપુગ્ગલયોગતો કુસલં યથા પણ્ડિતપુગ્ગલયોગતો ‘‘પણ્ડિતા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૩). તસ્મા કોસલ્લવસેનાતિ અત્થો.

૨૦૭. ઇદાનિ ચતુસટ્ઠિયા આકારેહીતિઆદિ ઞાણકથાયં (પટિ. મ. ૧.૧૦૭) વુત્તમ્પિ ઇન્દ્રિયકથાસમ્બન્ધેન ઇધાનેત્વા વુત્તં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨૦૮. પુન સમન્તચક્ખુસમ્બન્ધેન ઇન્દ્રિયવિધાનં વત્તુકામો ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચીતિઆદિમાહ. તત્થ સમન્તચક્ખૂતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ વસેનાતિઆદિના પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અવિયોગિતં દસ્સેતિ. સદ્દહન્તો પગ્ગણ્હાતીતિઆદીહિ એકેકિન્દ્રિયમૂલકેહિ પઞ્ચહિ ચતુક્કેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિન્નપયોગકાલે વા મગ્ગક્ખણે વા એકરસભાવં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. સદ્દહિતત્તા પગ્ગહિતન્તિઆદીહિ એકેકિન્દ્રિયમૂલકેહિ પઞ્ચહિ ચતુક્કેહિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિબ્બત્તિકાલે વા ફલકાલે વા એકરસભાવં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. પુન બુદ્ધચક્ખુસમ્બન્ધેન ઇન્દ્રિયવિધાનં વત્તુકામો યં બુદ્ધચક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ બુદ્ધચક્ખૂતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણં આસયાનુસયઞાણઞ્ચ. બુદ્ધઞાણન્તિ ચ ઇદં તદેવ દ્વયં, સેસં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવાતિ.

ઇન્દ્રિયસમોધાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિનિયા પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથાય

ઇન્દ્રિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.