૬. ઞાણરાસિછક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮૩. ઇદાનિ છહિ રાસીહિ ઉદ્દિટ્ઠઞાણેસુ ચતુવીસતિસમાધિઞાણનિદ્દેસે તાવ કાયાનુપસ્સનાદીનં તિણ્ણં ચતુક્કાનં વસેન દ્વાદસન્નં વત્થૂનં એકેકસ્મિં અસ્સાસવસેન એકો, પસ્સાસવસેન એકોતિ દ્વે દ્વે સમાધીતિ દ્વાદસસુ વત્થૂસુ ચતુવીસતિ સમાધયો હોન્તિ. ઝાનક્ખણે તેહિ સમ્પયુત્તાનિ ચતુવીસતિસમાધિવસેન ઞાણાનિ.

દ્વાસત્તતિવિપસ્સનાઞાણનિદ્દેસે દીઘં અસ્સાસાતિ ‘‘દીઘ’’ન્તિવુત્તઅસ્સાસતો. કિં વુત્તં હોતિ? દીઘં અસ્સાસહેતુ ઝાનં પટિલભિત્વા સમાહિતેન ચિત્તેન વિપસ્સનાક્ખણે અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સનાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો ઉત્તરત્રાપિ. તેસંયેવ દ્વાદસન્નં વત્થૂનં એકેકસ્મિં અસ્સાસવસેન તિસ્સો, પસ્સાસવસેન તિસ્સોતિ છ છ અનુપસ્સનાતિ દ્વાદસસુ વત્થૂસુ દ્વાસત્તતિ અનુપસ્સના હોન્તિ. તા એવ દ્વાસત્તતિ અનુપસ્સના દ્વાસત્તતિવિપસ્સનાવસેન ઞાણાનિ.

નિબ્બિદાઞાણનિદ્દેસે અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સી હુત્વા અસ્સસન્તો, અનિચ્ચાનુપસ્સી હુત્વા વત્તેન્તોતિ અત્થો. ‘‘અસ્સસ’’ન્તિ ચ ઇદં વચનં હેતુઅત્થે દટ્ઠબ્બં. યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતીતિ નિબ્બિદાઞાણન્તિ કલાપસમ્મસનતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગાનુપસ્સના પવત્તવિપસ્સનાઞાણેન સઙ્ખારાનં યથાસભાવં જાનાતિ, ચક્ખુના દિટ્ઠમિવ ચ તેનેવ ઞાણચક્ખુના પસ્સતિ. તસ્મા નિબ્બિદાઞાણં નામાતિ અત્થો, સઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દઞાણં નામાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપરિ ભયતૂપટ્ઠાનાદીનં મુઞ્ચિતુકમ્યતાદીનઞ્ચ ઞાણાનં વિસું આગતત્તા ઇધ યથાવુત્તાનેવ વિપસ્સનાઞાણાનિ નિબ્બિદાઞાણાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

નિબ્બિદાનુલોમઞાણનિદ્દેસે અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સિનો અસ્સસન્તસ્સ. સામિઅત્થે પચ્ચત્તવચનં. ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞાતિવચનેનેવ ભયતુપટ્ઠાનઆદીનવાનુપસ્સનાનિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ તિણ્ણં એકલક્ખણત્તા. ઇમાનિ તીણિ ઞાણાનિ અનન્તરા વુત્તાનં નિબ્બિદાઞાણાનં અનુકૂલભાવેન અનુલોમતો નિબ્બિદાનુલોમઞાણાનીતિ વુત્તાનિ.

નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધિઞાણનિદ્દેસે અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસન્તિ અનન્તરસદિસમેવ. પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના પઞ્ઞાતિવચનેનેવ મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાનુપસ્સનાસઙ્ખારુપેક્ખાઞાણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ તિણ્ણં એકલક્ખણત્તા. ‘‘પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના’’તિવચનેનેવ અનુલોમઞાણમગ્ગઞાણાનિપિ ગહિતાનિ હોન્તિ. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણઅનુલોમઞાણાનિપિ હિ નિબ્બિદાય સિખાપ્પત્તત્તા નિબ્બિદાજનનબ્યાપારપ્પહાનેન નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધિઞાણાનિ નામ હોન્તિ. મગ્ગઞાણં પન નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પજ્જનતો નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધિઞાણં નામ હોતીતિ અતિવિય યુજ્જતીતિ. નિબ્બિદાનુલોમઞાણેસુ વિય આદિભૂતં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં અગ્ગહેત્વા ‘‘પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના’’તિ અન્તે ઞાણદ્વયગ્ગહણં મગ્ગઞાણસઙ્ગહણત્થં. મુઞ્ચિતુકમ્યતાતિ હિ વુત્તે અનુલોમઞાણં સઙ્ગય્હતિ, ન મગ્ગઞાણં. મગ્ગઞાણઞ્હિ મુઞ્ચિતુકમ્યતા નામ ન હોતિ, કિચ્ચસિદ્ધિયં સન્તિટ્ઠનતો પન સન્તિટ્ઠના નામ હોતિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ ચ ‘‘ફુસનાતિ અપ્પના’’તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ મગ્ગઞાણં નિબ્બાને અપ્પનાતિ કત્વા સન્તિટ્ઠના નામ હોતીતિ ‘‘સન્તિટ્ઠના’’તિવચનેન મગ્ગઞાણમ્પિ સઙ્ગય્હતિ. નિબ્બિદાનુલોમઞાણાનિપિ અત્થતો નિબ્બિદાઞાણાનેવ હોન્તીતિ તાનિપિ નિબ્બિદાઞાણેહિ સઙ્ગહેત્વા નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધિઞાણાનીતિ નિબ્બિદાગહણમેવ કતં, ન નિબ્બિદાનુલોમગ્ગહણં. તીસુપિ ચેતેસુ ઞાણટ્ઠકનિદ્દેસેસુ ચતુત્થસ્સ ધમ્માનુપસ્સનાચતુક્કસ્સ વસેન વુત્તાનં ચતુન્નં વત્થૂનં એકેકસ્મિં અસ્સાસવસેન એકં, પસ્સાસવસેન એકન્તિ દ્વે દ્વે ઞાણાનીતિ ચતૂસુ વત્થૂસુ અટ્ઠ ઞાણાનિ હોન્તિ.

વિમુત્તિસુખઞાણનિદ્દેસે પહીનત્તાતિ પહાનં દસ્સેત્વા તસ્સ પહાનસ્સ સમુચ્છેદપ્પહાનત્તં દસ્સેન્તો સમુચ્છિન્નત્તાતિ આહ. વિમુત્તિસુખે ઞાણન્તિ ફલવિમુત્તિસુખસમ્પયુત્તઞાણઞ્ચ ફલવિમુત્તિસુખારમ્મણપચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ. અનુસયવત્થુસ્સ કિલેસસ્સ પહાનેન પરિયુટ્ઠાનદુચ્ચરિતવત્થુપ્પહાનં હોતીતિ દસ્સનત્થં પુન અનુસયાનં પહાનં વુત્તં. એકવીસતિફલઞાણં સન્ધાય પહીનકિલેસગણનાયપિ ઞાણગણના કતા હોતિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ સન્ધાય પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણગણનાય ફલપચ્ચવેક્ખણઞાણગણના કતા હોતીતિ.

ઞાણરાસિછક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિનિયા પટિસમ્ભિદામગ્ગટ્ઠકથાય

આનાપાનસ્સતિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.