૩. આનાપાનસ્સતિકથા

૧. ગણનવારવણ્ણના

૧૫૨. ઇદાનિ દિટ્ઠિકથાનન્તરં કથિતાય આનાપાનસ્સતિકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના અનુપ્પત્તા. અયઞ્હિ આનાપાનસ્સતિકથા દિટ્ઠિકથાય સુવિદિતદિટ્ઠાદીનવસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિમલવિસોધનેન સુવિસુદ્ધચિત્તસ્સ યથાભૂતાવબોધાય સમાધિભાવના સુકરા હોતિ, સબ્બસમાધિભાવનાસુ ચ સબ્બસબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં બોધિમૂલે ઇમિનાવ સમાધિના સમાહિતચિત્તાનં યથાભૂતાવબોધતો અયમેવ સમાધિભાવના પધાનાતિ ચ દિટ્ઠિકથાનન્તરં કથિતા. તત્થ સોળસવત્થુકં આનાપાનસ્સતિસમાધિં ભાવયતો સમધિકાનિ દ્વે ઞાણસતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઞાણગણનુદ્દેસો, અટ્ઠ પરિપન્થે ઞાણાનીતિઆદિ ઞાણગણનનિદ્દેસો, કતમાનિ અટ્ઠ પરિપન્થે ઞાણાનીતિઆદિ. ઇમાનિ એકવીસતિ વિમુત્તિસુખે ઞાણાનીતિપરિયન્તં સબ્બઞાણાનં વિત્થારનિદ્દેસો, અન્તે સોળસવત્થુકં આનાપાનસ્સતિસમાધિં ભાવયતોતિઆદિ નિગમનન્તિ એવં તાવ પાળિવવત્થાનં વેદિતબ્બં.

તત્થ ગણનુદ્દેસે ગણનવારે તાવ સોળસવત્થુકન્તિ દીઘં રસ્સં સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારન્તિ કાયાનુપસ્સનાચતુક્કં, પીતિપટિસંવેદી સુખપટિસંવેદી ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારન્તિ વેદનાનુપસ્સનાચતુક્કં, ચિત્તપટિસંવેદી અભિપ્પમોદયં ચિત્તં સમાદહં ચિત્તં વિમોચયં ચિત્તન્તિ ચિત્તાનુપસ્સનાચતુક્કં, અનિચ્ચાનુપસ્સી વિરાગાનુપસ્સી નિરોધાનુપસ્સી પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીતિ ધમ્માનુપસ્સનાચતુક્કન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં ચતુક્કાનં વસેન સોળસ વત્થૂનિ પતિટ્ઠા આરમ્મણાનિ અસ્સાતિ સોળસવત્થુકો. તં સોળસવત્થુકં. સમાસવસેન પનેત્થ વિભત્તિલોપો કતો. આનન્તિ અબ્ભન્તરં પવિસનવાતો. અપાનન્તિ બહિનિક્ખમનવાતો. કેચિ પન વિપરિયાયેન વદન્તિ. અપાનઞ્હિ અપેતં આનતોતિ અપાનન્તિ વુચ્ચતિ, નિદ્દેસે (પટિ. મ. ૧.૧૬૦) પન ના-કારસ્સ દીઘત્તમજ્ઝુપેક્ખિત્વા આપાનન્તિ. તસ્મિં આનાપાને સતિ આનાપાનસ્સતિ, અસ્સાસપસ્સાસપરિગ્ગાહિકાય સતિયા એતં અધિવચનં. આનાપાનસ્સતિયા યુત્તો સમાધિ, આનાપાનસ્સતિયં વા સમાધિ આનાપાનસ્સતિસમાધિ. ભાવયતોતિ નિબ્બેધભાગિયં ભાવેન્તસ્સ. સમધિકાનીતિ સહ અધિકેન વત્તન્તીતિ સમધિકાનિ, સાતિરેકાનીતિ અત્થો. મ-કારો પનેત્થ પદસન્ધિકરો. કેચિ પન ‘‘સંઅધિકાની’’તિ વદન્તિ. એવં સતિ દ્વે ઞાણસતાનિયેવ અધિકાનીતિ આપજ્જતિ, તં ન યુજ્જતિ. ઇમાનિ હિ વીસતિઅધિકાનિ દ્વે ઞાણસતાનિ હોન્તીતિ.

પરિપન્થે ઞાણાનીતિ પરિપન્થં આરમ્મણં કત્વા પવત્તઞાણાનિ. તથા ઉપકારે ઉપક્કિલેસે ઞાણાનિ. વોદાને ઞાણાનીતિ વોદાયતિ, તેન ચિત્તં પરિસુદ્ધં હોતીતિ વોદાનં. કિં તં? ઞાણં. ‘‘વોદાનઞાણાની’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુતમયે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૧; પટિ. મ. ૧.૧) વિય ‘‘વોદાને ઞાણાની’’તિ વુત્તં. સતો સમ્પજાનો હુત્વા કરોતીતિ સતોકારી, તસ્સ સતોકારિસ્સ ઞાણાનિ. નિબ્બિદાઞાણાનીતિ નિબ્બિદાભૂતાનિ ઞાણાનિ. નિબ્બિદાનુલોમઞાણાનીતિ નિબ્બિદાય અનુકૂલાનિ ઞાણાનિ. નિબ્બિદાનુલોમિઞાણાનીતિપિ પાઠો, નિબ્બિદાનુલોમો એતેસં અત્થીતિ નિબ્બિદાનુલોમીતિ અત્થો. નિબ્બિદાપટિપ્પસ્સદ્ધિઞાણાનીતિ નિબ્બિદાય પટિપ્પસ્સદ્ધિયં ઞાણાનિ. વિમુત્તિસુખે ઞાણાનીતિ વિમુત્તિસુખેન સમ્પયુત્તાનિ ઞાણાનિ.

કતમાનિ અટ્ઠાતિઆદીહિ પરિપન્થઉપકારાનં પટિપક્ખવિપક્ખયુગલત્તા તેસુ ઞાણાનિ સહેવ નિદ્દિટ્ઠાનિ. કામચ્છન્દનેક્ખમ્માદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનિ. ઉપકારન્તિ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન નપુંસકવચનં કતં. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્માતિ વુત્તાવસેસા યે કેચિ અકુસલા ધમ્મા. તથા સબ્બેપિ નિબ્બેધભાગિયા કુસલા ધમ્મા. ‘‘પરિપન્થો ઉપકાર’’ન્તિ ચ તં તદેવ અપેક્ખિત્વા એકવચનં કતં. એત્થ ચ પરિપન્થે ઞાણાનિ ચ ઉપકારે ઞાણાનિ ચ પુચ્છિત્વા તેસં આરમ્મણાનેવ વિસ્સજ્જિત્વા તેહેવ તાનિ વિસ્સજ્જિતાનિ હોન્તીતિ તદારમ્મણાનિ ઞાણાનિ નિગમેત્વા દસ્સેસિ. ઉપક્કિલેસે ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

ગણનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સોળસઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫૩. સોળસહિ આકારેહીતિ ઉભયપક્ખવસેન વુત્તેહિ સોળસહિ ઞાણકોટ્ઠાસેહિ. ઉદુચિતં ચિત્તં સમુદુચિતન્તિ ઉપચારભૂમિયં ચિત્તં ઉદ્ધં ઉચિતં, સમ્મા ઉદ્ધં ઉચિતં, ઉપરૂપરિ કતપરિચયં સમ્મા ઉપરૂપરિ કતપરિચયન્તિ અત્થો. ઉદુજિતં ચિત્તં સમુદુજિતન્તિપિ પાઠો. ઉપરિભાવાય જિતં, ઉપરિભાવકરેહિ વા ઞાણેહિ જિતં ઉદુજિતં. સમુદુજિતન્તિ સમા ઉપરિભાવાય, ઉપરિભાવકરેહિ વા ઞાણેહિ જિતં. સમાતિ ચેત્થ વિસમભાવપટિક્ખેપો. ઇમસ્મિં પાઠે ઉ, દુ-ઇતિ દ્વે દ્વે ઉપસગ્ગા હોન્તિ. ઉરૂજિતં ચિત્તં સમ્મારૂજિતન્તિપિ પાઠો. એત્થાપિ જિતત્થોયેવ. ઉરૂ અરૂતિ ઇદં પન નિપાતમત્તમેવાતિ વદન્તિ. વીણોપમટ્ઠકથાય તજ્જિતં સુતજ્જિતન્તિ ચ અત્થો વુત્તો, સો ઇધ ન યુજ્જતિ. એકત્તે સન્તિટ્ઠતીતિ ઉપચારભૂમિયં તાવ નાનારમ્મણવિક્ખેપાભાવેન એકત્તે પતિટ્ઠાતિ. નિય્યાનાવરણટ્ઠેન નીવરણાતિ એત્થ અરતિપિ સબ્બેપિ અકુસલા આવરણટ્ઠેન નીવરણાતિ વુત્તા. નિય્યાનાવરણટ્ઠેનાતિ નિય્યાનાનં આગમનમગ્ગપિદહનટ્ઠેન. નિય્યાનવારણટ્ઠેનાતિપિ પાઠો, નિય્યાનાનં પટિક્ખેપનટ્ઠેનાતિ અત્થો. નેક્ખમ્મં અરિયાનં નિય્યાનન્તિ મગ્ગટ્ઠાનં અરિયાનં નિય્યાનસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ હેતુત્તા ફલૂપચારેન અરિયાનં નિય્યાનં. તેન ચ હેતુભૂતેન મગ્ગક્ખણે અરિયા નિય્યન્તિ નિગચ્છન્તિ. કેચિ પન ‘‘નિય્યાનન્તિ મગ્ગો’’તિ વદન્તિ. ઇધ ઉપચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા મગ્ગક્ખણે ચ આલોકસઞ્ઞાય સબ્બકુસલધમ્માનઞ્ચ અભાવા તં ન યુજ્જતિ. નિવુતત્તાતિ પટિચ્છન્નત્તા. નપ્પજાનાતીતિ પુગ્ગલવસેન વુત્તં.

વિસુદ્ધચિત્તસ્સાતિ ઉપચારભૂમિયંયેવ. ખણિકસમોધાનાતિ ચિત્તક્ખણે ચિત્તક્ખણે ઉપ્પજ્જનતો ખણો એતેસં અત્થીતિ ખણિકા, ઉપક્કિલેસા, ખણિકાનં સમોધાનો સમાગમો પબન્ધો ખણિકસમોધાનો. તસ્મા ખણિકસમોધાના, ઉપ્પજ્જમાના ઉપક્કિલેસા ખણિકપ્પબન્ધવસેન ખણિકપરમ્પરાવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકચિત્તક્ખણવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

સોળસઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉપક્કિલેસઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

પઠમચ્છક્કં

૧૫૪. પઠમચ્છક્કે અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિ અબ્ભન્તરપવિસનવાતસ્સ નાસિકગ્ગં વા મુખનિમિત્તં વા આદિ, હદયં મજ્ઝં, નાભિ પરિયોસાનં. તં તસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો યોગિસ્સ ઠાનનાનત્તાનુગમનેન ચિત્તં અજ્ઝત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતિ, તં અજ્ઝત્તવિક્ખેપગતં ચિત્તં એકત્તે અસણ્ઠહનતો સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિ બહિનિક્ખમનવાતસ્સ નાભિ આદિ, હદયં મજ્ઝં, નાસિકગ્ગં વા મુખનિમિત્તં વા બહિઆકાસો વા પરિયોસાનં. યોજના પનેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. અસ્સાસપટિકઙ્ખના નિકન્તિતણ્હાચરિયાતિ ‘‘નાસિકાવાતાયત્તમિદં કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ઓળારિકોળારિકસ્સ અસ્સાસસ્સ પત્થનાસઙ્ખાતા નિકામના એવ તણ્હાપવત્તિ. તણ્હાપવત્તિયા સતિ એકત્તે અસણ્ઠહનતો સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસપટિકઙ્ખના નિકન્તીતિ પુન અસ્સાસપુબ્બકસ્સ પસ્સાસસ્સ પત્થનાસઙ્ખાતા નિકન્તિ. સેસં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. અસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સાતિ અતિદીઘં અતિરસ્સં વા અસ્સાસં કરોન્તસ્સ અસ્સાસમૂલકસ્સ કાયચિત્તકિલમથસ્સ સબ્ભાવતો તેન અસ્સાસેન વિદ્ધસ્સ પીળિતસ્સ. પસ્સાસપટિલાભે મુચ્છનાતિ અસ્સાસેન પીળિતત્તાયેવ પસ્સાસે અસ્સાદસઞ્ઞિનો પસ્સાસં પત્થયતો તસ્મિં પસ્સાસપટિલાભે રજ્જના. પસ્સાસમૂલકેપિ એસેવ નયો.

વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ અનુવણ્ણનત્થં વુત્તેસુ ગાથાબન્ધેસુ અનુગચ્છનાતિ અનુગચ્છમાના. સતીતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવિક્ખેપહેતુભૂતા સતિ. વિક્ખિપતિ અનેન ચિત્તન્તિ વિક્ખેપો. કો સો? અસ્સાસો. અજ્ઝત્તં વિક્ખેપો અજ્ઝત્તવિક્ખેપો, તસ્સ આકઙ્ખના અજ્ઝત્તવિક્ખેપાકઙ્ખના, અસમ્મામનસિકારવસેન અજ્ઝત્તવિક્ખેપકસ્સ અસ્સાસસ્સ આકઙ્ખનાતિ વુત્તં હોતિ. એતેનેવ નયેન બહિદ્ધાવિક્ખેપપત્થના વેદિતબ્બા. યેહીતિ યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ. વિક્ખિપ્પમાનસ્સાતિ વિક્ખિપિયમાનસ્સ વિક્ખેપં આપાદિયમાનસ્સ. નો ચ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે ચ નાધિમુચ્ચતિ, પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ ન વિમુચ્ચતિ. ચિત્તં નો ચ વિમુચ્ચતિ પરપત્તિયા ચ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. વિમોક્ખં અપ્પજાનન્તાતિ સો વા અઞ્ઞો વા આરમ્મણાધિમુત્તિવિમોક્ખઞ્ચ પચ્ચનીકવિમુત્તિવિમોક્ખઞ્ચ એવં અપ્પજાનન્તા. પરપત્તિયાતિ પરપચ્ચયં પરસદ્દહનં અરહન્તિ, ન અત્તપચ્ચક્ખં ઞાણન્તિ ‘‘પરપચ્ચયિકા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પરપત્તિયા’’તિ વુત્તં. અત્થો પન સોયેવ.

દુતિયચ્છક્કં

૧૫૫. દુતિયચ્છક્કે નિમિત્તન્તિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાનં. અસ્સાસપસ્સાસા હિ દીઘનાસિકસ્સ નાસાપુટં ઘટ્ટેન્તા પવત્તન્તિ, રસ્સનાસિકસ્સ ઉત્તરોટ્ઠં. યદિ હિ અયં યોગી તં નિમિત્તમેવ આવજ્જતિ, તસ્સ નિમિત્તમેવ આવજ્જમાનસ્સ અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ, ન પતિટ્ઠાતીતિ અત્થો. તસ્સ તસ્મિં ચિત્તે અપ્પતિટ્ઠિતે સમાધિસ્સ અભાવતો તં વિકમ્પનં સમાધિસ્સ પરિપન્થો. યદિ અસ્સાસમેવ આવજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં અબ્ભન્તરપવેસનવસેન વિક્ખેપં આવહતિ, નિમિત્તે ન પતિટ્ઠાતિ, તસ્મા નિમિત્તે વિકમ્પતિ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ યોજના કાતબ્બા. ગાથાસુ વિક્ખિપ્પતેતિ વિક્ખિપીયતિ વિક્ખેપં આપાદીયતિ.

તતિયચ્છક્કં

૧૫૬. તતિયચ્છક્કે અતીતાનુધાવનં ચિત્તન્તિ ફુસનટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા ગતં અસ્સાસં વા પસ્સાસં વા અનુગચ્છમાનં ચિત્તં. વિક્ખેપાનુપતિતન્તિ વિક્ખેપેન અનુગતં, વિક્ખેપં વા સયં અનુપતિતં અનુગતં. અનાગતપટિકઙ્ખનં ચિત્તન્તિ ફુસનટ્ઠાનં અપ્પત્તં અસ્સાસં વા પસ્સાસં વા પટિકઙ્ખમાનં પચ્ચાસીસમાનં ચિત્તં. વિકમ્પિતન્તિ તસ્મિં અપ્પતિટ્ઠાનેનેવ વિક્ખેપેન વિકમ્પિતં. લીનન્તિ અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ સઙ્કુચિતં. કોસજ્જાનુપતિતન્તિ કુસીતભાવાનુગતં. અતિપગ્ગહિતન્તિ અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહિ અતિઉસ્સાહિતં. ઉદ્ધચ્ચાનુપતિતન્તિ વિક્ખેપાનુગતં. અભિનતન્તિ અસ્સાદવત્થૂસુ ભુસં નતં અલ્લીનં. અપનતન્તિ નિરસ્સાદવત્થૂસુ પતિહતં, તતો અપગતં વા, અપગતનતં વા, ન તતો અપગતન્તિ અત્થો. રાગાનુપતિતન્તિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તં મનસિકરોતો ઉપ્પન્નપીતિસુખે વા પુબ્બે હસિતલપિતકીળિતવત્થૂસુ વા રાગો અનુપતતિ. બ્યાપાદાનુપતિતન્તિ એત્થ મનસિકારે નિરસ્સાદગતચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નદોમનસ્સવસેન વા પુબ્બે સમુદાચિણ્ણેસુ આઘાતવત્થૂસુ વા બ્યાપાદો અનુપતતિ. ગાથાસુ ન સમાધિયતીતિ ન સમાહિતં હોતિ. અધિચિત્તન્તિ ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠો અધિકો સમાધિ.

૧૫૭. એત્તાવતા તીહિ છક્કેહિ અટ્ઠારસ ઉપક્કિલેસે નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તેસં ઉપક્કિલેસાનં સમાધિસ્સ પરિપન્થભાવસાધનેન આદીનવં દસ્સેન્તો પુન અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તીતિ વિક્ખેપસમુટ્ઠાનરૂપાનં વસેન રૂપકાયોપિ, વિક્ખેપસન્તતિવસેન ચિત્તમ્પિ મહતા ખોભેન ખુભિતા સદરથા ચ હોન્તિ. તતો મન્દતરેન ઇઞ્જિતા કમ્પિતા, તતો મન્દતરેન ફન્દિતા ચલિતા હોન્તિ. બલવાપિ મજ્ઝિમોપિ મન્દોપિ ખોભો હોતિયેવ, ન સક્કા ખોભેન ન ભવિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તં વિકમ્પિતત્તાતિ ચિત્તસ્સ વિકમ્પિતત્તા. ગાથાસુ પરિપુણ્ણા અભાવિતાતિ યથા પરિપુણ્ણા હોતિ, તથા અભાવિતા. ઇઞ્જિતોતિ કમ્પિતો. ફન્દિતોતિ મન્દકમ્પિતો. હેટ્ઠા નીવરણાનં અનન્તરત્તા ‘‘ઇમેહિ ચ પન નીવરણેહી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૩) અચ્ચન્તસમીપનિદસ્સનવચનં કતં. ઇધ પન નિગમને નીવરણાનં સન્તરત્તા તેહિ ચ પન નીવરણેહીતિ પરમ્મુખનિદસ્સનવચનં કતં.

ઉપક્કિલેસઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વોદાનઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫૮. વોદાને ઞાણાનીતિ વિસુદ્ધઞાણાનિ. તં વિવજ્જયિત્વાતિ યં પુબ્બે વુત્તં અતીતાનુધાવનં ચિત્તં વિક્ખેપાનુપતિતં, તં વિવજ્જયિત્વાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. એકટ્ઠાને સમાદહતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાને સમં આદહતિ પતિટ્ઠાપેતિ. તત્થેવ અધિમોચેતીતિ એકટ્ઠાનેતિ વુત્તે અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાનેયેવ સન્નિટ્ઠપેતિ સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ. પગ્ગણ્હિત્વાતિ ધમ્મવિચયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય પગ્ગહેત્વા. વિનિગ્ગણ્હિત્વાતિ પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય વિનિગ્ગણ્હિત્વા. ‘‘સતિન્દ્રિયવીરિયિન્દ્રિયેહિ પગ્ગહેત્વા, સતિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયેહિ વિનિગ્ગહેત્વા’’તિપિ વદન્તિ. સમ્પજાનો હુત્વાતિ અસુભભાવનાદીહિ. પુન સમ્પજાનો હુત્વાતિ મેત્તાભાવનાદીહિ. યેન રાગેન અનુપતિતં, યેન બ્યાપાદેન અનુપતિતં, તં પજહતીતિ સમ્બન્ધો. તં ચિત્તં ઈદિસન્તિ સમ્પજાનન્તો તપ્પટિપક્ખેન રાગં પજહતિ, બ્યાપાદં પજહતીતિ વા અત્થો. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. પરિયોદાતન્તિ પભસ્સરં. એકત્તગતં હોતીતિ તં તં વિસેસં પત્તસ્સ તં તં એકત્તં ગતં હોતિ.

કતમે તે એકત્તાતિ ઇધ યુજ્જમાનાયુજ્જમાનેપિ એકત્તે એકતો કત્વા પુચ્છતિ. દાનૂપસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તન્તિ દાનવત્થુસઙ્ખાતસ્સ દાનસ્સ ઉપસગ્ગો વોસજ્જનં દાનૂપસગ્ગો, દાનવત્થુપરિચ્ચાગચેતના. તસ્સ ઉપટ્ઠાનં આરમ્મણકરણવસેન ઉપગન્ત્વા ઠાનં દાનૂપસગ્ગુપટ્ઠાનં, તદેવ એકત્તં, તેન વા એકત્તં એકગ્ગભાવો દાનૂપસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તં. દાનવોસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તન્તિ પાઠો સુન્દરતરો, સો એવત્થો. એતેન પદુદ્ધારવસેન ચાગાનુસ્સતિસમાધિ વુત્તો. પદુદ્ધારવસેન વુત્તોપિ ચેસ ઇતરેસં તિણ્ણમ્પિ એકત્તાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ઇધ નિદ્દિટ્ઠન્તિ વદન્તિ. વિસાખાપિ હિ મહાઉપાસિકા આહ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, દિસાસુ વસ્સંવુટ્ઠા ભિક્ખૂ સાવત્થિં આગચ્છિસ્સન્તિ ભગવન્તં દસ્સનાય, તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સન્તિ ‘ઇત્થન્નામો, ભન્તે, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો, તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’તિ? તં ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ સોતાપત્તિફલે વા સકદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અરહત્તે વા. ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામિ ‘આગતપુબ્બા નુ ખો, ભન્તે, તેન અય્યેન સાવત્થી’તિ? સચે મે વક્ખન્તિ ‘આગતપુબ્બા તેન ભિક્ખુના સાવત્થી’તિ. નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છિસ્સામિ નિસ્સંસયં પરિભુત્તં તેન અય્યેન વસ્સિકસાટિકા વા આગન્તુકભત્તં વા ગમિકભત્તં વા ગિલાનભત્તં વા ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં વા ગિલાનભેસજ્જં વા ધુવયાગુ વાતિ. તસ્સા મે તદનુસ્સરન્તિયા પામોજ્જં જાયિસ્સતિ, પમુદિતાય પીતિ જાયિસ્સતિ, પીતિમનાય કાયો પસ્સમ્ભિસ્સતિ, પસ્સદ્ધકાયા સુખં વેદયિસ્સામિ, સુખિનિયા ચિત્તં સમાધિયિસ્સતિ, સા મે ભવિસ્સતિ ઇન્દ્રિયભાવના બલભાવના બોજ્ઝઙ્ગભાવના’’તિ (મહાવ. ૩૫૧). અથ વા એકત્તેસુ પઠમં ઉપચારસમાધિવસેન વુત્તં, દુતિયં અપ્પનાસમાધિવસેન, તતિયં વિપસ્સનાવસેન, ચતુત્થં મગ્ગફલવસેનાતિ વેદિતબ્બં. સમથસ્સ નિમિત્તં સમથનિમિત્તં. વયો ભઙ્ગો એવ લક્ખણં વયલક્ખણં. નિરોધો નિબ્બાનં. સેસમેતેસુ તીસુ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

ચાગાધિમુત્તાનન્તિ દાને અધિમુત્તાનં. અધિચિત્તન્તિ વિપસ્સનાપાદકસમાધિ. વિપસ્સકાનન્તિ ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય તીહિ અનુપસ્સનાહિ સઙ્ખારે વિપસ્સન્તાનં. અરિયપુગ્ગલાનન્તિ અટ્ઠન્નં. દુતિયાદીનિ તીણિ એકત્તાનિ આનાપાનસ્સતિવસેન સેસકમ્મટ્ઠાનવસેન ચ યુજ્જન્તિ. ચતૂહિ ઠાનેહીતિ ચતૂહિ કારણેહિ. સમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલાનં વસેન ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતઞ્ચ ઞાણેન ચ સમ્પહંસિત’’ન્તિ ઉદ્દેસપદાનિ. ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ કો આદી’’તિઆદીનિ તેસં ઉદ્દેસપદાનં વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છાપુબ્બઙ્ગમાનિ નિદ્દેસપદાનિ. તત્થ પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દન્તિ પટિપદા એવ નીવરણમલવિસોધનતો વિસુદ્ધિ, તં પટિપદાવિસુદ્ધિં પક્ખન્દં પવિટ્ઠં. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતન્તિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય બ્રૂહિતં વડ્ઢિતં. ઞાણેન ચ સમ્પહંસિતન્તિ પરિયોદાપકેન ઞાણેન સમ્પહંસિતં પરિયોદાપિતં વિસોધિતં. પટિપદાવિસુદ્ધિ નામ સસમ્ભારિકો ઉપચારો, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ અપ્પના, સમ્પહંસના નામ પચ્ચવેક્ખણાતિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ. યસ્મા પન ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતી’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા અન્તોઅપ્પનાયમેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના, ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના વેદિતબ્બા. કથં? યસ્મિઞ્હિ વારે અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં યો નીવરણસઙ્ખાતો કિલેસગણો તસ્સ ઝાનસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા આવરણવિરહિતં હુત્વા મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ. મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં નામ સમપ્પવત્તો અપ્પનાસમાધિયેવ. તદનન્તરં પન પુરિમચિત્તં એકસન્તતિપરિણામનયેન તથત્તં ઉપગચ્છમાનં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ નામ. એવં પટિપન્નત્તા તથત્તુપગમનેન તત્થ પક્ખન્દતિ નામ. એવં તાવ પુરિમચિત્તે વિજ્જમાનાકારનિપ્ફાદિકા પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવં વિસુદ્ધસ્સ પન તસ્સ પુન વિસોધેતબ્બાભાવતો વિસોધને બ્યાપારં અકરોન્તો વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથભાવૂપગમનેન સમથપટિપન્નસ્સ પુન સમાદાને બ્યાપારં અકરોન્તો સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથપટિપન્નભાવતો એવ ચસ્સ કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારં અકરોન્તો એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. એવં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના વેદિતબ્બા.

યે પનેતે એવં ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતે તત્થ જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના હુત્વા પવત્તા, યાનિ ચ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસાનિ હુત્વા પવત્તાનિ, યં ચેસ તદુપગં તેસં અનતિવત્તનએકરસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં વાહયતિ, યા ચસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા આસેવના, સબ્બેપિ તે આકારા યસ્મા ઞાણેન સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા તથા તથા સમ્પહંસિતત્તા વિસોધિતત્તા પરિયોદાપિતત્તા નિપ્ફન્ના, તસ્મા ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના વેદિતબ્બાતિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતિ, યથાહ – ‘‘તથાપગ્ગહિતં ચિત્તં સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતિ, ઉપેક્ખાવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ઉપેક્ખાવસેન નાનત્તકિલેસેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, વિમોક્ખવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વિમુત્તત્તા તે ધમ્મા એકરસા હોન્તિ, એકરસટ્ઠેન ભાવના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૦૧). તસ્મા ઞાણકિચ્ચભૂતા સમ્પહંસના પરિયોસાનન્તિ વુત્તા.

એવં તિવત્તગતન્તિઆદીનિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ થોમનવચનાનિ. તત્થ એવં તિવત્તગતન્તિ એવં યથાવુત્તેન વિધિના પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દનઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાઞાણસમ્પહંસનાવસેન તિવિધભાવં ગતં. વિતક્કસમ્પન્નન્તિ કિલેસક્ખોભવિરહિતત્તા વિતક્કેન સુન્દરભાવં પન્નં ગતં. ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ તસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ નિરન્તરપ્પવત્તિસઙ્ખાતેન અધિટ્ઠાનેન સમ્પન્નં અનૂનં. યથા અધિટ્ઠાનવસિયં અધિટ્ઠાનન્તિ ઝાનપ્પવત્તિ, તથા ઇધાપિ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ ચિત્તેકગ્ગતાપિ યુજ્જતિ. તેન હિ એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તં અધિટ્ઠાતિ, ન એત્થ વિક્ખિપતીતિ. ‘‘સમાધિસમ્પન્ન’’ન્તિ વિસું વુત્તત્તા પન વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. અથ વા સમાધિસ્સેવ ઝાનસઙ્ગહિતત્તા ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ ઝાનઙ્ગપઞ્ચકવસેન વુત્તં. સમાધિસમ્પન્નન્તિ ઇન્દ્રિયસઙ્ગહિતત્તા ઇન્દ્રિયપઞ્ચકવસેન, દુતિયજ્ઝાનાદીસુ પન અલબ્ભમાનાનિ પદાનિ પહાય લબ્ભમાનકવસેન પીતિસમ્પન્નન્તિઆદિ વુત્તં.

અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ વિતક્કાદયો પરિપુણ્ણાયેવ તાસં કામાવચરત્તા. એતાસુ ચ અપ્પનાય અભાવતો પટિપદાવિસુદ્ધિઆદયો ખણિકસમાધિવસેન યોજેતબ્બા. ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઠમજ્ઝાનિકવસેન વિતક્કાદીનં લબ્ભનતો લબ્ભમાનકવસેનેવ વિતક્કાદયો પરિપુણ્ણા વુત્તા. દુતિયજ્ઝાનિકાદીસુ હિ મગ્ગેસુ વિતક્કાદયો ઝાનેસુ વિય પરિહાયન્તીતિ. એત્તાવતા તેરસ વોદાનઞાણાનિ વિત્થારતો નિદ્દિટ્ઠાનિ હોન્તિ. કથં? એકટ્ઠાને સમાદહનેન તત્થેવ અધિમુચ્ચનેન કોસજ્જપ્પજહનેન ઉદ્ધચ્ચપ્પજહનેન રાગપ્પજહનેન બ્યાપાદપ્પજહનેન સમ્પયુત્તાનિ છ ઞાણાનિ, ચતૂહિ એકત્તેહિ સમ્પયુત્તાનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ, પટિપદાવિસુદ્ધિઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાસમ્પહંસનાહિ સમ્પયુત્તાનિ તીણિ ઞાણાનીતિ એવં તેરસ ઞાણાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ.

૧૫૯. એવં સન્તેપિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનાવસેન તેસં નિપ્ફત્તિં દસ્સેતુકામો તાનિ ઞાણાનિ અનિગમેત્વાવ નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસાતિઆદિના નયેન ચોદનાપુબ્બઙ્ગમં આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનાવિધિં દસ્સેત્વા અન્તે તાનિ ઞાણાનિ નિગમેત્વા દસ્સેસિ. તત્થ નિમિત્તં વુત્તમેવ. અનારમ્મણામેકચિત્તસ્સાતિ અનારમ્મણા એકચિત્તસ્સ. મ-કારો પનેત્થ પદસન્ધિકરો. અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સાતિપિ પાઠો, એકસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં ન ભવન્તીતિ અત્થો. તયો ધમ્મેતિ નિમિત્તાદયો તયો ધમ્મે. ભાવનાતિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના. કથન્તિ પઠમં વુત્તાય ચોદનાગાથાય અનન્તરં વુત્તાય પરિહારગાથાય અત્થં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ન ચિમેતિ ન ચ ઇમે. ન ચમેતિપિ પાઠો, સોયેવ પદચ્છેદો. કથં ન ચ અવિદિતા હોન્તિ, કથં ન ચ ચિત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતીતિ એવં કથં સદ્દો સેસેહિ પઞ્ચહિ યોજેતબ્બો. પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતીતિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનારમ્ભકં વીરિયં સન્દિસ્સતિ. વીરિયઞ્હિ પદહન્તિ તેનાતિ પધાનન્તિ વુચ્ચતિ. પયોગઞ્ચ સાધેતીતિ નીવરણવિક્ખમ્ભકં ઝાનઞ્ચ યોગી નિપ્ફાદેતિ. ઝાનઞ્હિ નીવરણવિક્ખમ્ભનાય પયુઞ્જીયતીતિ પયોગોતિ વુત્તં. વિસેસમધિગચ્છતીતિ સંયોજનપ્પહાનકરં મગ્ગઞ્ચ પટિલભતિ. મગ્ગો હિ સમથવિપસ્સનાનં આનિસંસત્તા વિસેસોતિ વુત્તો. વિસેસસ્સ ચ પમુખભૂતત્તા ચ-કારેન સમુચ્ચયો ન કતો.

ઇદાનિ તં પુચ્છિતમત્થં ઉપમાય સાધેન્તો સેય્યથાપિ રુક્ખોતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યથા નામ કકચેન ફાલનત્થં વાસિયા તચ્છિત્વા રુક્ખો ફાલનકાલે નિચ્ચલભાવત્થં સમે ભૂમિપદેસે પયોગક્ખમં કત્વા ઠપિતો. કકચેનાતિ હત્થકકચેન. આગતેતિ રુક્ખં ફુસિત્વા અત્તનો સમીપભાગં આગતે. ગતેતિ રુક્ખં ફુસિત્વા પરભાગં ગતે. વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. ન અવિદિતા હોન્તીતિ રુક્ખે કકચદન્તેહિ ફુટ્ઠં પુરિસેન પેક્ખમાનં ઠાનં અપ્પત્વા તેસં આગમનગમનાભાવતો સબ્બેપિ કકચદન્તા વિદિતાવ હોન્તિ. પધાનન્તિ રુક્ખચ્છેદનવીરિયં. પયોગન્તિ રુક્ખચ્છેદનકિરિયં. ‘‘વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ વચનં ઉપમાય નત્થિ. ઉપનિબન્ધના નિમિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધનાય સતિયા નિમિત્તભૂતં કારણભૂતં નાસિકગ્ગં વા મુખનિમિત્તં વા. ઉપનિબન્ધતિ એતાય આરમ્મણે ચિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધના નામ સતિ. નાસિકગ્ગે વાતિ દીઘનાસિકો નાસિકગ્ગે. મુખનિમિત્તે વાતિ રસ્સનાસિકો ઉત્તરોટ્ઠે. ઉત્તરોટ્ઠો હિ મુખે સતિયા નિમિત્તન્તિ મુખનિમિત્તન્તિ વુત્તો. આગતેતિ ફુટ્ઠટ્ઠાનતો અબ્ભન્તરં આગતે. ગતેતિ ફુટ્ઠટ્ઠાનતો બહિદ્ધા ગતે. ન અવિદિતા હોન્તીતિ ફુસનટ્ઠાનં અપ્પત્વા અસ્સાસપસ્સાસાનં આગમનગમનાભાવતો સબ્બેપિ તે વિદિતા એવ હોન્તિ. કમ્મનિયં હોતીતિ યેન વીરિયેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ કમ્મનિયં ભાવનાકમ્મક્ખમં ભાવનાકમ્મયોગ્ગં હોતિ. ઇદં વીરિયં પધાનં નામાતિ ફલેન કારણં વુત્તં હોતિ. ઉપક્કિલેસા પહીયન્તીતિ વિક્ખમ્ભનવસેન નીવરણાનિ પહીયન્તિ. વિતક્કા વૂપસમ્મન્તીતિ નાનારમ્મણચારિનો અનવટ્ઠિતા વિતક્કા ઉપસમં ગચ્છન્તિ. યેન ઝાનેન ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ, વિતક્કા વૂપસમ્મન્તિ. અયં પયોગોતિ પયોગમપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો કતો. સઞ્ઞોજના પહીયન્તીતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝા સઞ્ઞોજના સમુચ્છેદપ્પહાનેન પહીયન્તિ. અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ પહીનાનં પુન અનુપ્પત્તિધમ્મકત્તા વિગતો ઉપ્પાદન્તો વા વયન્તો વા એતેસન્તિ બ્યન્તા, પુબ્બે અબ્યન્તા બ્યન્તા હોન્તીતિ બ્યન્તીહોન્તિ, વિનસ્સન્તીતિ અત્થો. સઞ્ઞોજનપ્પહાનં અનુસયપ્પહાનેન હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં અનુસયપ્પહાનમાહ. યેન મગ્ગેન સઞ્ઞોજના પહીયન્તિ અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ, અયં વિસેસોતિ અત્થો. ચતુત્થચતુક્કે અરિયમગ્ગસ્સાપિ નિદ્દિટ્ઠત્તા ઇધ અરિયમગ્ગો વુત્તો. એકચિત્તસ્સ આરમ્મણદ્વયાભાવસ્સ અવુત્તેપિ સિદ્ધત્તા તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ એવં ઇમે તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ આરમ્મણા ન હોન્તીતિ નિગમનં કતં.

૧૬૦. ઇદાનિ તં ભાવનાસિદ્ધિસાધકં યોગાવચરં થુનન્તો આનાપાનસ્સતિ યસ્સાતિ ગાથં વત્વા તસ્સા નિદ્દેસમાહ. તત્થ આનાપાનસ્સતિયો યથા બુદ્ધેન દેસિતા, તથા પરિપુણ્ણા સુભાવિતા અનુપુબ્બં પરિચિતા યસ્સ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ. સો ઇમં લોકં પભાસેતિ. કિં વિય? અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા યથા અબ્ભાદીહિ મુત્તો ચન્દિમા ઇમં ઓકાસલોકં પભાસેતિ, તથા સો યોગાવચરો ઇમં ખન્ધાદિલોકં પભાસેતીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો. ‘‘અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ ચ પદસ્સ નિદ્દેસે મહિકાદીનમ્પિ વુત્તત્તા એત્થ આદિસદ્દલોપો કતોતિ વેદિતબ્બો. ગાથાનિદ્દેસે નો પસ્સાસો નો અસ્સાસોતિ સો સોયેવ અત્થો પટિસેધેન વિસેસેત્વા વુત્તો. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ અસમ્મુસ્સનતાય તમેવ અસ્સાસં ઉપગન્ત્વા ઠાનં સતિ નામાતિ અત્થો. તથા પસ્સાસં. એત્તાવતા આનાપાનેસુ સતિ આનાપાનસ્સતીતિ અત્થો વુત્તો હોતિ.

ઇદાનિ સતિવસેનેવ ‘‘યસ્સા’’તિ વુત્તં પુગ્ગલં નિદ્દિસિતુકામો યો અસ્સસતિ, તસ્સુપટ્ઠાતિ. યો પસ્સસતિ, તસ્સુપટ્ઠાતીતિ વુત્તં. યો અસ્સસતિ, તસ્સ સતિ અસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. યો પસ્સસતિ, તસ્સ સતિ પસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ અત્થો. પરિપુણ્ણાતિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગપરમ્પરાય અરહત્તમગ્ગપ્પત્તિયા પરિપુણ્ણા. તેયેવ હિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગધમ્મે સન્ધાય પરિગ્ગહટ્ઠેનાતિઆદિમાહ. તે હિ ધમ્મા ઇમિના યોગિના પરિગ્ગય્હમાનત્તા પરિગ્ગહા, તેન પરિગ્ગહટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. તત્થ સબ્બેસં ચિત્તચેતસિકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપરિવારત્તા પરિવારટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિપૂરટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. ચતસ્સો ભાવનાતિઆદીનિ સુભાવિતાતિ વુત્તપદસ્સ અત્થવસેન વુત્તાનિ. ચતસ્સો ભાવના હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. યાનીકતાતિ યુત્તયાનસદિસા કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન વત્થુસદિસા કતા. અનુટ્ઠિતાતિ પચ્ચુપટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા ઉપચિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા સુકતા. યત્થ યત્થ આકઙ્ખતીતિ યેસુ યેસુ ઝાનેસુ યાસુ યાસુ વિપસ્સનાસુ સચે ઇચ્છતિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ તેસુ ઝાનેસુ તાસુ તાસુ વિપસ્સનાસુ. વસિપ્પત્તોતિ વસીભાવં બહુભાવં પત્તો. બલપ્પત્તોતિ સમથવિપસ્સનાબલપ્પત્તો. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ વિસારદભાવં પટુભાવં પત્તો. તે ધમ્માતિ સમથવિપસ્સના ધમ્મા. આવજ્જનપટિબદ્ધાતિ આવજ્જનાયત્તા, આવજ્જિતમત્તેયેવ તસ્સ સન્તાનેન, ઞાણેન વા સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. આકઙ્ખપટિબદ્ધાતિ રુચિઆયત્તા, રોચિતમત્તેયેવ વુત્તનયેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. મનસિકારો પનેત્થ આવજ્જનાય ચિત્તુપ્પાદો. આકઙ્ખનાય વેવચનવસેન અત્થવિવરણત્થં વુત્તો. તેન વુચ્ચતિ યાનીકતાતિ એવં કતત્તાયેવ તે યુત્તયાનસદિસા કતા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

યસ્મિં યસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ સોળસસુ વત્થૂસુ એકેકસ્મિં. સ્વાધિટ્ઠિતન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતં. સૂપટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા. સમ્પયુત્તચિત્તસતીનં સહેવ સકસકકિચ્ચકરણતો અનુલોમપટિલોમવસેન યોજેત્વા તે દ્વે ધમ્મા દસ્સિતા. તેન વુચ્ચતિ વત્થુકતાતિ એવં ભૂતત્તાયેવ કતપતિટ્ઠા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. યેન યેન ચિત્તં અભિનીહરતીતિ પુબ્બપ્પવત્તિતો અપનેત્વા યત્થ યત્થ ભાવનાવિસેસે ચિત્તં ઉપનેતિ. તેન તેન સતિ અનુપરિવત્તતીતિ તસ્મિં તસ્મિંયેવ ભાવનાવિસેસે સતિ અનુકૂલા હુત્વા પુબ્બપ્પવત્તિતો નિવત્તિત્વા પવત્તતિ. ‘‘યેન, તેના’’તિ ચેત્થ ‘‘યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૫.૧; સુ. નિ. મઙ્ગલસુત્ત) વિય ભુમ્મત્થો વેદિતબ્બો. તેન વુચ્ચતિ અનુટ્ઠિતાતિ એવં કરણતોયેવ તં તં ભાવનં અનુગન્ત્વા ઠિતા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. આનાપાનસ્સતિયા સતિપધાનત્તા વત્થુકતાનુટ્ઠિતપદેસુ સતિયા સહ યોજના કતાતિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન પરિપુણ્ણાયેવ પરિચિતા હોન્તિ વડ્ઢિતા લદ્ધાસેવના, તસ્મા ‘‘પરિપુણ્ણા’’તિપદે વુત્તા તયો અત્થા ‘‘પરિચિતા’’તિપદેપિ વુત્તા, ચતુત્થો વિસેસત્થોપિ વુત્તો. તત્થ સતિયા પરિગ્ગણ્હન્તોતિ સમ્પયુત્તાય, પુબ્બભાગાય વા સતિયા પરિગ્ગહેતબ્બે પરિગ્ગણ્હન્તો યોગી. જિનાતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ સમુચ્છેદવસેન લામકે કિલેસે જિનાતિ અભિભવતિ. અયઞ્ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના. ધમ્મેસુ હિ જિનન્તેસુ તંધમ્મસમઙ્ગીપુગ્ગલોપિ જિનાતિ નામ. તે ચ ધમ્મા સતિં અવિહાય અત્તનો પવત્તિક્ખણે જિનિતુમારદ્ધા જિતાતિ વુચ્ચન્તિ યથા ‘‘ભુઞ્જિતુમારદ્ધો ભુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બં. એવં સન્તેપિ ‘‘પરિજિતા’’તિ વત્તબ્બે જ-કારસ્સ ચ-કારં કત્વા ‘‘પરિચિતા’’તિ વુત્તં, યથા સમ્મા ગદો અસ્સાતિ સુગતોતિ અત્થવિકપ્પે દ-કારસ્સ ત-કારો નિરુત્તિલક્ખણેન કતો, એવમિધાપિ વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે પરિચિતાતિ પદં કત્તુસાધનં, પુરિમાનિ તીણિ કમ્મસાધનાનિ.

ચત્તારો સુસમારદ્ધાતિ ચત્તારો સુસમારદ્ધત્થાતિ વુત્તં હોતિ, અત્થસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. સુસમારદ્ધાતિ પદસ્સ અત્થાપિ હિ ઇધ સુસમારદ્ધાતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા, સુસમારદ્ધધમ્મા વા. ચતુરત્થભેદતો ચત્તારોતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા, ન ધમ્મભેદતો. યસ્મા પન સુભાવિતાયેવ સુસમારદ્ધા હોન્તિ, ન અઞ્ઞે, તસ્મા તયો ભાવનત્થા ઇધાપિ વુત્તા. આસેવનત્થોપિ તીસુ વુત્તેસુ વુત્તોયેવ હોતિ, તસ્મા તં અવત્વા તપ્પચ્ચનીકાનં સુસમૂહતત્થો વુત્તો. પચ્ચનીકસમુગ્ઘાતેન હિ આરદ્ધપરિયોસાનં પઞ્ઞાયતિ, તેન સુસમારદ્ધસ્સ સિખાપ્પત્તો અત્થો વુત્તો હોતિ. તત્થ તપ્પચ્ચનીકાનન્તિ તેસં ઝાનવિપસ્સનામગ્ગાનં પટિપક્ખભૂતાનં. કિલેસાનન્તિ કામચ્છન્દાદીનં નિચ્ચસઞ્ઞાદિસમ્પયુત્તાનં સક્કાયદિટ્ઠાદીનઞ્ચ. સુસમૂહતત્તાતિ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદવસેન સુટ્ઠુ સમૂહતત્તા નાસિતત્તા. પોત્થકેસુ પન ‘‘સુસમુગ્ઘાતત્તા’’તિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં.

૧૬૧. પુન તસ્સેવ પદસ્સ અઞ્ઞમ્પિ અત્થવિકપ્પં દસ્સેન્તો સુસમન્તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થ જાતાતિ તસ્મિં સિખાપ્પત્તભાવનાવિસેસે જાતા. અનવજ્જાતિ કિલેસાનં આરમ્મણભાવાનુપગમનેન કિલેસદોસવિરહિતા. કુસલાતિ જાતિવસેન કુસલા. બોધિપક્ખિયાતિ બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ લદ્ધનામસ્સ અરિયસ્સ પક્ખે ભવત્તા બોધિપક્ખિયા. પક્ખે ભવત્તાતિ હિ ઉપકારભાવે ઠિતત્તા. તે ચ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૫; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૨; મિ. પ. ૫.૪.૧) સત્તતિંસ ધમ્મા. ઇદં સમન્તિ ઇદં મગ્ગક્ખણે ધમ્મજાતં સમુચ્છેદવસેન કિલેસે સમેતિ વિનાસેતીતિ સમં નામ. નિરોધો નિબ્બાનન્તિ દુક્ખનિરોધત્તા નિરોધો, વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય અભાવા નિબ્બાનં. ઇદં સુસમન્તિ ઇદં નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખતવિસમાપગતત્તા સુટ્ઠુ સમન્તિ સુસમં નામ. ઞાતન્તિ બોધિપક્ખિયસઙ્ખાતં સમં અસમ્મોહતો ઞાણેન ઞાતં, નિબ્બાનસઙ્ખાતં સુસમં આરમ્મણતો ઞાણેન ઞાતં. તદેવ દ્વયં તેનેવ ચક્ખુના વિય દિટ્ઠં. વિદિતન્તિ તદેવ દ્વયં સન્તાને ઉપ્પાદનેન આરમ્મણકરણેન ચ પટિલદ્ધં. ઞાતં વિય પઞ્ઞાય સચ્છિકતં ફસ્સિતઞ્ચ. ‘‘અસલ્લીનં અસમ્મુટ્ઠા અસારદ્ધો એકગ્ગ’’ન્તિ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પદસ્સ અત્થપ્પકાસનં. તત્થ આરદ્ધન્તિ પટ્ઠપિતં. અસલ્લીનન્તિ અસઙ્કુચિતં. ઉપટ્ઠિતાતિ ઉપગન્ત્વા ઠિતા. અસમ્મુટ્ઠાતિ અવિનટ્ઠા. પસ્સદ્ધોતિ નિબ્બુતો. અસારદ્ધોતિ નિદ્દરથો. સમાહિતન્તિ સમં ઠપિતં. એકગ્ગન્તિ અવિક્ખિત્તં.

‘‘ચત્તારો સુસમારદ્ધા’’તિઆદિ સકલસ્સ સુસમારદ્ધવચનસ્સ મૂલત્થો. ‘‘અત્થિ સમ’’ન્તિઆદિ પન સુસમવચનસ્સ, ‘‘ઞાત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધવચનસ્સ વિકપ્પત્થા. તત્થાયં પદત્થસંસન્દના – ‘‘સમા ચ સુસમા ચ સમસુસમા’’તિ વત્તબ્બે એકદેસસરૂપેકસેસં કત્વા ‘‘સુસમા’’ ઇચ્ચેવ વુત્તા યથા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપન્તિ. ‘‘ઇદં સમં, ઇદં સુસમ’’ન્તિ પન અનઞ્ઞાપેક્ખં કત્વા નપુંસકવચનં કતં. યસ્મા પન ઞાતમ્પિ દિટ્ઠન્તિ વુચ્ચતિ, દિટ્ઠઞ્ચ આરદ્ધઞ્ચ અત્થતો એકં. વિદિતસચ્છિકતફસ્સિતાનિ પન ઞાતવેવચનાનિ, તસ્મા ઞાતન્તિ આરદ્ધત્થોયેવ વુત્તો હોતિ.

આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનન્તિ અયં પન આરદ્ધવચનસ્સ ઉજુકત્થોયેવ. ઉપટ્ઠિતા સતીતિઆદીનિ પન સમ્પયુત્તવીરિયસ્સ ઉપકારકધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તાનિ, ન આરદ્ધવચનસ્સ અત્થદસ્સનત્થં. પુરિમેન અત્થેન સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ સુસમારદ્ધા ચ, ઇમિના અત્થેન સુસમા આરદ્ધાતિ સુસમારદ્ધા ચ એકસેસે કતે ‘‘સુસમારદ્ધા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇમમત્થં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘તેન વુચ્ચતિ સુસમારદ્ધા’’તિ વુત્તં.

અનુપુબ્બન્તિ યથાનુક્કમેનાતિ અત્થો, પુબ્બં પુબ્બં અનૂતિ વુત્તં હોતિ. દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘન્તિ વુત્તઅસ્સાસવસેન. પુરિમા પુરિમાતિ પુરિમા પુરિમા સતિ. એતેન પુબ્બન્તિપદસ્સ અત્થો વુત્તો હોતિ. પચ્છિમા પચ્છિમાતિ સતિયેવ. એતેન અનૂતિપદસ્સ અત્થો વુત્તો હોતિ. ઉભયેન પુબ્બઞ્ચ અનુ ચ પરિચિતાતિ અત્થો વુત્તો હોતિ. ઉપરિ સોળસ વત્થૂનિ વિત્થારેત્વા વચનતો ઇધ સઙ્ખિપિત્વા ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી’’તિ અન્તિમમેવ દસ્સિતં. યસ્મા સિખાપ્પત્તભાવનસ્સ સબ્બાપિ આનાપાનસ્સતિયો પુનપ્પુનં યથારુચિ પવત્તનતો અનુપરિચિતાપિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિચિતા ચેવ હોન્તિ અનુપરિચિતા ચા’’તિ.

યથત્થાતિ યથાસભાવત્થા. અત્તદમથત્થોતિ અરહત્તમગ્ગક્ખણે અત્તનો નિબ્બિસેવનત્થો. સમથત્થોતિ સીતિભાવત્થો. પરિનિબ્બાપનત્થોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન. અભિઞ્ઞત્થોતિ સબ્બધમ્મવસેન. પરિઞ્ઞત્થાદયો મગ્ગઞાણકિચ્ચવસેન. સચ્ચાભિસમયત્થો ચતુન્નં સચ્ચાનં એકપટિવેધદસ્સનવસેન. નિરોધે પતિટ્ઠાપકત્થો આરમ્મણકરણવસેન.

બુદ્ધોતિપદસ્સ અભાવેપિ બુદ્ધેનાતિપદે યો સો બુદ્ધો, તં નિદ્દિસિતુકામેન બુદ્ધોતિ વુત્તં. સયમ્ભૂતિ ઉપદેસં વિના સયમેવ ભૂતો. અનાચરિયકોતિ સયમ્ભૂપદસ્સ અત્થવિવરણં. યો હિ આચરિયં વિના સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, સો સયમ્ભૂ નામ હોતિ. પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિઆદિ અનાચરિયકભાવસ્સ અત્થપ્પકાસનં. અનનુસ્સુતેસૂતિ આચરિયં અનનુસ્સુતેસુ. સામન્તિ સયમેવ. અભિસમ્બુજ્ઝીતિ ભુસં સમ્મા પટિવિજ્ઝિ. તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણીતિ તેસુ ચ સચ્ચેસુ સબ્બઞ્ઞુભાવં પાપુણિ. યથા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તા સબ્બઞ્ઞુનો હોન્તિ, તથા સચ્ચાનં પટિવિદ્ધત્તા એવં વુત્તં. સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિપિ પાઠો. બલેસુ ચ વસીભાવન્તિ દસસુ ચ તથાગતબલેસુ ઇસ્સરભાવં પાપુણિ. યો સો એવં ભૂતો, સો બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખાધિગમપરિભાવિતં ખન્ધસન્તાનં ઉપાદાય પણ્ણત્તિકો, સબ્બઞ્ઞુતપદટ્ઠાનં વા સચ્ચાભિસમ્બોધિમુપાદાય પણ્ણત્તિકો સત્તવિસેસો બુદ્ધો. એત્તાવતા અત્થતો બુદ્ધવિભાવના કતા હોતિ.

૧૬૨. ઇદાનિ બ્યઞ્જનતો વિભાવેન્તો બુદ્ધોતિ કેનટ્ઠેન બુદ્ધોતિઆદિમાહ. તત્થ યથા લોકે અવગન્તા અવગતોતિ વુચ્ચતિ, એવં બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો. યથા પણ્ણસોસા વાતા પણ્ણસુસાતિ વુચ્ચન્તિ, એવં બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો. સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્મબુજ્ઝનસમત્થાય બુદ્ધિયા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્માનં ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધોતિ અઞ્ઞેન અબોધનીયતો સયમેવ બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. વિસવિતાય બુદ્ધોતિ નાનાગુણવિસવનતો પદુમમિવ વિકસનટ્ઠેન બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધોતિઆદીહિ છહિ પરિયાયેહિ ચિત્તસઙ્કોચકરધમ્મપ્પહાનેન નિદ્દક્ખયવિબુદ્ધો પુરિસો વિય સબ્બકિલેસનિદ્દક્ખયવિબુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એકત્તા સઙ્ખાતેનાતિ વચનસ્સ કોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. તણ્હાલેપદિટ્ઠિલેપાભાવેન નિરુપલેપસઙ્ખાતેન. સવાસનાનં સબ્બકિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તવચનેન વિસેસેત્વા એકન્તવીતરાગોતિઆદિ વુત્તં. એકન્તનિક્કિલેસોતિ રાગદોસમોહાવસેસેહિ સબ્બકિલેસેહિ નિક્કિલેસો. એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધોતિ ગમનત્થાનં ધાતૂનં બુજ્ઝનત્થત્તા બુજ્ઝનત્થાપિ ધાતુયો ગમનત્થા હોન્તિ, તસ્મા એકાયનમગ્ગં ગતત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. એકાયનમગ્ગોતિ ચેત્થ –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’તિ . (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧) –

મગ્ગસ્સ બહૂસુ નામેસુ અયનનામેન વુત્તો. તસ્મા એકમગ્ગભૂતો મગ્ગો, ન દ્વેધાપથભૂતોતિ અત્થો. અથ વા એકેન અયિતબ્બો મગ્ગોતિ એકાયનમગ્ગો. એકેનાતિ ગણસઙ્ગણિકં પહાય પવિવેકેન ચિત્તેન. અયિતબ્બોતિ પટિપજ્જિતબ્બો. અયન્તિ વા એતેનાતિ અયનો, સંસારતો નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. એકેસં અયનો એકાયનો. એકેતિ સેટ્ઠા, સબ્બસત્તસેટ્ઠા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધા, તસ્મા એકાયનમગ્ગોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધાનં અયનભૂતો મગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. અયતીતિ વા અયનો, ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અત્થો. એકસ્મિં અયનો મગ્ગોતિ એકાયનમગ્ગો, એકસ્મિંયેવ બુદ્ધસાસને પવત્તમાનો મગ્ગો, ન અઞ્ઞત્થાતિ વુત્તં હોતિ. અપિ ચ એકં અયતીતિ એકાયનો, પુબ્બભાગે નાનામુખભાવનાનયપ્પવત્તોપિ અપરભાગે એકં નિબ્બાનમેવ ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા એકાયનમગ્ગોતિ એકનિબ્બાનગમનમગ્ગોતિ અત્થો. એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધોતિ ન પરેહિ બુદ્ધત્તા બુદ્ધો, કિં પન સયમેવ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા બુદ્ધોતિ બુદ્ધિ બુદ્ધં બોધોતિ પરિયાયવચનમેતં. તત્થ યથા નીલરત્તગુણયોગા નીલો પટો રત્તો પટોતિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધગુણયોગા બુદ્ધોતિ ઞાપેતું વુત્તં.

તતો પરં બુદ્ધોતિ નેતં નામન્તિઆદિ ‘‘અત્થમનુગતા અયં પઞ્ઞત્તી’’તિ ઞાપનત્થં વુત્તં. તત્થ મિત્તા સહાયા. અમચ્ચા ભચ્ચા. ઞાતી પિતુપક્ખિકા. સાલોહિતા માતુપક્ખિકા. સમણા પબ્બજ્જૂપગતા. બ્રાહ્મણા ભોવાદિનો, સમિતપાપબાહિતપાપા વા. દેવતા સક્કાદયો બ્રહ્માનો ચ. વિમોક્ખન્તિકન્તિ વિમોક્ખો અરહત્તમગ્ગો, વિમોક્ખસ્સ અન્તો અરહત્તફલં, તસ્મિં વિમોક્ખન્તે ભવં વિમોક્ખન્તિકં નામ. સબ્બઞ્ઞુભાવો હિ અરહત્તમગ્ગેન સિજ્ઝતિ, અરહત્તફલોદયે સિદ્ધો હોતિ, તસ્મા સબ્બઞ્ઞુભાવો વિમોક્ખન્તે ભવો હોતિ. તં નેમિત્તિકમ્પિ નામં વિમોક્ખન્તે ભવં નામ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાન’’ન્તિ. બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભાતિ મહાબોધિરુક્ખમૂલે યથાવુત્તક્ખણે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભેન સહ. સચ્છિકા પઞ્ઞત્તીતિ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય, સબ્બધમ્મસચ્છિકિરિયાય વા જાતા પઞ્ઞત્તિ. યદિદં બુદ્ધોતિ યા અયં બુદ્ધોતિ પઞ્ઞત્તિ, અયં બ્યઞ્જનતો બુદ્ધવિભાવના.

‘‘યથા બુદ્ધેન દેસિતા’’તિગાથાપાદસ્સ પન ઇમિના પદભાજનીયે વુત્તત્થેન અયં સંસન્દના – આનાપાનસ્સતિયો ચ યથા બુદ્ધેન દેસિતા, યેન પકારેન દેસિતા. યથાસદ્દેન સઙ્ગહિતા દસ યથત્થા ચ યથા બુદ્ધેન દેસિતા, યેન પકારેન દેસિતાતિ પકારત્થસ્સ ચ યથાસદ્દસ્સ, સભાવત્થસ્સ ચ યથાસદ્દસ્સ સરૂપેકસેસવસેન એકસેસં કત્વા ‘‘યથા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પદભાજનીયે પનસ્સ યથત્થેસુ એકેકસ્સ યોજનાવસેન ‘‘દેસિતો’’તિ એકવચનં કતં.

‘‘સોતિ ગહટ્ઠો વા હોતિ પબ્બજિતો વા’’તિ વુત્તત્તા આદિપદેપિ યસ્સ ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વાતિ વુત્તમેવ હોતિ. લોકત્થો વુત્તોયેવ. પભાસેતીતિ અત્તનો ઞાણસ્સ પાકટં કરોતીતિ અત્થો. અભિસમ્બુદ્ધત્તાતિ સાવકપારમિઞાણેનપિ પટિવિદ્ધભાવેન. ઓભાસેતીતિ કામાવચરભૂતં લોકં. ભાસેતીતિ રૂપાવચરભૂતં લોકં. પભાસેતીતિ અરૂપાવચરભૂતં લોકં.

અરિયઞાણન્તિ અરહત્તમગ્ગઞાણં. મહિકા મુત્તોતિ મહિકાય મુત્તો. મહિકાતિ નીહારો વુચ્ચતિ. મહિયા મુત્તોતિપિ પાઠો. ધૂમરજા મુત્તોતિ ધૂમતો ચ રજતો ચ મુત્તો. રાહુગહણા વિપ્પમુત્તોતિ રાહુનો ચન્દસ્સ આસન્નુપક્કિલેસત્તા દ્વીહિ ઉપસગ્ગેહિ વિસેસેત્વા વુત્તં. ભાસતે ઇતિ સઓભાસટ્ઠેન. તપતે ઇતિ સતેજટ્ઠેન. વિરોચતે ઇતિ રુચિરટ્ઠેન. એવમેવન્તિ એવં એવં. યસ્મા પન ચન્દોપિ સયં ભાસન્તો તપન્તો વિરોચન્તો ઇમં ઓકાસલોકં ઓભાસેતિ, ભિક્ખુ ચ પઞ્ઞાય ભાસન્તો તપન્તો વિરોચન્તો ઇમં ખન્ધાદિલોકં પઞ્ઞાય ઓભાસેતિ, તસ્મા ઉભયત્રાપિ ‘‘ભાસેતી’’તિ અવત્વા ‘‘ભાસતે’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. એવઞ્હિ વુત્તે હેતુઅત્થોપિ વુત્તો હોતિ. અતિવિસદતરાભસૂરિયોપમં અગ્ગહેત્વા કસ્મા ચન્દોપમા ગહિતાતિ ચે? સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમેન સન્તસ્સ ભિક્ખુનો સન્તગુણયુત્તચન્દોપમા અનુચ્છવિકાતિ ગહિતાતિ વેદિતબ્બં. એવં આનાપાનસ્સતિભાવનાસિદ્ધિસાધકં યોગાવચરં થુનિત્વા ઇમાનિ તેરસ વોદાને ઞાણાનીતિ તાનિ ઞાણાનિ નિગમેત્વા દસ્સેતીતિ.

વોદાનઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સતોકારિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૬૩. સતોકારિઞાણનિદ્દેસે માતિકાયં ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. અયઞ્હિ એત્થ ઇધ-સદ્દો સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો, અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપટિસેધનો ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧).

અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વાતિ ઇદમસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિ ભાવનાનુરૂપસેનાસનપરિગ્ગહપરિદીપનં. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો દીઘરત્તં રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ અનુવિસટં ચિત્તં આનાપાનસ્સતિસમાધિઆરમ્મણં અભિરુહિતું ન ઇચ્છતિ, કૂટગોણયુત્તરથો વિય ઉપ્પથમેવ ધાવતિ. તસ્મા સેય્યથાપિ નામ ગોપો કૂટધેનુયા સબ્બં ખીરં પિવિત્વા વડ્ઢિતં કૂટવચ્છં દમેતુકામો ધેનુતો અપનેત્વા એકમન્તે મહન્તં થમ્ભં નિખણિત્વા તત્થ યોત્તેન બન્ધેય્ય, અથસ્સ સો વચ્છો ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વા પલાયિતું અસક્કોન્તો તમેવ થમ્ભં ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા, એવમેવ ઇમિનાપિ ભિક્ખુના દીઘરત્તં રૂપારમ્મણાદિરસપાનવડ્ઢિતં દુટ્ઠચિત્તં દમેતુકામેન રૂપાદિઆરમ્મણતો અપનેત્વા અરઞ્ઞં વા રુક્ખમૂલં વા સુઞ્ઞાગારં વા પવેસેત્વા તત્થ અસ્સાસપસ્સાસથમ્ભે સતિયોત્તેન બન્ધિતબ્બં. એવમસ્સ તં ચિત્તં ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વાપિ પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણં અલભમાનં સતિયોત્તં છિન્દિત્વા પલાયિતું અસક્કોન્તં તમેવારમ્મણં ઉપચારપ્પનાવસેન ઉપનિસીદતિ ચેવ ઉપનિપજ્જતિ ચ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યથા થમ્ભે નિબન્ધેય્ય, વચ્છં દમં નરો ઇધ;

બન્ધેય્યેવં સકં ચિત્તં, સતિયારમ્મણે દળ્હ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૭; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭) –

એવમસ્સ તં સેનાસનં ભાવનાનુરૂપં હોતિ. અથ વા યસ્મા ઇદં કમ્મટ્ઠાનપ્પભેદે મુદ્ધભૂતં સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ઇત્થિપુરિસહત્થિઅસ્સાદિસદ્દસમાકુલં ગામન્તં અપરિચ્ચજિત્વા ન સુકરં ભાવેતું સદ્દકણ્ટકત્તા ઝાનસ્સ. અગામકે પન અરઞ્ઞે સુકરં યોગાવચરેન ઇદં કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગહેત્વા આનાપાનચતુક્કજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિતું. તસ્મા તસ્સ અનુરૂપં સેનાસનં ઉપદિસન્તો ભગવા ‘‘અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિમાહ, તથેવ થેરો.

વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય હિ ભગવા, સો યથા વત્થુવિજ્જાચરિયો નગરભૂમિં પસ્સિત્વા સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા ‘‘એત્થ નગરં માપેથા’’તિ ઉપદિસતિ, સોત્થિના ચ નગરે નિટ્ઠિતે રાજકુલતો મહાસક્કારં લભતિ, એવમેવં યોગાવચરસ્સ અનુરૂપં સેનાસનં ઉપપરિક્ખિત્વા ‘‘એત્થ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઉપદિસતિ, તતો તત્થ કમ્મટ્ઠાનમનુયુત્તેન યોગિના કમેન અરહત્તે પત્તે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા’’તિ મહન્તં સક્કારં લભતિ. અયં પન ભિક્ખુ ‘‘દીપિસદિસો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ મહાદીપિરાજા અરઞ્ઞે તિણગહનં વા વનગહનં વા પબ્બતગહનં વા નિસ્સાય નિલીયિત્વા વનમહિંસગોકણ્ણસૂકરાદયો મિગે ગણ્હાતિ, એવમેવં અયં અરઞ્ઞાદીસુ કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જન્તો ભિક્ખુ યથાક્કમેન સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગે ચેવ અરિયફલાનિ ચ ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યથાપિ દીપિકો નામ, નિલીયિત્વા ગણ્હતે મિગે;

તથેવાયં બુદ્ધપુત્તો, યુત્તયોગો વિપસ્સકો;

અરઞ્ઞં પવિસિત્વાન, ગણ્હાતિ ફલમુત્તમ’’ન્તિ. (મિ. પ. ૬.૧.૫);

તેનસ્સ પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિં અરઞ્ઞસેનાસનં દસ્સેન્તો ‘‘અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અરઞ્ઞગતોતિ ઉપરિ વુત્તલક્ખણં યંકિઞ્ચિ પવિવેકસુખં અરઞ્ઞં ગતો. રુક્ખમૂલગતોતિ રુક્ખસમીપં ગતો. સુઞ્ઞાગારગતોતિ સુઞ્ઞં વિવિત્તોકાસં ગતો. એત્થ ચ ઠપેત્વા અરઞ્ઞઞ્ચ રુક્ખમૂલઞ્ચ અવસેસસત્તવિધસેનાસનં ગતોપિ ‘‘સુઞ્ઞાગારગતો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. નવવિધઞ્હિ સેનાસનં. યથાહ – ‘‘સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જ’’ન્તિ (વિભ. ૫૦૮). એવમસ્સ ઉતુત્તયાનુકૂલં ધાતુચરિયાનુકૂલઞ્ચ આનાપાનસ્સતિભાવનાનુરૂપં સેનાસનં ઉપદિસિત્વા અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિકં સન્તમિરિયાપથં ઉપદિસન્તો નિસીદતીતિ આહ. અથસ્સ નિસજ્જાય દળ્હભાવં અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસમત્થતં આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમસરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ધમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ અનુપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ, વુદ્ધિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ.

પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા. સો સતોવ અસ્સસતિ સતો પસ્સસતીતિ સો ભિક્ખુ એવં નિસીદિત્વા એવઞ્ચ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા તં સતિં અવિજહન્તો સતો એવ અસ્સસતિ સતો પસ્સસતિ, સતોકારી હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ યેહિ પકારેહિ સતોકારી હોતિ, તે પકારે દસ્સેતું દીઘં વા અસ્સસન્તોતિઆદિમાહ. તત્થ દીઘં વા અસ્સસન્તોતિ દીઘં વા અસ્સાસં પવત્તયન્તો. તથા રસ્સં. યા પન નેસં દીઘરસ્સતા, સા કાલવસેન વેદિતબ્બા. કદાચિ હિ મનુસ્સા હત્થિઅહિઆદયો વિય કાલવસેન દીઘં અસ્સસન્તિ ચ પસ્સસન્તિ ચ, કદાચિ સુનખસસાદયો વિય રસ્સં. અઞ્ઞથા હિ ચુણ્ણવિચુણ્ણા અસ્સાસપસ્સાસા દીઘરસ્સા નામ ન હોન્તિ. તસ્મા તે દીઘં કાલં પવિસન્તા ચ નિક્ખમન્તા ચ દીઘા, રસ્સં કાલં પવિસન્તા ચ નિક્ખમન્તા ચ રસ્સાતિ વેદિતબ્બા. તત્રાયં ભિક્ખુ ઉપરિ વુત્તેહિ નવહાકારેહિ દીઘં અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ દીઘં અસ્સસામિ, પસ્સસામીતિ પજાનાતિ, તથા રસ્સં.

એવં પજાનતો ચ –

‘‘દીઘો રસ્સો ચ અસ્સાસો, પસ્સાસોપિ ચ તાદિસો;

ચત્તારો વણ્ણા વત્તન્તિ, નાસિકગ્ગેવ ભિક્ખુનો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૯; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫);

નવન્નઞ્ચસ્સ આકારાનં એકેનાકારેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના સમ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બા. સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ સકલસ્સ અસ્સાસકાયસ્સાદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. સકલસ્સ પસ્સાસકાયસ્સાદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. એવં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ. તસ્મા ‘‘અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ. એકસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચુણ્ણવિચુણ્ણવિસટે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૯; પારા. ૨.૧૬૫) અસ્સાસકાયે, પસ્સાસકાયે વા આદિ પાકટો હોતિ, ન મજ્ઝપરિયોસાનં. સો આદિમેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, મજ્ઝપરિયોસાને કિલમતિ. એકસ્સ મજ્ઝં પાકટં હોતિ, ન આદિપરિયોસાનં. સો મજ્ઝમેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, આદિપરિયોસાને કિલમતિ. એકસ્સ પરિયોસાનં પાકટં હોતિ, ન આદિમજ્ઝં. સો પરિયોસાનંયેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, આદિમજ્ઝે કિલમતિ. એકસ્સ સબ્બં પાકટં હોતિ, સો સબ્બમ્પિ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, ન કત્થચિ કિલમતિ. તાદિસેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી’’તિઆદિ.

તત્થ સિક્ખતીતિ એવં ઘટતિ વાયમતિ. યો વા તથાભૂતસ્સ સંવરો, અયમેત્થ અધિસીલસિક્ખા. યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, અયં અધિચિત્તસિક્ખા. યા તથાભૂતસ્સ પઞ્ઞા, અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો તસ્મિં આરમ્મણે તાય સતિયા તેન મનસિકારેન સિક્ખતિ આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ યસ્મા પુરિમનયેન કેવલં અસ્સસિતબ્બં પસ્સસિતબ્બમેવ ચ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં, ઇતો પટ્ઠાય પન ઞાણુપ્પાદનાદીસુ યોગો કરણીયો. તસ્મા તત્થ ‘‘અસ્સસામીતિ પજાનાતિ પસ્સસામીતિ પજાનાતિ’’ચ્ચેવ વત્તમાનકાલવસેન પાળિં વત્વા ઇતો પટ્ઠાય કત્તબ્બસ્સ ઞાણુપ્પાદનાદિનો આ-કારસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન અનાગતકાલવસેન પાળિ આરોપિતાતિ વેદિતબ્બા.

પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં…પે… સિક્ખતીતિ ઓળારિકં અસ્સાસપસ્સાસસઙ્ખાતં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ.

તત્રેવં ઓળારિકસુખુમતા ચ પસ્સદ્ધિ ચ વેદિતબ્બા – ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે કાયો ચ ચિત્તઞ્ચ સદરથા હોન્તિ ઓળારિકા. કાયચિત્તાનં ઓળારિકત્તે અવૂપસન્તે અસ્સાસપસ્સાસાપિ ઓળારિકા હોન્તિ, બલવતરા હુત્વા પવત્તન્તિ, નાસિકા નપ્પહોતિ, મુખેન અસ્સસન્તોપિ પસ્સસન્તોપિ તિટ્ઠતિ. યદા પનસ્સ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ પરિગ્ગહિતા હોન્તિ, તદા તે સન્તા હોન્તિ વૂપસન્તા. તેસુ વૂપસન્તેસુ અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમા હુત્વા પવત્તન્તિ, ‘‘અત્થિ નુ ખો, નત્થી’’તિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા હોન્તિ. સેય્યથાપિ પુરિસસ્સ ધાવિત્વા પબ્બતા વા ઓરોહિત્વા મહાભારં વા સીસતો ઓરોપેત્વા ઠિતસ્સ ઓળારિકા અસ્સાસપસ્સાસા હોન્તિ, નાસિકા નપ્પહોતિ, મુખેન અસ્સસન્તોપિ પસ્સસન્તોપિ તિટ્ઠતિ. યદા પનેસ તં પરિસ્સમં વિનોદેત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ અલ્લસાટકં હદયે કત્વા સીતાય છાયાય નિપન્નો હોતિ, અથસ્સ તે અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમા હોન્તિ ‘‘અત્થિ નુ ખો, નત્થી’’તિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા, એવમેવં ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અપરિગ્ગહિતકાલેતિ વિત્થારેતબ્બં. તથા હિસ્સ પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે ‘‘ઓળારિકોળારિકે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેમી’’તિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારો નત્થિ, પરિગ્ગહિતકાલે પન અત્થિ. તેનસ્સ અપરિગ્ગહિતકાલતો પરિગ્ગહિતકાલે કાયસઙ્ખારો સુખુમો હોતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સારદ્ધે કાયે ચિત્તે ચ, અધિમત્તં પવત્તતિ;

અસારદ્ધમ્હિ કાયમ્હિ, સુખુમં સમ્પવત્તતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૦; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫);

પરિગ્ગહેપિ ઓળારિકો, પઠમજ્ઝાનૂપચારે સુખુમો. તસ્મિમ્પિ ઓળારિકો, પઠમજ્ઝાને સુખુમો. પઠમજ્ઝાને ચ દુતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, દુતિયજ્ઝાને સુખુમો. દુતિયજ્ઝાને ચ તતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, તતિયજ્ઝાને સુખુમો. તતિયજ્ઝાને ચ ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, ચતુત્થજ્ઝાને અતિસુખુમો અપ્પવત્તિમેવ પાપુણાતિ. ઇદં તાવ દીઘભાણકસંયુત્તભાણકાનં મતં.

મજ્ઝિમભાણકા પન ‘‘પઠમજ્ઝાને ઓળારિકો, દુતિયજ્ઝાનૂપચારે સુખુમો’’તિ એવં હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનતો ઉપરૂપરિજ્ઝાનૂપચારેપિ સુખુમતરં ઇચ્છન્તિ. સબ્બેસંયેવ પન મતેન અપરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પરિગ્ગહિતકાલે પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પઠમજ્ઝાનૂપચારે…પે… ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે પવત્તકાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અયં તાવ સમથે નયો.

વિપસ્સનાયં પન અપરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો ઓળારિકો, મહાભૂતપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, ઉપાદારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, સકલરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, અરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, રૂપારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, પચ્ચયપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સને સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, લક્ખણારમ્મણિક વિપસ્સનાય સુખુમો. સોપિ દુબ્બલવિપસ્સનાય ઓળારિકો, બલવવિપસ્સનાય સુખુમો. તત્થ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમેન પચ્છિમેન પટિપ્પસ્સદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવમેત્થ ઓળારિકસુખુમતા પટિપ્પસ્સદ્ધિ ચ વેદિતબ્બા. અયં તાવેત્થ કાયાનુપસ્સનાવસેન વુત્તસ્સ પઠમચતુક્કસ્સ અનુપુબ્બપદવણ્ણના.

યસ્મા પનેત્થ ઇદમેવ ચતુક્કં આદિકમ્મિકસ્સ કમ્મટ્ઠાનવસેન વુત્તં, ઇતરાનિ પન તીણિ ચતુક્કાનિ એત્થ પત્તજ્ઝાનસ્સ વેદનાચિત્તધમ્માનુપસ્સનાવસેન, તસ્મા ઇમં કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા આનાપાનચતુક્કજ્ઝાનપદટ્ઠાનાય વિપસ્સનાય સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિતુકામેન આદિકમ્મિકેન કુલપુત્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેન સીલપરિસોધનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ કત્વા સત્તઙ્ગસમન્નાગતસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેતબ્બં. તત્રિમે પઞ્ચ સન્ધયો ઉગ્ગહો પરિપુચ્છા ઉપટ્ઠાનં અપ્પના લક્ખણન્તિ. તત્થ ઉગ્ગહો નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનં. પરિપુચ્છા નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ પરિપુચ્છનં. ઉપટ્ઠાનં નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપટ્ઠાનં. અપ્પના નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અપ્પના. લક્ખણં નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ લક્ખણં, ‘‘એવં લક્ખણમિદં કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ કમ્મટ્ઠાનસભાવૂપધારણન્તિ વુત્તં હોતિ.

એવં પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હન્તો અત્તનાપિ ન કિલમતિ, આચરિયમ્પિ ન વિહેસેતિ. તસ્મા થોકં ઉદ્દિસાપેત્વા બહું કાલં સજ્ઝાયિત્વા એવં પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકે વા અઞ્ઞત્થ વા અટ્ઠારસ દોસયુત્તે વિહારે વજ્જેત્વા પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે સેનાસને વસન્તેન ઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેન કતભત્તકિચ્ચેન ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વા સુખનિસિન્નેન રતનત્તયગુણાનુસ્સરણેન ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા આચરિયુગ્ગહતો એકપદમ્પિ અપરિહાપેન્તેન ઇદં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કાતબ્બં. તત્રાયં મનસિકારવિધિ –

‘‘ગણના અનુબન્ધના, ફુસના ઠપના સલ્લક્ખણા;

વિવટ્ટના પારિસુદ્ધિ, તેસઞ્ચ પટિપસ્સના’’તિ.

તત્થ ગણનાતિ ગણનાયેવ. અનુબન્ધનાતિ અનુગમના. ફુસનાતિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં. ઠપનાતિ અપ્પના. સલ્લક્ખણાતિ વિપસ્સના. વિવટ્ટનાતિ મગ્ગો. પારિસુદ્ધીતિ ફલં. તેસઞ્ચ પટિપસ્સનાતિ પચ્ચવેક્ખણા. તત્થ ઇમિના આદિકમ્મિકેન કુલપુત્તેન પઠમં ગણનાય ઇદં કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કાતબ્બં. ગણેન્તેન પન પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ન ઠપેતબ્બં, દસન્નં ઉપરિ ન નેતબ્બં, અન્તરા ખણ્ડં ન દસ્સેતબ્બં. પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ઠપેન્તસ્સ હિ સમ્બાધે ઓકાસે ચિત્તુપ્પાદો વિપ્ફન્દતિ સમ્બાધે વજે સન્નિરુદ્ધગોગણો વિય. દસન્નં ઉપરિ નેન્તસ્સ ગણનનિસ્સિતોવ ચિત્તુપ્પાદો હોતિ. અન્તરા ખણ્ડં દસ્સેન્તસ્સ ‘‘સિખાપ્પત્તં નુ ખો મે કમ્મટ્ઠાનં, નો’’તિ ચિત્તં વિકમ્પતિ, તસ્મા એતે દોસે વજ્જેત્વા ગણેતબ્બં.

ગણેન્તેન ચ પઠમં દન્ધગણનાય ધઞ્ઞમાપકગણનાય ગણેતબ્બં. ધઞ્ઞમાપકો હિ નાળિં પૂરેત્વા ‘‘એક’’ન્તિ વત્વા ઓકિરતિ, પુન પૂરેન્તો કિઞ્ચિ કચવરં દિસ્વા છડ્ડેન્તો ‘‘એકં એક’’ન્તિ વદતિ. એસેવ નયો દ્વે દ્વેતિઆદીસુ. એવમેવં ઇમિનાપિ અસ્સાસપસ્સાસેસુ યો ઉપટ્ઠાતિ, તં ગહેત્વા ‘‘એકં એક’’ન્તિઆદિં કત્વા યાવ ‘‘દસ દસા’’તિ પવત્તમાનં પવત્તમાનં ઉપલક્ખેત્વાવ ગણેતબ્બં. તસ્સ એવં ગણયતો નિક્ખમન્તા ચ પવિસન્તા ચ અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હોન્તિ.

અથાનેન તં દન્ધગણનં ધઞ્ઞમાપકગણનં પહાય સીઘગણનાય ગોપાલકગણનાય ગણેતબ્બં. છેકો હિ ગોપાલકો સક્ખરાદયો ઉચ્છઙ્ગેન ગહેત્વા રજ્જુદણ્ડહત્થો પાતોવ વજં ગન્ત્વા ગાવો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પલિઘત્થમ્ભમત્થકે નિસિન્નો દ્વારં પત્તં પત્તંયેવ ગાવં ‘‘એકો દ્વે’’તિ સક્ખરં ખિપિત્વા ખિપિત્વા ગણેતિ. તિયામરત્તિં સમ્બાધે ઓકાસે દુક્ખં વુત્થગોગણો નિક્ખમન્તો અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપનિઘંસન્તો વેગેન વેગેન પુઞ્જપુઞ્જો હુત્વા નિક્ખમતિ. સો વેગેન વેગેન ‘‘તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ દસા’’તિ ગણેતિયેવ, એવમસ્સાપિ પુરિમનયેન ગણયતો અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હુત્વા સીઘં સીઘં પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તિ. તતો તેન ‘‘પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તી’’તિ ઞત્વા અન્તો ચ બહિ ચ અગ્ગહેત્વા દ્વારપ્પત્તં દ્વારપ્પત્તંયેવ ગહેત્વા ‘‘એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ છ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ છ સત્ત…પે… અટ્ઠ નવ દસા’’તિ સીઘં સીઘં ગણેતબ્બમેવ. ગણનાપટિબદ્ધે હિ કમ્મટ્ઠાને ગણનબલેનેવ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ અરિત્તુપત્થમ્ભનવસેન ચણ્ડસોતે નાવાઠપનમિવ.

તસ્સેવં સીઘં સીઘં ગણયતો કમ્મટ્ઠાનં નિરન્તરં પવત્તં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. અથ ‘‘નિરન્તરં પવત્તતી’’તિ ઞત્વા અન્તો ચ બહિ ચ વાતં અપરિગ્ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ વેગેન વેગેન ગણેતબ્બં. અન્તોપવિસનવાતેન હિ સદ્ધિં ચિત્તં પવેસયતો અબ્ભન્તરં વાતબ્ભાહતં મેદપૂરિતં વિય હોતિ. બહિનિક્ખમનવાતેન સદ્ધિં ચિત્તં નીહરતો બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં વિક્ખિપતિ. ફુટ્ઠફુટ્ઠોકાસે પન સતિં ઠપેત્વા ભાવેન્તસ્સેવ ભાવના સમ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અન્તો ચ બહિ ચ વાતં અપરિગ્ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ વેગેન વેગેન ગણેતબ્બ’’ન્તિ.

કીવચિરં પનેતં ગણેતબ્બન્તિ? યાવ વિના ગણનાય અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે સતિ સન્તિટ્ઠતિ. બહિ વિસટવિતક્કવિચ્છેદં કત્વા અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે સતિ સણ્ઠાપનત્થંયેવ હિ ગણનાતિ.

એવં ગણનાય મનસિ કત્વા અનુબન્ધનાય મનસિ કાતબ્બં. અનુબન્ધના નામ ગણનં પટિસંહરિત્વા સતિયા નિરન્તરં અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુગમનં. તઞ્ચ ખો ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનુગમનવસેન. આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનિ તસ્સાનુગમને આદીનવા ચ હેટ્ઠા વુત્તાયેવ.

તસ્મા અનુબન્ધનાય મનસિકરોન્તેન ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન મનસિ કાતબ્બં, અપિચ ખો ફુસનાવસેન ચ ઠપનાવસેન ચ મનસિ કાતબ્બં. ગણનાનુબન્ધનાવસેન વિય હિ ફુસનાઠપનાવસેન વિસું મનસિકારો નત્થિ, ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ પન ગણેન્તો ગણનાય ચ ફુસનાય ચ મનસિ કરોતિ, તત્થેવ ગણનં પટિસંહરિત્વા તે સતિયા અનુબન્ધન્તો, અપ્પનાવસેન ચ ચિત્તં ઠપેન્તો ‘‘અનુબન્ધનાય ચ ફુસનાય ચ ઠપનાય ચ મનસિ કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાસુ વુત્તપઙ્ગુળદોવારિકોપમાહિ ઇધેવ પાળિયં વુત્તકકચૂપમાય ચ વેદિતબ્બો.

તત્રાયં પઙ્ગુળોપમા – સેય્યથાપિ પઙ્ગુળો દોલાય કીળતં માતાપુત્તાનં દોલં ખિપિત્વા તત્થેવ દોલાથમ્ભમૂલે નિસિન્નો કમેન આગચ્છન્તસ્સ ચ ગચ્છન્તસ્સ ચ દોલાફલકસ્સ ઉભો કોટિયો મજ્ઝઞ્ચ પસ્સતિ, ન ચ ઉભોકોટિમજ્ઝાનં દસ્સનત્થં બ્યાવટો હોતિ, એવમેવ ભિક્ખુ સતિવસેન ઉપનિબન્ધનત્થમ્ભમૂલે ઠત્વા અસ્સાસપસ્સાસદોલં ખિપિત્વા તત્થેવ નિમિત્તે સતિયા નિસીદન્તો કમેન આગચ્છન્તાનઞ્ચ ગચ્છન્તાનઞ્ચ ફુટ્ઠટ્ઠાને અસ્સાસપસ્સાસાનં આદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છન્તો તત્થેવ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૫) ચિત્તં ઠપેત્વા પસ્સતિ, ન ચ તેસં દસ્સનત્થં બ્યાવટો હોતિ. અયં પઙ્ગુળોપમા.

અયં પન દોવારિકોપમા – સેય્યથાપિ દોવારિકો નગરસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ પુરિસે ‘‘કો ત્વં, કુતો વા આગતો, કુહિં વા ગચ્છસિ, કિં વા તે હત્થે’’તિ ન વીમંસતિ. ન હિ તસ્સ તે ભારા, દ્વારપ્પત્તં દ્વારપ્પત્તંયેવ પન વીમંસતિ, એવમેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અન્તોપવિટ્ઠવાતા ચ બહિનિક્ખન્તવાતા ચ ન ભારા હોન્તિ, દ્વારપ્પત્તા દ્વારપ્પત્તાયેવ ભારાતિ અયં દોવારિકોપમા.

કકચૂપમા પન ‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૫૯) નયેન ઇધ વુત્તાયેવ. ઇધ પનસ્સ આગતાગતવસેન અમનસિકારમત્તમેવ પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદં કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોતો કસ્સચિ ન ચિરેનેવ નિમિત્તઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, અવસેસઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતા અપ્પનાસઙ્ખાતા ઠપના ચ સમ્પજ્જતિ. કસ્સચિ પન ગણનાવસેનેવ મનસિકારકાલતો પભુતિ યથા સારદ્ધકાયસ્સ મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદતો મઞ્ચપીઠં ઓનમતિ વિકૂજતિ, પચ્ચત્થરણં વલિં ગણ્હાતિ, અસારદ્ધકાયસ્સ પન નિસીદતો નેવ મઞ્ચપીઠં ઓનમતિ ન વિકૂજતિ, ન પચ્ચત્થરણં વલિં ગણ્હાતિ, તૂલપિચુપૂરિતં વિય મઞ્ચપીઠં હોતિ. કસ્મા? યસ્મા અસારદ્ધો કાયો લહુકો હોતિ, એવમેવં ગણનાવસેન મનસિકારકાલતો પભુતિ અનુક્કમતો ઓળારિકઅસ્સાસપસ્સાસનિરોધવસેન કાયદરથે વૂપસન્તે કાયોપિ ચિત્તમ્પિ લહુકં હોતિ, સરીરં આકાસે લઙ્ઘનાકારપ્પત્તં વિય હોતિ.

તસ્સ ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે નિરુદ્ધે સુખુમઅસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણં ચિત્તં પવત્તતિ. તસ્મિમ્પિ નિરુદ્ધે અપરાપરં તતો સુખુમતરં સુખુમતરં અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણં પવત્તતિયેવ. સ્વાયમત્થો ઉપરિ વુત્તકંસથાલોપમાય વેદિતબ્બો.

યથા હિ અઞ્ઞાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ ઉપરૂપરિ વિભૂતાનિ હોન્તિ, ન તથા ઇદં. ઇદં પન ઉપરૂપરિ ભાવેન્તસ્સ સુખુમત્તં ગચ્છતિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિ ન ઉપગચ્છતિ. એવં અનુપટ્ઠહન્તે પન તસ્મિં તેન ભિક્ખુના ‘‘આચરિયં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વા ‘‘નટ્ઠં દાનિ મે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વા ઉટ્ઠાયાસના ન ગન્તબ્બં. ઇરિયાપથં વિકોપેત્વા ગચ્છતો હિ કમ્મટ્ઠાનં નવનવમેવ હોતિ. તસ્મા યથાનિસિન્નેનેવ દેસતો આહરિતબ્બં.

તત્રાયં આહરણૂપાયો – તેન ભિક્ખુના કમ્મટ્ઠાનસ્સ અનુપટ્ઠાનભાવં ઞત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘ઇમે અસ્સાસપસ્સાસા નામ કત્થ અત્થિ, કત્થ નત્થિ. કસ્સ વા અત્થિ, કસ્સ વા નત્થી’’તિ. અથેવં પટિસઞ્ચિક્ખતો ‘‘ઇમે અન્તોમાતુકુચ્છિયં નત્થિ, ઉદકે નિમુગ્ગાનં નત્થિ, તથા અસઞ્ઞીભૂતાનં મતાનં ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નાનં રૂપારૂપભવસમઙ્ગીનં નિરોધસમાપન્નાન’’ન્તિ ઞત્વા એવં અત્તનાવ અત્તા પટિચોદેતબ્બો ‘‘નનુ, ત્વં પણ્ડિત, નેવ માતુકુચ્છિગતો, ન ઉદકે નિમુગ્ગો, ન અસઞ્ઞીભૂતો, ન મતો, ન ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નો, ન રૂપારૂપભવસમઙ્ગી, ન નિરોધસમાપન્નો. અત્થિયેવ તે અસ્સાસપસ્સાસા, મન્દપઞ્ઞતાય પન પરિગ્ગહેતું ન સક્કોસી’’તિ. અથાનેન પકતિફુટ્ઠવસેન ચિત્તં ઠપેત્વા મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઇમે હિ દીઘનાસિકસ્સ નાસાપુટં ઘટ્ટેન્તા પવત્તન્તિ, રસ્સનાસિકસ્સ ઉત્તરોટ્ઠં. તસ્માનેન ઇમં નામ ઠાનં ઘટ્ટેન્તીતિ નિમિત્તં ઠપેતબ્બં. ઇમમેવ હિ અત્થવસં પટિચ્ચ વુત્તં ભગવતા – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સ આનાપાનસ્સતિભાવનં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૯; સં. નિ. ૫.૯૯૨). કિઞ્ચાપિ હિ યંકિઞ્ચિ કમ્મટ્ઠાનં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સેવ સમ્પજ્જતિ, ઇતો અઞ્ઞં પન મનસિકરોન્તસ્સ પાકટં હોતિ. ઇદં પન આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ગરુકં ગરુકભાવનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધપુત્તાનં મહાપુરિસાનંયેવ મનસિકારભૂમિભૂતં, ન ચેવ ઇત્તરં, ન ચ ઇત્તરસત્તસમાસેવિતં. યથા યથા મનસિ કરીયતિ, તથા તથા સન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખુમઞ્ચ. તસ્મા એત્થ બલવતી સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ઇચ્છિતબ્બા.

યથા હિ મટ્ઠસાટકસ્સ તુન્નકરણકાલે સૂચિપિ સુખુમા ઇચ્છિતબ્બા, સૂચિપાસવેધનમ્પિ તતો સુખુમતરં, એવમેવં મટ્ઠસાટકસદિસસ્સ ઇમસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ભાવનાકાલે સૂચિપટિભાગા સતિપિ સૂચિપાસવેધનપટિભાગા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞાપિ બલવતી ઇચ્છિતબ્બા. તાહિ ચ પન સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન તે અસ્સાસપસ્સાસા અઞ્ઞત્ર પકતિફુટ્ઠોકાસા પરિયેસિતબ્બા.

યથા હિ કસ્સકો ખેત્તં કસિત્વા બલીબદ્દે મુઞ્ચિત્વા ગોચરમુખે કત્વા છાયાય નિસિન્નો વિસ્સમેય્ય, અથસ્સ તે બલીબદ્દા વેગેન અટવિં પવિસેય્યું. યો હોતિ છેકો કસ્સકો, સો પુન તે ગહેત્વા યોજેતુકામો ન તેસં અનુપદં ગન્ત્વા અટવિં આહિણ્ડતિ. અથ ખો રસ્મિઞ્ચ પતોદઞ્ચ ગહેત્વા ઉજુકમેવ તેસં નિપાતનતિત્થં ગન્ત્વા નિસીદતિ વા નિપજ્જતિ વા. અથ તે ગોણે દિવસભાગં ચરિત્વા નિપાતનતિત્થં ઓતરિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા ઠિતે દિસ્વા રસ્મિયા બન્ધિત્વા પતોદેન વિજ્ઝન્તો આનેત્વા યોજેત્વા પુન કમ્મં કરોતિ. એવમેવં તેન ભિક્ખુના ન તે અસ્સાસપસ્સાસા અઞ્ઞત્ર પકતિફુટ્ઠોકાસા પરિયેસિતબ્બા. સતિરસ્મિં પન પઞ્ઞાપતોદઞ્ચ ગહેત્વા પકતિફુટ્ઠોકાસે ચિત્તં ઠપેત્વા મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એવં હિસ્સ મનસિકરોતો ન ચિરસ્સેવ તે ઉપટ્ઠહન્તિ નિપાતનતિત્થે વિય ગોણા. તતો તેન સતિરસ્મિયા બન્ધિત્વા તસ્મિંયેવ ઠાને યોજેત્વા પઞ્ઞાપતોદેન વિજ્ઝન્તેન પુનપ્પુનં કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતબ્બં. તસ્સેવમનુયુઞ્જતો ન ચિરસ્સેવ નિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ. તં પનેતં ન સબ્બેસં એકસદિસં હોતિ, અપિચ ખો કસ્સચિ સુખસમ્ફસ્સં ઉપ્પાદયમાનો તૂલપિચુ વિય કપ્પાસપિચુ વિય વાતધારા વિય ચ ઉપટ્ઠાતીતિ એકચ્ચે આહુ.

અયં પન અટ્ઠકથાસુ વિનિચ્છયો – ઇદઞ્હિ કસ્સચિ તારકરૂપં વિય મણિગુળિકા વિય મુત્તાગુળિકા વિય ચ, કસ્સચિ ખરસમ્ફસ્સં હુત્વા કપ્પાસટ્ઠિ વિય દારુસારસૂચિ વિય ચ, કસ્સચિ દીઘપામઙ્ગસુત્તં વિય કુસુમદામં વિય ધૂમસિખા વિય ચ, કસ્સચિ વિત્થતં મક્કટકસુત્તં વિય વલાહકપટલં વિય પદુમપુપ્ફં વિય રથચક્કં વિય ચન્દમણ્ડલં વિય સૂરિયમણ્ડલં વિય ચ ઉપટ્ઠાતિ, તઞ્ચ પનેતં યથા સમ્બહુલેસુ ભિક્ખૂસુ સુત્તન્તં સજ્ઝાયિત્વા નિસિન્નેસુ એકેન ભિક્ખુના ‘‘તુમ્હાકં કીદિસં હુત્વા ઇદં સુત્તં ઉપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તે એકો ‘‘મય્હં મહતી પબ્બતેય્યા નદી વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતી’’તિ આહ. અપરો ‘‘મય્હં એકા વનરાજિ વિય’’. અઞ્ઞો ‘‘મય્હં એકો સીતચ્છાયો સાખાસમ્પન્નો ફલભારભરિતો રુક્ખો વિયા’’તિ. તેસઞ્હિ તં એકમેવ સુત્તં સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતિ. એવં એકમેવ કમ્મટ્ઠાનં સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતિ. સઞ્ઞજઞ્હિ એતં સઞ્ઞાનિદાનં સઞ્ઞાપભવં, તસ્મા સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં.

એવં ઉપટ્ઠિતે પન નિમિત્તે તેન ભિક્ખુના આચરિયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં ‘‘મય્હં, ભન્તે, એવરૂપં નામ ઉપટ્ઠાતી’’તિ. આચરિયેન પન ‘‘નિમિત્તમિદં, આવુસો, કમ્મટ્ઠાનં પુનપ્પુનં મનસિ કરોહિ સપ્પુરિસા’’તિ વત્તબ્બો. અથાનેન નિમિત્તેયેવ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. એવમસ્સાયં ઇતો પભુતિ ઠપનાવસેન ભાવના હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘નિમિત્તે ઠપયં ચિત્તં, નાનાકારં વિભાવયં;

ધીરો અસ્સાસપસ્સાસે, સકં ચિત્તં નિબન્ધતી’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; વિસુદ્ધિ. ૧.૨૩૨);

તસ્સેવં નિમિત્તુપટ્ઠાનતો પભુતિ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ, કિલેસા સન્નિસિન્નાવ, ચિત્તં ઉપચારસમાધિના સમાહિતમેવ. અથાનેન તં નિમિત્તં નેવ વણ્ણતો મનસિ કાતબ્બં, ન લક્ખણતો પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, અપિચ ખો ખત્તિયમહેસિયા ચક્કવત્તિગબ્ભો વિય કસ્સકેન સાલિયવગબ્ભો વિય ચ આવાસાદીનિ સત્ત અસપ્પાયાનિ વજ્જેત્વા તાનેવ સત્ત સપ્પાયાનિ સેવન્તેન સાધુકં રક્ખિતબ્બં, અથ નં એવં રક્ખિત્વા પુનપ્પુનં મનસિકારવસેન વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં ગમયિત્વા દસવિધં અપ્પનાકોસલ્લં સમ્પાદેતબ્બં, વીરિયસમતા યોજેતબ્બા. તસ્સેવં ઘટેન્તસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાનુક્કમેન તસ્મિં નિમિત્તે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તન્તિ. એવં નિબ્બત્તચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનો પનેત્થ ભિક્ખુ સલ્લક્ખણાવિવટ્ટનાવસેન કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા પારિસુદ્ધિં પત્તુકામો તદેવ ઝાનં પઞ્ચહાકારેહિ વસિપ્પત્તં પગુણં કત્વા નામરૂપં વવત્થપેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ. કથં? સો હિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અસ્સાસપસ્સાસાનં સમુદયો કરજકાયો ચ ચિત્તઞ્ચાતિ પસ્સતિ. યથા હિ કમ્મારગગ્ગરિયા ધમમાનાય ભસ્તઞ્ચ પુરિસસ્સ ચ તજ્જં વાયામં પટિચ્ચ વાતો સઞ્ચરતિ, એવમેવં કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ પટિચ્ચ અસ્સાસપસ્સાસાતિ. તતો અસ્સાસપસ્સાસે ચ કાયઞ્ચ રૂપન્તિ, ચિત્તઞ્ચ તંસમ્પયુત્તે ચ ધમ્મે અરૂપન્તિ વવત્થપેતિ.

એવં નામરૂપં વવત્થપેત્વા તસ્સ પચ્ચયં પરિયેસતિ, પરિયેસન્તો ચ તં દિસ્વા તીસુપિ અદ્ધાસુ નામરૂપસ્સ પવત્તિં આરબ્ભ કઙ્ખં વિતરતિ, વિતિણ્ણકઙ્ખો કલાપસમ્મસનવસેન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય પુબ્બભાગે ઉપ્પન્ને ઓભાસાદયો દસ વિપસ્સનુપક્કિલેસે પહાય ઉપક્કિલેસવિમુત્તં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં ‘‘મગ્ગો’’તિ વવત્થપેત્વા ઉદયં પહાય ભઙ્ગાનુપસ્સનં પત્વા નિરન્તરં ભઙ્ગાનુપસ્સનેન ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો યથાક્કમેન ચત્તારો અરિયમગ્ગે પાપુણિત્વા અરહત્તફલે પતિટ્ઠાય એકૂનવીસતિભેદસ્સ પચ્ચવેક્ખણાઞાણસ્સ પરિયન્તં પત્તો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યો હોતિ. એત્તાવતા ચસ્સ ગણનં આદિં કત્વા વિપસ્સનાપરિયોસાના આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના સમત્તા હોતીતિ. અયં સબ્બાકારતો પઠમચતુક્કવણ્ણના.

ઇતરેસુ પન તીસુ ચતુક્કેસુ યસ્મા વિસું કમ્મટ્ઠાનભાવનાનયો નામ નત્થિ, તસ્મા અનુપદવણ્ણનાનયેનેવ તેસં એવમત્થો વેદિતબ્બો. પીતિપટિસંવેદીતિ પીતિં પટિસંવિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણતો ચ અસમ્મોહતો ચ.

કથં આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, તસ્સ સમાપત્તિક્ખણે ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા.

કથં અસમ્મોહતો? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં પીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ, તસ્સ વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપટિવેધેન અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. ઇદં પનેત્થ વિસેસમત્તં – તિણ્ણં ઝાનાનં વસેન સુખપટિસંવિદિતા હોતિ. ચતુન્નમ્પિ ઝાનાનં વસેન ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવિદિતા વેદિતબ્બા. ચિત્તસઙ્ખારોતિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધા. પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારન્તિ ઓળારિકં ઓળારિકં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો, નિરોધેન્તોતિ અત્થો. સો વિત્થારતો કાયસઙ્ખારે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ પીતિપદે પીતિસીસેન વેદના વુત્તા, સુખપદે સરૂપેનેવ વેદના. દ્વીસુ ચિત્તસઙ્ખારપદેસુ ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા, એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪; મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો સઞ્ઞાસમ્પયુત્તા વેદનાતિ એવં વેદનાનુપસ્સનાનયેન ઇદં ચતુક્કં ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતિયચતુક્કેપિ ચતુન્નં ઝાનાનં વસેન ચિત્તપટિસંવિદિતા વેદિતબ્બા. અભિપ્પમોદયં ચિત્તન્તિ ચિત્તં મોદેન્તો પમોદેન્તો હાસેન્તો પહાસેન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ અભિપ્પમોદો હોતિ સમાધિવસેન ચ વિપસ્સનાવસેન ચ.

કથં સમાધિવસેન? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, સો સમાપત્તિક્ખણે સમ્પયુત્તાય પીતિયા ચિત્તં આમોદેતિ પમોદેતિ. કથં વિપસ્સનાવસેન? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં પીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ. એવં વિપસ્સનાક્ખણે ઝાનસમ્પયુત્તં પીતિં આરમ્મણં કત્વા ચિત્તં આમોદેતિ પમોદેતિ. એવં પટિપન્નો ‘‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સમાદહં ચિત્તન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિવસેન આરમ્મણે ચિત્તં સમં આદહન્તો સમં ઠપેન્તો, તાનિ વા પન ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં ચિત્તં ખયતો વયતો સમ્મસતો વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપટિવેધેન ઉપ્પજ્જતિ ખણિકચિત્તેકગ્ગતા, એવં ઉપ્પન્નાય ખણિકચિત્તેકગ્ગતાય વસેનપિ આરમ્મણે ચિત્તં સમં આદહન્તો સમં ઠપેન્તો ‘‘સમાદહં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ.

વિમોચયં ચિત્તન્તિ પઠમજ્ઝાનેન નીવરણેહિ ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, દુતિયેન વિતક્કવિચારેહિ, તતિયેન પીતિયા, ચતુત્થેન સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, તાનિ વા પન ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં ચિત્તં ખયતો વયતો સમ્મસતિ. સો વિપસ્સનાક્ખણે અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞાતો ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞાતો, અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસઞ્ઞાતો, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નન્દિતો, વિરાગાનુપસ્સનાય રાગતો, નિરોધાનુપસ્સનાય સમુદયતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય આદાનતો ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ. એવં ચિત્તાનુપસ્સનાવસેન ઇદં ચતુક્કં ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ચતુત્થચતુક્કે પન અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ એત્થ તાવ અનિચ્ચં વેદિતબ્બં, અનિચ્ચતા વેદિતબ્બા, અનિચ્ચાનુપસ્સના વેદિતબ્બા, અનિચ્ચાનુપસ્સી વેદિતબ્બો. તત્થ અનિચ્ચન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધા. કસ્મા? ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવા. અનિચ્ચતાતિ તેસંયેવ ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં, હુત્વા અભાવો વા, નિબ્બત્તાનં તેનેવાકારેન અટ્ઠત્વા ખણભઙ્ગેન ભેદોતિ અત્થો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાતિ તસ્સા અનિચ્ચતાય વસેન રૂપાદીસુ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપસ્સના. અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ તાય અનુપસ્સનાય સમન્નાગતો. તસ્મા એવંભૂતો અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ઇધ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વેદિતબ્બો.

વિરાગાનુપસ્સીતિ એત્થ પન દ્વે વિરાગા ખયવિરાગો ચ અચ્ચન્તવિરાગો ચ. તત્થ ખયવિરાગોતિ સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગો. અચ્ચન્તવિરાગોતિ નિબ્બાનં. વિરાગાનુપસ્સનાતિ તદુભયદસ્સનવસેન પવત્તા વિપસ્સના ચ મગ્ગો ચ. તાય દુવિધાયપિ અનુપસ્સનાય સમન્નાગતો હુત્વા અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ‘‘વિરાગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વેદિતબ્બો. નિરોધાનુપસ્સીપદેપિ એસેવ નયો.

પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીતિ એત્થાપિ દ્વે પટિનિસ્સગ્ગા પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચ. પટિનિસ્સગ્ગોયેવ અનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના, વિપસ્સનામગ્ગાનમેતં અધિવચનં. વિપસ્સનાતિ તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસે પરિચ્ચજતિ, સઙ્ખતદોસદસ્સનેન ચ તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દતીતિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચાતિ વુચ્ચતિ. મગ્ગો સમુચ્છેદવસેન સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસે પરિચ્ચજતિ, આરમ્મણકરણેન ચ નિબ્બાને પક્ખન્દતીતિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચાતિ વુચ્ચતિ. ઉભયમ્પિ પન પુરિમપુરિમઞાણાનં અનુઅનુ પસ્સનતો અનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ. તાય દુવિધાયપિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય સમન્નાગતો હુત્વા અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી’’તિ તરુણવિપસ્સનાય વસેન વુત્તં, ‘‘વિરાગાનુપસ્સી’’તિ તતો બલવતરાય સઙ્ખારેસુ વિરજ્જનસમત્થાય વિપસ્સનાય વસેન, ‘‘નિરોધાનુપસ્સી’’તિ તતો બલવતરાય કિલેસનિરોધનસમત્થાય વિપસ્સનાય વસેન, ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી’’તિ મગ્ગસ્સ આસન્નભૂતાય અતિતિક્ખાય વિપસ્સનાય વસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યત્થ પન મગ્ગોપિ લબ્ભતિ, સો અભિન્નોયેવ. એવમિદં ચતુક્કં સુદ્ધવિપસ્સનાવસેન વુત્તં, પુરિમાનિ પન તીણિ સમથવિપસ્સનાવસેનાતિ.

આનાપાનસ્સતિમાતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬૪. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તં માતિકં પટિપાટિયા ભાજેત્વા દસ્સેતું ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદીહિ દસહિ પદેહિ સિક્ખત્તયસઙ્ખાતં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનમેવ કથિતં. તઞ્હિ બુદ્ધેન ભગવતા દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સેવ ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચિ, ગહણવસેન આદાયો, સભાવટ્ઠેન ધમ્મો, સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન વિનયો, તદુભયેનપિ ધમ્મવિનયો, પવુત્તવસેન પાવચનં, સેટ્ઠચરિયટ્ઠેન બ્રહ્મચરિયં, અનુસિટ્ઠિદાનવસેન સત્થુસાસનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ‘‘ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા’’તિઆદીસુ ઇમિસ્સા બુદ્ધદિટ્ઠિયા, ઇમિસ્સા બુદ્ધખન્તિયા, ઇમિસ્સા બુદ્ધરુચિયા, ઇમસ્મિં બુદ્ધઆદાયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધધમ્મે, ઇમસ્મિં બુદ્ધવિનયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધધમ્મવિનયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધપાવચને, ઇમસ્મિં બુદ્ધબ્રહ્મચરિયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધસત્થુસાસનેતિ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચેતં સિક્ખત્તયસઙ્ખાતં સકલં પાવચનં ભગવતા દિટ્ઠત્તા સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયત્તા સમ્માદિટ્ઠિપુબ્બઙ્ગમત્તા ચ દિટ્ઠિ. ભગવતો ખમનવસેન ખન્તિ. રુચ્ચનવસેન રુચિ. ગહણવસેન આદાયો. અત્તનો કારકં અપાયે અપતમાનં ધારેતીતિ ધમ્મો. સોવ સંકિલેસપક્ખં વિનેતીતિ વિનયો. ધમ્મો ચ સો વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો, કુસલધમ્મેહિ વા અકુસલધમ્માનં એસ વિનયોતિ ધમ્મવિનયો. તેનેવ વુત્તં – ‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ, નો સરાગાય…પે… એકંસેન, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ એસો ધમ્મો એસો વિનયો એતં સત્થુસાસન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૫૩; ચૂળવ. ૪૦૬). ધમ્મેન વા વિનયો, ન દણ્ડાદીહીતિ ધમ્મવિનયો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દણ્ડેનેકે દમયન્તિ, અઙ્કુસેહિ કસાહિ ચ;

અદણ્ડેન અસત્થેન, નાગો દન્તો મહેસિના’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૫૨; ચૂળવ. ૩૪૨);

તથા ‘‘ધમ્મેન નયમાનાનં, કા ઉસૂયા વિજાનત’’ન્તિ (મહાવ. ૬૩). ધમ્માય વા વિનયો ધમ્મવિનયો. અનવજ્જધમ્મત્થં હેસ વિનયો, ન ભવભોગામિસત્થં. તેનાહ ભગવા – ‘‘નયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ જનકુહનત્થ’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૩૫; અ. નિ. ૪.૨૫) વિત્થારો. પુણ્ણત્થેરોપિ આહ – ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો, આવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૯). વિસુદ્ધં વા નયતીતિ વિનયો, ધમ્મતો વિનયો ધમ્મવિનયો. સંસારધમ્મતો હિ સોકાદિધમ્મતો વા એસ વિસુદ્ધં નિબ્બાનં નયતિ, ધમ્મસ્સ વા વિનયો, ન તિત્થકરાનન્તિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મભૂતો હિ ભગવા, તસ્સેવ એસ વિનયો. યસ્મા વા ધમ્મા એવ અભિઞ્ઞેય્યા પરિઞ્ઞેય્યા પહાતબ્બા ભાવેતબ્બા સચ્છિકાતબ્બા ચ, તસ્મા એસ ધમ્મેસુ વિનયો, ન સત્તેસુ ન જીવેસુ ચાતિ ધમ્મવિનયો. સાત્થસબ્યઞ્જનતાદીહિ અઞ્ઞેસં વચનતો પધાનં વચનન્તિ પવચનં, પવચનમેવ પાવચનં. સબ્બચરિયાહિ વિસિટ્ઠચરિયભાવેન બ્રહ્મચરિયં. દેવમનુસ્સાનં સત્થુભૂતસ્સ ભગવતો સાસનન્તિ સત્થુસાસનં, સત્થુભૂતં વા સાસનન્તિપિ સત્થુસાસનં. ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) હિ ધમ્મવિનયોવ સત્થાતિ વુત્તો. એવમેતેસં પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન ઇમસ્મિંયેવ સાસને સબ્બાકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકો ભિક્ખુ વિજ્જતિ, ન અઞ્ઞત્ર, તસ્મા તત્થ તત્થ ‘‘ઇમિસ્સા’’તિ ચ ‘‘ઇમસ્મિ’’ન્તિ ચ અયં નિયમો કતોતિ વેદિતબ્બો. અયં ‘‘ઇધા’’તિમાતિકાય નિદ્દેસસ્સ અત્થો.

પુથુજ્જનકલ્યાણકો વાતિઆદિના ચ ભિક્ખુસદ્દસ્સ વચનત્થં અવત્વા ઇધાધિપ્પેતભિક્ખુયેવ દસ્સિતો. તત્થ પુથુજ્જનો ચ સો કિલેસાનં અસમુચ્છિન્નત્તા, કલ્યાણો ચ સીલાદિપટિપત્તિયુત્તત્તાતિ પુથુજ્જનકલ્યાણો, પુથુજ્જનકલ્યાણોવ પુથુજ્જનકલ્યાણકો. અધિસીલાદીનિ સિક્ખતીતિ સેક્ખો. સોતાપન્નો વા સકદાગામી વા અનાગામી વા. અકુપ્પો ચલયિતુમસક્કુણેય્યો અરહત્તફલધમ્મો અસ્સાતિ અકુપ્પધમ્મો. સોપિ હિ ઇમં સમાધિં ભાવેતિ.

અરઞ્ઞનિદ્દેસે વિનયપરિયાયેન તાવ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (પારા. ૯૨) આગતં. સુત્તન્તપરિયાયેન આરઞ્ઞકં ભિક્ખું સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પાચિ. ૫૭૩) આગતં. વિનયસુત્તન્તા પન ઉભોપિ પરિયાયદેસના નામ, અભિધમ્મો નિપ્પરિયાયદેસનાતિ અભિધમ્મપરિયાયેન (વિભ. ૫૨૯) અરઞ્ઞં દસ્સેતું નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલાતિ વુત્તં, ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વાતિ અત્થો. નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલન્તિપિ પાઠો, ઇન્દખીલં અતિક્કમિત્વા બહીતિ વુત્તં હોતિ. ઇન્દખીલોતિ ચેત્થ ગામસ્સ વા નગરસ્સ વા ઉમ્મારો.

રુક્ખમૂલનિદ્દેસે રુક્ખમૂલસ્સ પાકટત્તા તં અવત્વાવ યત્થાતિઆદિમાહ. તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં રુક્ખમૂલે. આસન્તિ નિસીદન્તિ એત્થાતિ આસનં. પઞ્ઞત્તન્તિ ઠપિતં. મઞ્ચો વાતિઆદીનિ આસનસ્સ પભેદવચનાનિ. મઞ્ચોપિ હિ નિસજ્જાયપિ ઓકાસત્તા ઇધ આસનેસુ વુત્તો. સો પન મસારકબુન્દિકાબદ્ધકુળીરપાદકઆહચ્ચપાદકાનં અઞ્ઞતરો. પીઠં તેસં અઞ્ઞતરમેવ. ભિસીતિ ઉણ્ણાભિસિચોળભિસિવાકભિસિતિણભિસિપણ્ણભિસીનં અઞ્ઞતરા. તટ્ટિકાતિ તાલપણ્ણાદીહિ ચિનિત્વા કતા. ચમ્મખણ્ડોતિ નિસજ્જારહો યો કોચિ ચમ્મખણ્ડો. તિણસન્થરાદયો તિણાદીનિ ગુમ્બેત્વા કતા. તત્થાતિ તસ્મિં રુક્ખમૂલે. ચઙ્કમતિ વાતિઆદીહિ રુક્ખમૂલસ્સ ચતુઇરિયાપથપવત્તનયોગ્યતા કથિતા. ‘‘યત્થા’’તિઆદીહિ સબ્બપદેહિ રુક્ખમૂલસ્સ સન્દચ્છાયતા જનવિવિત્તતા ચ વુત્તા હોતિ. કેનચીતિ કેનચિ સમૂહેન. તં સમૂહં ભિન્દિત્વા વિત્થારેન્તો ગહટ્ઠેહિ વા પબ્બજિતેહિ વાતિ આહ. અનાકિણ્ણન્તિ અસંકિણ્ણં અસમ્બાધં. યસ્સ સેનાસનસ્સ સમન્તા ગાવુતમ્પિ અડ્ઢયોજનમ્પિ પબ્બતગહનં વનગહનં નદીગહનં હોતિ, ન કોચિ અવેલાય ઉપસઙ્કમિતું સક્કોતિ, ઇદં સન્તિકેપિ અનાકિણ્ણં નામ. યં પન અડ્ઢયોજનિકં વા યોજનિકં વા હોતિ, ઇદં દૂરતાય એવ અનાકિણ્ણં નામ.

વિહારોતિ અડ્ઢયોગાદિમુત્તકો અવસેસાવાસો. અડ્ઢયોગોતિ સુપણ્ણવઙ્કગેહં. પાસાદોતિ દ્વે કણ્ણિકા ગહેત્વા કતો દીઘપાસાદો. હમ્મિયન્તિ ઉપરિઆકાસતલે પતિટ્ઠિતકૂટાગારપાસાદોયેવ. ગુહાતિ ઇટ્ઠકાગુહા સિલાગુહા દારુગુહા પંસુગુહાતિ એવઞ્હિ ખન્ધકટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૯૪) વુત્તં. વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં પન વિહારોતિ સમન્તા પરિહારપથં અન્તોયેવ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ચ દસ્સેત્વા કતસેનાસનં. ગુહાતિ ભૂમિગુહા, યત્થ રત્તિન્દિવં દીપં લદ્ધું વટ્ટતિ. પબ્બતગુહા વા ભૂમિગુહા વાતિ ઇદં દ્વયં વિસેસેત્વા વુત્તં. માતિકાય સબ્બકાલસાધારણલક્ખણવસેન ‘‘નિસીદતી’’તિ વત્તમાનવચનં કતં, ઇધ પન નિસિન્નસ્સ ભાવનારમ્ભસબ્ભાવતો નિસજ્જારમ્ભપરિયોસાનદસ્સનત્થં નિસિન્નોતિ નિટ્ઠાનવચનં કતં. યસ્મા પન ઉજું કાયં પણિધાય નિસિન્નસ્સ કાયો ઉજુકો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અધિપ્પેતમ એવ દસ્સેન્તો ઉજુકોતિઆદિમાહ. તત્થ ઠિતો સુપણિહિતોતિ ઉજુકં પણિહિતત્તા ઉજુકો હુત્વા ઠિતો, ન સયમેવાતિ અત્થો. પરિગ્ગહટ્ઠોતિ પરિગ્ગહિતટ્ઠો. કિં પરિગ્ગહિતં? નિય્યાનં. કિં નિય્યાનં? આનાપાનસ્સતિસમાધિયેવ યાવ અરહત્તમગ્ગા નિય્યાનં. તેનાહનિય્યાનટ્ઠોતિ મુખસદ્દસ્સ જેટ્ઠકત્થવસેન સંસારતો નિય્યાનટ્ઠો વુત્તો. ઉપટ્ઠાનટ્ઠોતિ સભાવટ્ઠોયેવ. સબ્બેહિ પનેતેહિ પદેહિ પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વાતિ અત્થો વુત્તો હોતિ. કેચિ પન ‘‘પરિગ્ગહટ્ઠોતિ સતિયા પરિગ્ગહટ્ઠો, નિય્યાનટ્ઠોતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં પવિસનનિક્ખમનદ્વારટ્ઠો’’તિ વણ્ણયન્તિ. પરિગ્ગહિતઅસ્સાસપસ્સાસનિય્યાનં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૧૬૫. બાત્તિંસાય આકારેહીતિ તાસુ તાસુ અવત્થાસુ યથાક્કમેન લબ્ભમાનાનં અનવસેસપરિયાદાનવસેન વુત્તં. દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ માતિકાય ‘‘દીઘ’’ન્તિવુત્તઅસ્સાસવસેન. એવં સેસેસુ. એકગ્ગતન્તિ એકગ્ગભાવં. અવિક્ખેપન્તિ અવિક્ખિપનં. એકગ્ગતા એવ હિ નાનારમ્મણેસુ ચિત્તસ્સ અવિક્ખિપનતો અવિક્ખેપોતિ વુચ્ચતિ. પજાનતોતિ અસમ્મોહવસેન પજાનન્તસ્સ, વિન્દન્તસ્સાતિ વા અત્થો. ‘‘અવિક્ખેપો મે પટિલદ્ધો’’તિ આરમ્મણકરણવસેન પજાનન્તસ્સ વા. તાય સતિયાતિ તાય ઉપટ્ઠિતાય સતિયા. તેન ઞાણેનાતિ તેન અવિક્ખેપજાનનઞાણેન. સતો કારી હોતીતિ એત્થ યસ્મા ઞાણસમ્પયુત્તા એવ સતિ સતીતિ અધિપ્પેતા, યથાહ – ‘‘સતિમા હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૪૬૭). તસ્મા ‘‘સતો’’તિ વચનેનેવ ઞાણમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ.

૧૬૬. અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ દીઘસઙ્ખાતે કાલે. દીઘો હિ મગ્ગો અદ્ધાનોતિ વુચ્ચતિ. અયમ્પિ કાલો દીઘત્તા અદ્ધાનો વિય અદ્ધાનોતિ વુત્તો. ‘‘અસ્સસતી’’તિ ચ ‘‘પસ્સસતી’’તિ ચ અસ્સાસઞ્ચ પસ્સાસઞ્ચ વિસું વિસું વત્વાપિ ભાવનાય નિરન્તરપ્પવત્તિદસ્સનત્થં ‘‘અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપી’’તિ પુન સમાસેત્વા વુત્તં. છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાભિવુદ્ધિયા ભિય્યોભાવાય છન્દો જાયતિ. સુખુમતરન્તિ પસ્સમ્ભનસબ્ભાવતો વુત્તં. પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાપારિપૂરિયા પીતિ જાયતિ. અસ્સાસપસ્સાસાપિ ચિત્તં વિવત્તતીતિ અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય પટિભાગનિમિત્તે ઉપ્પજ્જન્તે પકતિઅસ્સાસપસ્સાસતો ચિત્તં નિવત્તતિ. ઉપેક્ખા સણ્ઠાતીતિ તસ્મિં પટિભાગનિમિત્તે ઉપચારપ્પનાસમાધિપત્તિયા પુન સમાધાને બ્યાપારાભાવતો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા સણ્ઠાતિ નામ. નવહાકારેહીતિ એત્થ ભાવનારમ્ભતો પભુતિ પુરે છન્દુપ્પાદા ‘‘અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપી’’તિ વુત્તા તયો આકારા, છન્દુપ્પાદતો પભુતિ પુરે પામોજ્જુપ્પાદા તયો, પામોજ્જુપ્પાદતો પભુતિ તયોતિ નવ આકારા. કાયોતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ અસ્સાસપસ્સાસા સમૂહટ્ઠેન કાયો. પકતિઅસ્સાસપકતિપસ્સાસે નિસ્સાય ઉપ્પન્નનિમિત્તમ્પિ અસ્સાસપસ્સાસાતિ નામં લભતિ. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ તં આરમ્મણં ઉપેચ્ચ તિટ્ઠતીતિ સતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. અનુપસ્સના ઞાણન્તિ સમથવસેન નિમિત્તકાયાનુપસ્સના, વિપસ્સનાવસેન નામકાયરૂપકાયાનુપસ્સના ઞાણન્તિ અત્થો. કાયો ઉપટ્ઠાનન્તિ સો કાયો ઉપેચ્ચ તિટ્ઠતિ એત્થ સતીતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. નો સતીતિ સો કાયો સતિ નામ ન હોતીતિ અત્થો. તાય સતિયાતિ ઇદાનિ વુત્તાય સતિયા. તેન ઞાણેનાતિ ઇદાનેવ વુત્તેન ઞાણેન. તં કાયં અનુપસ્સતીતિ સમથવિપસ્સનાવસેન યથાવુત્તં કાયં અનુગન્ત્વા ઝાનસમ્પયુત્તઞાણેન વા વિપસ્સનાઞાણેન વા પસ્સતિ.

માતિકાય કાયાદીનં પદાનં અભાવેપિ ઇમસ્સ ચતુક્કસ્સ કાયાનુપસ્સનાવસેન વુત્તત્તા ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ વચનં સન્ધાય કાયપદનિદ્દેસો કતો. કાયે કાયાનુપસ્સનાતિ બહુવિધે કાયે તસ્સ તસ્સ કાયસ્સ અનુપસ્સના. અથ વા કાયે કાયાનુપસ્સના, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સનાતિ વુત્તં હોતિ. અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભભૂતે કાયે ન નિચ્ચસુખત્તસુભાનુપસ્સના, અથ ખો અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભતો કાયસ્સેવ અનુપસ્સના. અથ વા કાયે અહન્તિ વા મમન્તિ વા ઇત્થીતિ વા પુરિસોતિ વા ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ અનનુપસ્સનતો તસ્સેવ કાયમત્તસ્સ અનુપસ્સનાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપરિ વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાતિઆદીસુ તીસુપિ એસેવ નયો. સતિયેવ ઉપટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, કાયાનુપસ્સનાય સમ્પયુત્તં સતિપટ્ઠાનં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, તસ્સ ભાવના કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના.

૧૬૭. તં કાયન્તિ અનિદ્દિટ્ઠેપિ નામરૂપકાયે કાયસદ્દેન તસ્સાપિ સઙ્ગહિતત્તા નિદ્દિટ્ઠં વિય કત્વા વુત્તં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો હિ નામરૂપકાયે એવ લબ્ભન્તિ, ન નિમિત્તકાયે. અનુપસ્સના ચ ભાવના ચ વુત્તત્થા એવ. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિઆદિ આનાપાનસ્સતિભાવનાય આનિસંસં દસ્સેતું વુત્તં. તસ્સા હિ સતિવેપુલ્લતાઞાણવેપુલ્લતા ચ આનિસંસો. તત્થ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતોતિ પટિલદ્ધજ્ઝાનસ્સ વિપસ્સનાકાલે ચિત્તેકગ્ગતં સન્ધાય વુત્તં. વિદિતા વેદનાતિ સામઞ્ઞતો ઉદયદસ્સનેન વિદિતા વેદના. વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તીતિ ખયતો વયતો સુઞ્ઞતો વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ. વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તીતિ સામઞ્ઞતો વયદસ્સનેન વિદિતા વિનાસં ગચ્છન્તિ, ભિજ્જન્તીતિ અત્થો. સઞ્ઞાવિતક્કેસુપિ એસેવ નયો. ઇમેસુ પન તીસુ વુત્તેસુ સેસા રૂપધમ્માપિ વુત્તા હોન્તિ. કસ્મા પન ઇમે તયો એવ વુત્તાતિ ચે? દુપ્પરિગ્ગહત્તા. વેદનાસુ તાવ સુખદુક્ખા પાકટા, ઉપેક્ખા પન સુખુમા દુપ્પરિગ્ગહા, ન સુટ્ઠુ પાકટા. સાપિ ચસ્સ પાકટા હોતિ, સઞ્ઞા આકારમત્તગ્ગાહકત્તા ન યથાસભાવગ્ગાહિની. સા ચ સભાવસામઞ્ઞલક્ખણગ્ગાહકેન વિપસ્સનાઞાણેન સમ્પયુત્તા અતિ વિય અપાકટા. સાપિ ચસ્સ પાકટા હોતિ, વિતક્કો ઞાણપતિરૂપકત્તા ઞાણતો વિસું કત્વા દુપ્પરિગ્ગહો. ઞાણપતિરૂપકો હિ વિતક્કો. યથાહ – ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨). સોપિ ચસ્સ વિતક્કો પાકટો હોતીતિ એવં દુપ્પરિગ્ગહેસુ વુત્તેસુ સેસા વુત્તાવ હોન્તીતિ. ઇમેસં પન પદાનં નિદ્દેસે કથં વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તીતિ પુચ્છિત્વા તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ વેદનુપ્પાદસ્સ વિદિતત્તેયેવ વિસ્સજ્જિતે વેદનાય વિદિતત્તં વિસ્સજ્જિતં હોતીતિ કથં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતીતિઆદિમાહ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાનિરોધાતિઆદયો હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ. ઇમિનાવ નયેન સઞ્ઞાવિતક્કાપિ વેદિતબ્બા. વિતક્કવારે પન ‘‘ફસ્સસમુદયા ફસ્સનિરોધા’’તિ અવત્વા ફસ્સટ્ઠાને સઞ્ઞાસમુદયા સઞ્ઞાનિરોધાતિ વુત્તં. તં કસ્મા ઇતિ ચે? સઞ્ઞામૂલકત્તા વિતક્કસ્સ. ‘‘સઞ્ઞાનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સઙ્કપ્પનાનત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯) હિ વુત્તં.

અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદીસુ ચ ‘‘વેદનં અનિચ્ચતો મનસિકરોતો’’તિઆદિના નયેન તસ્મિં તસ્મિં વારે સો સોયેવ ધમ્મો યોજેતબ્બો. યસ્મા પન વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા વેદના વિપસ્સનાકિચ્ચકરણે અસમત્થત્તા વિપસ્સનાય અનુપકારિકા, તસ્માયેવ ચ બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ નાગતા. વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાય પન સઞ્ઞાય કિચ્ચમેવ અપરિબ્યત્તં, તસ્મા સા વિપસ્સનાય એકન્તમનુપકારિકા એવ. વિતક્કં પન વિના વિપસ્સનાકિચ્ચમેવ નત્થિ. વિતક્કસહાયા હિ વિપસ્સના સકકિચ્ચં કરોતિ. યથાહ –

‘‘પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ આરમ્મણં નિચ્છેતું ન સક્કોતિ, વિતક્કે પન આકોટેત્વા આકોટેત્વા દેન્તે સક્કોતિ. કથં? યથા હિ હેરઞ્ઞિકો કહાપણં હત્થે ઠપેત્વા સબ્બભાગેસુ ઓલોકેતુકામો સમાનોપિ ન ચક્ખુતલેનેવ પરિવત્તેતું સક્કોતિ, અઙ્ગુલિપબ્બેહિ પન પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેતું સક્કોતિ, એવમેવ ન પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચાદિવસેન આરમ્મણં નિચ્છેતું સક્કોતિ, અભિનિરોપનલક્ખણેન પન આહનનપરિયાહનનરસેન વિતક્કેન આકોટેન્તેન વિય પરિવત્તેન્તેન વિય ચ આદાયાદાય દિન્નમેવ નિચ્છેતું સક્કોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૮).

તસ્મા વેદનાસઞ્ઞાનં વિપસ્સનાય અનુપકારત્તા લક્ખણમત્તવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘વેદનાય સઞ્ઞાયા’’તિ તત્થ તત્થ એકવચનેન નિદ્દેસો કતો. યત્તકો પન વિપસ્સનાય ભેદો, તત્તકો એવ વિતક્કસ્સાતિ દસ્સેતું ‘‘વિતક્કાન’’ન્તિ તત્થ તત્થ બહુવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ વત્તું યુજ્જતિ.

૧૬૮. પુન દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિઆદિ આનાપાનસ્સતિભાવનાય સમ્પત્તિં ભાવનાફલઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ સમોધાનેતીતિ આરમ્મણં ઠપેતિ, આરમ્મણં પતિટ્ઠાપેતીતિ વા અત્થો. સમોદહનબ્યાપારાભાવેપિ ભાવનાપારિપૂરિયા એવ સમોદહતિ નામ. ગોચરન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણં, મગ્ગક્ખણે ફલક્ખણે ચ નિબ્બાનારમ્મણં. સમત્થન્તિ સમમેવ અત્થો, સમસ્સ વા અત્થોતિ સમત્થો. તં સમત્થં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. મગ્ગં સમોધાનેતીતિ મગ્ગફલક્ખણેયેવ ગોચરં નિબ્બાનમેવ. અયં પુગ્ગલોતિ આનાપાનસ્સતિભાવનં અનુયુત્તો યોગાવચરોવ. ઇમસ્મિં આરમ્મણેતિ એત્થ પન ‘‘કાયે’’તિપદેન સઙ્ગહિતે નામરૂપકાયસઙ્ખાતે સઙ્ખતારમ્મણે તેનેવ કમેન મગ્ગે નિબ્બાનારમ્મણે ચ. યં તસ્સાતિઆદીહિ આરમ્મણગોચરસદ્દાનં એકત્થતા વુત્તા. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. પજાનાતીતિ પુગ્ગલો પજાનના પઞ્ઞાતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાય પજાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણસ્સ, મગ્ગફલક્ખણે નિબ્બાનારમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં સતિ. એત્થ ચ કમ્મત્થે સામિવચનં યથા રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનન્તિ. અવિક્ખેપોતિ સમાધિ. અધિટ્ઠાનન્તિ યથાવુત્તસઙ્ખારારમ્મણં નિબ્બાનારમ્મણઞ્ચ. તઞ્હિ અધિટ્ઠાતિ એત્થ ચિત્તન્તિ અધિટ્ઠાનં. વોદાનન્તિ ઞાણં. તઞ્હિ વોદાયતિ વિસુજ્ઝતિ તેન ચિત્તન્તિ વોદાનં. લીનપક્ખિકો સમાધિ અલીનભાવપ્પત્તિયા સમભૂતત્તા સમં, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકં ઞાણં અનુદ્ધતભાવપ્પત્તિયા સમભૂતત્તા સમં. તેન વિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુ સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધતા વુત્તા હોતિ. સતિ પન સબ્બત્થિકત્તા તદુભયસમતાય ઉપકારિકાતિ સમં, આરમ્મણં સમતાધિટ્ઠાનત્તા સમં. અનવજ્જટ્ઠોતિ વિપસ્સનાય અનવજ્જસભાવો. નિક્લેસટ્ઠોતિ મગ્ગસ્સ નિક્કિલેસસભાવો. નિક્કિલેસટ્ઠોતિ વા પાઠો. વોદાનટ્ઠોતિ ફલસ્સ પરિસુદ્ધસભાવો. પરમટ્ઠોતિ નિબ્બાનસ્સ સબ્બધમ્મુત્તમસભાવો. પટિવિજ્ઝતીતિ તં તં સભાવં અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝતિ. એત્થ ચ ‘‘આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાન’’ન્તિઆદીહિ સમ્મા પટિવેધો વુત્તો. એત્થેવ ચ વોદાનટ્ઠપટિવેધસ્સ વુત્તત્તા તેન એકલક્ખણા અનવજ્જટ્ઠનિક્કિલેસટ્ઠપરમટ્ઠા લક્ખણહારવસેન વુત્તાયેવ હોન્તિ. યથાહ –

‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા કેચિ;

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, સો હારો લક્ખણો નામા’’તિ. (નેત્તિ. ૪.૫ નિદ્દેસવાર);

અનવજ્જટ્ઠો નિક્કિલેસટ્ઠો ચેત્થ અવિક્ખેપસઙ્ખાતસ્સ સમસ્સ અત્થો પયોજનન્તિ સમત્થો, વોદાનટ્ઠો વિપસ્સનામગ્ગવોદાનં સન્ધાય સમમેવ અત્થોતિ સમત્થો, ફલવોદાનં સન્ધાય મગ્ગવોદાનસઙ્ખાતસ્સ સમસ્સ અત્થોતિ સમત્થો, પરમટ્ઠો પન સમમેવ અત્થોતિ વા નિબ્બાનપયોજનત્તા સબ્બસ્સ સમસ્સ અત્થોતિ વા સમત્થો, તં વુત્તપ્પકારં સમઞ્ચ સમત્થઞ્ચ એકદેસસરૂપેકસેસં કત્વા સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતીતિ વુત્તં. ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગધમ્મા વિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેપિ લબ્ભન્તિ, મગ્ગો ચ તિસ્સો ચ વિસુદ્ધિયો મગ્ગફલક્ખણેયેવ, વિમોક્ખો ચ વિજ્જા ચ ખયે ઞાણઞ્ચ મગ્ગક્ખણેયેવ, વિમુત્તિ ચ અનુપ્પાદે ઞાણઞ્ચ ફલક્ખણેયેવ, સેસા વિપસ્સનાક્ખણેપીતિ. ધમ્મવારે ઇમે ધમ્મે ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતીતિ નિબ્બાનં ઠપેત્વા સેસા યથાયોગં વેદિતબ્બા. ઇદં પન યેભુય્યવસેન વુત્તં. અવુત્તત્થા પનેત્થ હેટ્ઠા વુત્તા એવ. એકેકચતુક્કવસેનેત્થ નિય્યાને દસ્સિતેપિ ચતુક્કન્તોગધસ્સ એકેકસ્સાપિ ભાગસ્સ નિય્યાનસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા એકેકભાગવસેન નિય્યાનં દસ્સિતં. ન હિ એકેકં વિના નિય્યાનં હોતીતિ.

દીઘંઅસ્સાસપસ્સાસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬૯. રસ્સનિદ્દેસે ઇત્તરસઙ્ખાતેતિ પરિત્તસઙ્ખાતે કાલે. સેસમેત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૧૭૦. સબ્બકાયપટિસંવેદિનિદ્દેસે અરૂપધમ્મેસુ વેદનાય ઓળારિકત્તા સુખગ્ગહણત્થં પઠમં ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણસંવેદિકા વેદના વુત્તા, તતો યં વેદેતિ, તં સઞ્જાનાતીતિ એવં વેદનાવિસયસ્સ આકારગ્ગાહિકા સઞ્ઞા, તતો સઞ્ઞાવસેન અભિસઙ્ખારિકા ચેતના, તતો ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) વચનતો ફસ્સો, તતો સબ્બેસં સાધારણલક્ખણો મનસિકારો, ચેતનાદીહિ સઙ્ખારક્ખન્ધો વુત્તો. એવં તીસુ ખન્ધેસુ વુત્તેસુ તંનિસ્સયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો વુત્તોવ હોતિ. નામઞ્ચાતિ વુત્તપ્પકારં નામઞ્ચ. નામકાયો ચાતિ ઇદં પન નામેન નિબ્બાનસ્સપિ સઙ્ગહિતત્તા લોકુત્તરાનઞ્ચ અવિપસ્સનુપગત્તા તં અપનેતું વુત્તં. ‘‘કાયો’’તિ હિ વચનેન નિબ્બાનં અપનીતં હોતિ નિબ્બાનસ્સ રાસિવિનિમુત્તત્તા. યે ચ વુચ્ચન્તિ ચિત્તસઙ્ખારાતિ ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪; મ. નિ. ૧.૪૬૩) એવં વુચ્ચમાનાપિ ચિત્તસઙ્ખારા ઇધ નામકાયેનેવ સઙ્ગહિતાતિ વુત્તં હોતિ. મહાભૂતાતિ મહન્તપાતુભાવતો મહાભૂતસામઞ્ઞતો મહાપરિહારતો મહાવિકારતો મહન્તભૂતત્તા ચાતિ મહાભૂતા. તે પન – પથવી આપો તેજો વાયોતિ ચત્તારો. ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, ચત્તારો મહાભૂતે ઉપાદાય નિસ્સાય અમુઞ્ચિત્વા પવત્તરૂપન્તિ અત્થો. તં પન – ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસો ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં હદયવત્થુ ઓજા કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ આકાસધાતુ રૂપસ્સ લહુતા મુદુતા કમ્મઞ્ઞત્તા ઉપચયો સન્તતિ જરતા અનિચ્ચતાતિ ચતુવીસતિવિધં. અસ્સાસો ચ પસ્સાસો ચાતિ પાકતિકોયેવ. અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય ઉપ્પન્નં પટિભાગનિમિત્તમ્પિ તદેવ નામં લભતિ પથવીકસિણાદીનિ વિય. રૂપસરિક્ખકત્તા રૂપન્તિ ચ નામં લભતિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૦૪; દી. નિ. ૩.૩૩૮) વિય. નિમિત્તઞ્ચ ઉપનિબન્ધનાતિ સતિઉપનિબન્ધનાય નિમિત્તભૂતં અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાનં. યે ચ વુચ્ચન્તિ કાયસઙ્ખારાતિ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૧.૪૬૩) એવં વુચ્ચમાનાપિ કાયસઙ્ખારા ઇધ રૂપકાયેનેવ સઙ્ગહિતાતિ વુત્તં હોતિ.

તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તીતિ ઝાનક્ખણે અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તકાયા વિપસ્સનાક્ખણે અવસેસરૂપારૂપકાયા આરમ્મણતો પટિવિદિતા હોન્તિ, મગ્ગક્ખણે અસમ્મોહતો પટિવિદિતા હોન્તિ. અસ્સાસપસ્સાસવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનસ્સ યોગિસ્સ ઉપ્પન્નવિપસ્સનામગ્ગેપિ સન્ધાય દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિઆદિ વુત્તં.

આવજ્જતો પજાનતોતિઆદીનિ સીલકથાયં વુત્તત્થાનિ. તે વુત્તપ્પકારે કાયે અન્તોકરિત્વા ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી’’તિ વુત્તં.

સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેનાતિઆદીસુ ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી’’તિવુત્તઅસ્સાસપસ્સાસતો ઉપ્પન્નજ્ઝાનવિપસ્સનામગ્ગેસુ સંવરોયેવ સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ. અવિક્ખેપોયેવ અવિક્ખેપટ્ઠેન ચિત્તવિસુદ્ધિ. પઞ્ઞાયેવ દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. ઝાનવિપસ્સનાસુ વિરતિઅભાવેપિ પાપાભાવમત્તમેવ સંવરો નામાતિ વેદિતબ્બં.

૧૭૧. પસ્સમ્ભયન્તિઆદીનં નિદ્દેસે કાયિકાતિ રૂપકાયે ભવા. કાયપટિબદ્ધાતિ કાયં પટિબદ્ધા કાયં નિસ્સિતા, કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ, તસ્માયેવ તે કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા. પસ્સમ્ભેન્તોતિ નિબ્બાપેન્તો સન્નિસીદાપેન્તો. પસ્સમ્ભનવચનેનેવ ઓળારિકાનં પસ્સમ્ભનં સિદ્ધં. નિરોધેન્તોતિ ઓળારિકાનં અનુપ્પાદનેન નિરોધેન્તો. વૂપસમેન્તોતિ ઓળારિકેયેવ એકસન્તતિપરિણામનયેન સન્તભાવં નયન્તો. સિક્ખતીતિ અધિકારવસેન અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ સમ્બન્ધો, તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતીતિ વા અત્થો.

ઇદાનિ ઓળારિકપસ્સમ્ભનં દસ્સેતું યથારૂપેહીતિઆદિમાહ. તત્થ યથારૂપેહીતિ યાદિસેહિ. આનમનાતિ પચ્છતો નમના. વિનમનાતિ ઉભયપસ્સતો નમના. સન્નમનાતિ સબ્બતોપિ નમન્તસ્સ સુટ્ઠુ નમના. પણમનાતિ પુરતો નમના. ઇઞ્જનાતિ કમ્પના. ફન્દનાતિ ઈસકં ચલના. પકમ્પનાતિ ભુસં કમ્પના. યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ કાયસ્સ આનમના…પે… પકમ્પના, તથારૂપં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભયન્તિ ચ, યા કાયસ્સ આનમના…પે… પકમ્પના, તઞ્ચ પસ્સમ્ભયન્તિ ચ સમ્બન્ધો કાતબ્બો. કાયસઙ્ખારેસુ હિ પસ્સમ્ભિતેસુ કાયસ્સ આનમનાદયો ચ પસ્સમ્ભિતાયેવ હોન્તીતિ. યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ કાયસ્સ ન આનમનાદિકા હોતિ, તથારૂપં સન્તં સુખુમમ્પિ કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભયન્તિ ચ, યા કાયસ્સ ન આનમનાદિકા, તઞ્ચ સન્તં સુખુમં પસ્સમ્ભયન્તિ ચ સમ્બન્ધતો વેદિતબ્બં. સન્તં સુખુમન્તિ ચ ભાવનપુંસકવચનમેતં. ઇતિ કિરાતિ એત્થ ઇતિ એવમત્થે, કિર યદિઅત્થે. યદિ એવં સુખુમકેપિ અસ્સાસપસ્સાસે પસ્સમ્ભયં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ ચોદકેન ચોદના આરદ્ધા હોતિ. અથ વા કિરાતિ ચોદકવચનત્તા અસદ્દહનત્થે અસહનત્થે પરોક્ખત્થે ચ યુજ્જતિયેવ, એવં સુખુમાનમ્પિ પસ્સમ્ભનં સિક્ખતીતિ ન સદ્દહામિ ન સહામિ અપચ્ચક્ખં મેતિ વુત્તં હોતિ.

એવં સન્તેતિ એવં સુખુમાનં પસ્સમ્ભને સન્તે. વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના ન હોતીતિ અસ્સાસપસ્સાસવાતસ્સ ઉપલદ્ધિયા. ઉપલદ્ધીતિ વિઞ્ઞાણં. અસ્સાસપસ્સાસવાતં ઉપલબ્ભમાનસ્સ તદારમ્મણસ્સ ભાવનાવિઞ્ઞાણસ્સ પભાવના ઉપ્પાદના ન હોતિ, તસ્સ આરમ્મણસ્સ ભાવના ન હોતીતિ અત્થો. અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના ન હોતીતિ ભાવનાય સુખુમકાનમ્પિ અસ્સાસપસ્સાસાનં નિરોધનતો તેસઞ્ચ ઉપ્પાદના પવત્તના ન હોતીતિ અત્થો. આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના ન હોતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાભાવતોયેવ તદારમ્મણાય ભાવનાવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાય સતિયા ચ પવત્તના ન હોતિ. તસ્માયેવ તંસમ્પયુત્તસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ ભાવના ન હોતિ. ન ચ નં તન્તિ એત્થ ચ નન્તિ નિપાતમત્તં ‘‘ભિક્ખુ ચ ન’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૨૭૩) વિય. તં વુત્તવિધિં સમાપત્તિં પણ્ડિતા ન સમાપજ્જન્તિપિ તતો ન વુટ્ઠહન્તિપીતિ સમ્બન્ધો. ચોદનાપક્ખસ્સ પરિહારવચને ઇતિ કિરાતિ એવમેવ. એત્થ એવકારત્થે કિરસદ્દો દટ્ઠબ્બો. એવં સન્તેતિ એવં પસ્સમ્ભને સન્તે એવ.

યથા કથં વિયાતિ યથા તં વુત્તવિધાનં હોતિ, તથા તં કથં વિયાતિ ઉપમં પુચ્છતિ. ઇદાનિ સેય્યથાપીતિ તં ઉપમં દસ્સેતિ. કંસેતિ કંસમયભાજને. નિમિત્તન્તિ તેસં સદ્દાનં આકારં. ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ ચ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં, નિમિત્તસ્સાતિ અત્થો. સદ્દનિમિત્તઞ્ચ સદ્દતો અનઞ્ઞં. સુગ્ગહિતત્તાતિ સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતત્તા. સુગહિતત્તાતિપિ પાઠો, સુટ્ઠુ ગહિતત્તાતિ અત્થો. સુમનસિકતત્તાતિ સુટ્ઠુ આવજ્જિતત્તા. સૂપધારિતત્તાતિ સુટ્ઠુ ચિત્તે ઠપિતત્તા. સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણતાપીતિ તદા સુખુમાનમ્પિ સદ્દાનં નિરુદ્ધત્તા અનુગ્ગહિતસદ્દનિમિત્તસ્સ અનારમ્મણમ્પિ સુખુમતરં સદ્દનિમિત્તં આરમ્મણં કત્વા સુખુમતરં સદ્દનિમિત્તારમ્મણમ્પિ ચિત્તં પવત્તતિ, સુખુમતરસદ્દનિમિત્તારમ્મણભાવતોપીતિ વા અત્થો. ઇમિનાવ નયેન અપ્પનાયમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો.

પસ્સમ્ભયન્તિઆદીસુ ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તા અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ વા ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ વા યોજના વેદિતબ્બા. ભાવનાવિસુદ્ધિયા કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભમાનેપિ ઓળારિકં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેમીતિ યોગિનો આભોગે સતિ તેનાદરેન અતિવિય પસ્સમ્ભતિ. અનુપટ્ઠહન્તમ્પિ સુખુમં સુઆનયં હોતિ.

અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનીતિ ‘‘દીઘં રસ્સં સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તેસુ ચતૂસુ વત્થૂસુ અસ્સાસવસેન ચતસ્સો, પસ્સાસવસેન ચતસ્સોતિ અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનિ. અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયોતિ ‘‘દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૭૦) નયેન વુત્તેસુ ચતૂસુ વત્થૂસુ અસ્સાસવસેન ચતસ્સો, પસ્સાસવસેન ચતસ્સોતિ અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયો. અટ્ઠ ચુપટ્ઠાનાનુસ્સતિયોતિપિ પાઠો. ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનીતિ ભગવતા આનાપાનસ્સતિસુત્તન્તે (મ. નિ. ૩.૧૪૪ આદયો) વુત્તત્તા પઠમચતુક્કવસેન ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનીતિ.

પઠમચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૭૨. દુતિયચતુક્કસ્સ પીતિપટિસંવેદિનિદ્દેસે ઉપ્પજ્જતિ પીતિ પામોજ્જન્તિ એત્થ પીતીતિ મૂલપદં. પામોજ્જન્તિ તસ્સ અત્થપદં, પમુદિતભાવોતિ અત્થો. યા પીતિ પામોજ્જન્તિઆદીસુ યા ‘‘પીતી’’તિ ચ ‘‘પામોજ્જ’’ન્તિ ચ એવમાદીનિ નામાનિ લભતિ, સા પીતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ પીતીતિ સભાવપદં. પમુદિતસ્સ ભાવો પામોજ્જં. આમોદનાકારો આમોદના. પમોદનાકારો પમોદના. યથા વા ભેસજ્જાનં વા તેલાનં વા ઉણ્હોદકસીતોદકાનં વા એકતોકરણં મોદનાતિ વુચ્ચતિ, એવમયમ્પિ ધમ્માનં એકતોકરણેન મોદના, ઉપસગ્ગવસેન પન પદં મણ્ડેત્વા આમોદના પમોદનાતિ વુત્તં. હાસેતીતિ હાસો, પહાસેતીતિ પહાસો, હટ્ઠપહટ્ઠાકારાનમેતં અધિવચનં. વિત્તીતિ વિત્તં, ધનસ્સેતં નામં. અયં પન સોમનસ્સપચ્ચયત્તા વિત્તિસરિક્ખતાય વિત્તિ. યથા હિ ધનિનો ધનં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, એવં પીતિમતોપિ પીતિં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા ‘‘વિત્તી’’તિ વુત્તા. તુટ્ઠિસભાવસણ્ઠિતાય હિ પીતિયા એતં નામં. પીતિમા પન પુગ્ગલો કાયચિત્તાનં ઉગ્ગતત્તા અબ્ભુગ્ગતત્તા ‘‘ઉદગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ, ઉદગ્ગસ્સ ભાગો ઓદગ્યં. અત્તનો મનતા અત્તમનતા. અનભિરદ્ધસ્સ હિ મનો દુક્ખપદટ્ઠાનત્તા ન અત્તનો મનો નામ હોતિ, અભિરદ્ધસ્સ સુખપદટ્ઠાનત્તા અત્તનો મનો નામ હોતિ, ઇતિ અત્તનો મનતા અત્તમનતા, સકમનતા સકમનસ્સ ભાવોતિ અત્થો. સા પન યસ્મા ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અત્તનો મનતા, ચિત્તસ્સેવ પનેસો ભાવો ચેતસિકો ધમ્મો, તસ્મા અત્તમનતા ચિત્તસ્સાતિ વુત્તા. સેસમેત્થ ચ ઉપરિ ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

૧૭૩. સુખપટિસંવેદિનિદ્દેસે દ્વે સુખાનીતિ સમથવિપસ્સનાભૂમિદસ્સનત્થં વુત્તં. કાયિકઞ્હિ સુખં વિપસ્સનાય ભૂમિ, ચેતસિકં સુખં સમથસ્સ ચ વિપસ્સનાય ચ ભૂમિ. કાયિકન્તિ પસાદકાયં વિના અનુપ્પત્તિતો કાયે નિયુત્તન્તિ કાયિકં. ચેતસિકન્તિ અવિપ્પયોગવસેન ચેતસિ નિયુત્તન્તિ ચેતસિકં. તત્થ કાયિકપદેન ચેતસિકં સુખં પટિક્ખિપતિ, સુખપદેન કાયિકં દુક્ખં. તથા ચેતસિકપદેન કાયિકં સુખં પટિક્ખિપતિ, સુખપદેન ચેતસિકં દુક્ખં. સાતન્તિ મધુરં સુમધુરં. સુખન્તિ સુખમેવ, ન દુક્ખં. કાયસમ્ફસ્સજન્તિ કાયસમ્ફસ્સે જાતં. સાતં સુખં વેદયિતન્તિ સાતં વેદયિતં, ન અસાતં વેદયિતં. સુખં વેદયિતં, ન દુક્ખં વેદયિતં. પરતો તીણિ પદાનિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તાનિ. સાતા વેદના, ન અસાતા. સુખા વેદના, ન દુક્ખાતિ અયમેવ પનેત્થ અત્થો.

ચેતસિકસુખનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેન યોજેતબ્બો. તે સુખાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, તાનિ સુખાનીતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ચતુક્કે હેટ્ઠા પઠમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ દુતિયચતુક્કવસેન વેદિતબ્બાનીતિ.

દુતિયચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.