૨. દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૭. પુન અઞ્ઞં સુત્તન્તં નિક્ખિપિત્વા ઇન્દ્રિયવિધાનં નિદ્દિસિતુકામો પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવેતિઆદિકં સુત્તન્તં દસ્સેતિ. તત્થ યે હિ કેચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં, હિ-કારો પદપૂરણમત્તે નિપાતો. સમણા વા બ્રાહ્મણા વાતિ લોકવોહારવસેન વુત્તં. સમુદયન્તિ પચ્ચયં. અત્થઙ્ગમન્તિ ઉપ્પન્નાનં અભાવગમનં, અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદં વા. અસ્સાદન્તિ આનિસંસં. આદીનવન્તિ દોસં. નિસ્સરણન્તિ નિગ્ગમનં. યથાભૂતન્તિ યથાસભાવં. સમણેસૂતિ સમિતપાપેસુ. સમણસમ્મતાતિ ન મયા સમણાતિ સમ્મતા. ‘‘સમ્મતા’’તિ વત્તમાનકાલવસેન વુચ્ચમાને સદ્દલક્ખણવસેન ‘‘મે’’તિ એત્થ સામિવચનમેવ હોતિ. બ્રાહ્મણેસૂતિ બાહિતપાપેસુ. સામઞ્ઞત્થન્તિ સમણભાવસ્સ અત્થં. બ્રહ્મઞ્ઞત્થન્તિ બ્રાહ્મણભાવસ્સ અત્થં. દ્વયેનાપિ અરહત્તફલમેવ વુત્તં. અથ વા સામઞ્ઞત્થન્તિ હેટ્ઠા તીણિ ફલાનિ. બ્રહ્મઞ્ઞત્થન્તિ અરહત્તફલં. સામઞ્ઞબ્રહ્મઞ્ઞન્તિ હિ અરિયમગ્ગોયેવ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ પચ્ચક્ખેયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ અધિકેન ઞાણેન પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જાતિ પાપુણિત્વા, નિપ્ફાદેત્વા વા.

૧૮૮. સુત્તન્તનિદ્દેસે પઠમં ઇન્દ્રિયસમુદયાદીનં પભેદગણનં પુચ્છિત્વા પુન પભેદગણના વિસ્સજ્જિતા. તત્થ અસીતિસતન્તિ અસીતિઉત્તરં સતં. પણ્ડિતેહિ ‘‘અસીતિસત’’ન્તિ વુત્તેહિ આકારેહીતિ યોજના.

પુન પભેદગણનાપુચ્છાપુબ્બઙ્ગમે ગણનાનિદ્દેસે અધિમોક્ખત્થાયાતિ અધિમુચ્ચનત્થાય સદ્દહનત્થાય. આવજ્જનાય સમુદયોતિ મનોદ્વારાવજ્જનચિત્તસ્સ સમુદયો. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સમુદયોતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પચ્ચયો, સદ્ધં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ પુબ્બભાગાવજ્જનં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, સદ્ધિન્દ્રિયજવનસ્સ આવજ્જનં પઠમસ્સ જવનસ્સ અનન્તરપચ્ચયો, દુતિયજવનાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો. અધિમોક્ખવસેનાતિ છન્દસમ્પયુત્તઅધિમોક્ખવસેન. છન્દસ્સ સમુદયોતિ પુબ્બભાગાવજ્જનપચ્ચયા ઉપ્પન્નસ્સ અધિમોક્ખસમ્પયુત્તસ્સ યેવાપનકભૂતસ્સ ધમ્મચ્છન્દસ્સ સમુદયો. સો પન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયો હોતિ, છન્દાધિપતિકાલે અધિપતિપચ્ચયો ચ હોતિ, સોયેવ દુતિયસ્સ અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયાસેવનનત્થિવિગતવસેન પચ્ચયો હોતિ. ઇમિનાવ નયેન મનસિકારસ્સપિ યોજના કાતબ્બા. કેવલઞ્હેત્થ મનસિકારોતિ સારણલક્ખણો યેવાપનકમનસિકારો. અધિપતિપચ્ચયતા પનસ્સ ન હોતિ. સમ્પયુત્તેસુ ઇમેસં દ્વિન્નંયેવ ગહણં બલવપચ્ચયત્તાતિ વેદિતબ્બં. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેનાતિ ભાવનાભિવુદ્ધિયા ઇન્દ્રિયભાવં પત્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ વસેન. એકત્તુપટ્ઠાનન્તિ એકારમ્મણે અચલભાવેન ભુસં ઠાનં ઉપરૂપરિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પચ્ચયો હોતિ. સદ્ધિન્દ્રિયે વુત્તનયેનેવ સેસિન્દ્રિયાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. એવમેકેકસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ ચત્તારો ચત્તારો સમુદયાતિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં વીસતિ સમુદયા હોન્તિ. પુન ચતુન્નં સમુદયાનં એકેકસ્મિં સમુદયે પઞ્ચ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ યોજેત્વા વીસતિ સમુદયા વુત્તા. પઠમવીસતિ નાનામગ્ગવસેન દટ્ઠબ્બા, દુતિયવીસતિ એકમગ્ગવસેન દટ્ઠબ્બાતિ વદન્તિ. એવં ચત્તાલીસ આકારા હોન્તિ. અત્થઙ્ગમવારોપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બો. સો પન અત્થઙ્ગમો ઇન્દ્રિયભાવનં અનનુયુત્તસ્સ અપ્પટિલદ્ધા પટિલાભત્થઙ્ગમો, ઇન્દ્રિયભાવનાય પરિહીનસ્સ પટિલદ્ધપરિહાનિ અત્થઙ્ગમો, ફલપ્પત્તસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિઅત્થઙ્ગમો. એકત્તઅનુપટ્ઠાનન્તિ એકત્તે અનુપટ્ઠાનં.

ક. અસ્સાદનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૯. અસ્સાદનિદ્દેસે અસ્સદ્ધિયસ્સ અનુપટ્ઠાનન્તિ અસ્સદ્ધે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો સદ્ધે પુગ્ગલે સેવતો પસાદનીયસુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો તત્થ યોનિસોમનસિકારં બહુલીકરોતો ચ અસ્સદ્ધિયસ્સ અનુપટ્ઠાનં હોતિ. અસ્સદ્ધિયપરિળાહસ્સ અનુપટ્ઠાનન્તિ એત્થ અસ્સદ્ધસ્સ સદ્ધાકથાય પવત્તમાનાય દુક્ખં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. અયં અસ્સદ્ધિયપરિળાહો. અધિમોક્ખચરિયાય વેસારજ્જન્તિ સદ્ધાવત્થુવસેન વા ભાવનાય વા વસિપ્પત્તસ્સ સદ્ધાપવત્તિયા વિસારદભાવો હોતિ. સન્તો ચ વિહારાધિગમોતિ સમથસ્સ વા વિપસ્સનાય વા પટિલાભો. સુખં સોમનસ્સન્તિ એત્થ ચેતસિકસુખભાવદસ્સનત્થં સોમનસ્સવચનં. સદ્ધિન્દ્રિયસમુટ્ઠિતપણીતરૂપફુટ્ઠકાયસ્સ કાયિકસુખમ્પિ લબ્ભતિયેવ. સુખસોમનસ્સસ્સ પધાનસ્સાદત્તા ‘‘અયં સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અસ્સાદો’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. ઇમિનાવ નયેન સેસિન્દ્રિયસ્સાદાપિ યોજેત્વા વેદિતબ્બા.

ખ. આદીનવનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૦. આદીનવનિદ્દેસે અનિચ્ચટ્ઠેનાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અનિચ્ચટ્ઠેન. સો અનિચ્ચટ્ઠો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ આદીનવોતિ વુત્તં હોતિ. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમે સમુદયત્થઙ્ગમસ્સાદાદીનવા લોકિયઇન્દ્રિયાનમેવાતિ વેદિતબ્બા.

ગ. નિસ્સરણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૧. નિસ્સરણનિદ્દેસે અધિમોક્ખટ્ઠેનાતિઆદીસુ એકેકસ્મિં ઇન્દ્રિયે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચવીસતિ નિસ્સરણાનિ મગ્ગફલવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થ તતો પણીતતરસદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભાતિ તતો વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તસદ્ધિન્દ્રિયતો મગ્ગક્ખણે પણીતતરસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ પટિલાભવસેન. પુરિમતરસદ્ધિન્દ્રિયા નિસ્સટં હોતીતિ તસ્મિં મગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયં પુરિમતરતો વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તસદ્ધિન્દ્રિયતો નિક્ખન્તં હોતિ. ઇમિનાવ નયેન ફલક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયમ્પિ ઉભયત્થ સેસિન્દ્રિયાનિપિ યોજેતબ્બાનિ.

૧૯૨. પુબ્બભાગે પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહીતિ પઠમજ્ઝાનૂપચારે પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ પઠમજ્ઝાનાદિઅટ્ઠસમાપત્તિવસેન અટ્ઠ નિસ્સરણાનિ, અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિઅટ્ઠારસમહાવિપસ્સનાવસેન અટ્ઠારસ નિસ્સરણાનિ, સોતાપત્તિમગ્ગાદિવસેન અટ્ઠ લોકુત્તરનિસ્સરણાનિ. એવં ઝાનસમાપત્તિમહાવિપસ્સનામગ્ગફલવસેન ચતુત્તિંસ નિસ્સરણાનિ પુરિમપુરિમસમતિક્કમતો નિદ્દિટ્ઠાનિ. નેક્ખમ્મે પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિઆદીનિ પન સત્તતિંસ નિસ્સરણાનિ પટિપક્ખપહાનવસેન પટિપક્ખતો નિદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થ નેક્ખમ્માદીસુ સત્તસુ સત્ત નિસ્સરણાનિ ઉપચારભૂમિવસેન વુત્તાનિ, ફલાનિ પન પટિપક્ખપહાનાભાવતો ન વુત્તાનિ.

૧૯૩. દિટ્ઠેકટ્ઠેહીતિ યાવ સોતાપત્તિમગ્ગા દિટ્ઠિયા સહ એકસ્મિં પુગ્ગલે ઠિતાતિ દિટ્ઠેકટ્ઠા. તેહિ દિટ્ઠેકટ્ઠેહિ. ઓળારિકેહીતિ થૂલેહિ કામરાગબ્યાપાદેહિ. અણુસહગતેહીતિ સુખુમભૂતેહિ કામરાગબ્યાપાદેહિયેવ. સબ્બકિલેસેહીતિ રૂપરાગાદીહિ. તેસુ હિ પહીનેસુ સબ્બકિલેસા પહીના હોન્તિ, તસ્મા ‘‘સબ્બકિલેસેહી’’તિ વુત્તં. અવુત્તત્થાનિ પનેત્થ પદાનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવાતિ. સબ્બેસઞ્ઞેવ ખીણાસવાનં તત્થ તત્થ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ ‘‘અધિમોક્ખટ્ઠેના’’તિઆદીસુ પુબ્બે વુત્તેસુ ઠાનેસુ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં ખીણાસવાનં યથાયોગં તતો તતો નિસ્સટાનિ હોન્તિ. ઇમસ્મિં વારે પઠમં વુત્તનયા એવ યથાયોગં ખીણાસવવસેન વુત્તા.

કથં પનેતાનિ નિસ્સરણાનિ અસીતિસતં હોન્તીતિ? વુચ્ચતે – મગ્ગફલવસેન વુત્તાનિ પઞ્ચવીસતિ, સમતિક્કમવસેન વુત્તાનિ ચતુત્તિંસ, પટિપક્ખવસેન વુત્તાનિ સત્તતિંસાતિ પઠમવારે સબ્બાનિ છન્નવુતિ નિસ્સરણાનિ હોન્તિ, એતાનિયેવ દુતિયવારે ખીણાસવાનં વસેન દ્વાદસસુ અપનીતેસુ ચતુરાસીતિ હોન્તિ. ઇતિ પુરિમાનિ છન્નવુતિ, ઇમાનિ ચ ચતુરાસીતીતિ અસીતિસતં હોન્તિ. કતમાનિ પન દ્વાદસ ખીણાસવાનં અપનેતબ્બાનિ? સમતિક્કમતો વુત્તેસુ મગ્ગફલવસેન વુત્તાનિ અટ્ઠ નિસ્સરણાનિ, પટિપક્ખતો વુત્તેસુ મગ્ગવસેન વુત્તાનિ ચત્તારીતિ ઇમાનિ દ્વાદસ અપનેતબ્બાનિ. અરહત્તફલવસેન વુત્તાનિ કસ્મા અપનેતબ્બાનીતિ ચે? સબ્બપઠમં વુત્તાનં પઞ્ચવીસતિયા નિસ્સરણાનં મગ્ગફલવસેનેવ લબ્ભનતો. અરહત્તફલવસેન નિસ્સરણાનિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં પન ફલસમાપત્તિં ઉપરિમા ઉપરિમા ન સમાપજ્જન્તિયેવાતિ હેટ્ઠા તીણિપિ ફલાનિ ન લબ્ભન્તિયેવ. ઝાનસમાપત્તિવિપસ્સનાનેક્ખમ્માદીનિ ચ કિરિયાવસેન લબ્ભન્તિ. પઞ્ચપિ ચેતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પુબ્બમેવ પટિપક્ખાનં પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા પટિપક્ખતો નિસ્સટાનેવ હોન્તીતિ.

દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.