૫. સતોકારિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૬૩. સતોકારિઞાણનિદ્દેસે માતિકાયં ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. અયઞ્હિ એત્થ ઇધ-સદ્દો સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો, અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપટિસેધનો ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧).

અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વાતિ ઇદમસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિ ભાવનાનુરૂપસેનાસનપરિગ્ગહપરિદીપનં. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો દીઘરત્તં રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ અનુવિસટં ચિત્તં આનાપાનસ્સતિસમાધિઆરમ્મણં અભિરુહિતું ન ઇચ્છતિ, કૂટગોણયુત્તરથો વિય ઉપ્પથમેવ ધાવતિ. તસ્મા સેય્યથાપિ નામ ગોપો કૂટધેનુયા સબ્બં ખીરં પિવિત્વા વડ્ઢિતં કૂટવચ્છં દમેતુકામો ધેનુતો અપનેત્વા એકમન્તે મહન્તં થમ્ભં નિખણિત્વા તત્થ યોત્તેન બન્ધેય્ય, અથસ્સ સો વચ્છો ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વા પલાયિતું અસક્કોન્તો તમેવ થમ્ભં ઉપનિસીદેય્ય વા ઉપનિપજ્જેય્ય વા, એવમેવ ઇમિનાપિ ભિક્ખુના દીઘરત્તં રૂપારમ્મણાદિરસપાનવડ્ઢિતં દુટ્ઠચિત્તં દમેતુકામેન રૂપાદિઆરમ્મણતો અપનેત્વા અરઞ્ઞં વા રુક્ખમૂલં વા સુઞ્ઞાગારં વા પવેસેત્વા તત્થ અસ્સાસપસ્સાસથમ્ભે સતિયોત્તેન બન્ધિતબ્બં. એવમસ્સ તં ચિત્તં ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વાપિ પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણં અલભમાનં સતિયોત્તં છિન્દિત્વા પલાયિતું અસક્કોન્તં તમેવારમ્મણં ઉપચારપ્પનાવસેન ઉપનિસીદતિ ચેવ ઉપનિપજ્જતિ ચ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યથા થમ્ભે નિબન્ધેય્ય, વચ્છં દમં નરો ઇધ;

બન્ધેય્યેવં સકં ચિત્તં, સતિયારમ્મણે દળ્હ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૭; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭) –

એવમસ્સ તં સેનાસનં ભાવનાનુરૂપં હોતિ. અથ વા યસ્મા ઇદં કમ્મટ્ઠાનપ્પભેદે મુદ્ધભૂતં સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ઇત્થિપુરિસહત્થિઅસ્સાદિસદ્દસમાકુલં ગામન્તં અપરિચ્ચજિત્વા ન સુકરં ભાવેતું સદ્દકણ્ટકત્તા ઝાનસ્સ. અગામકે પન અરઞ્ઞે સુકરં યોગાવચરેન ઇદં કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગહેત્વા આનાપાનચતુક્કજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિતું. તસ્મા તસ્સ અનુરૂપં સેનાસનં ઉપદિસન્તો ભગવા ‘‘અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિમાહ, તથેવ થેરો.

વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય હિ ભગવા, સો યથા વત્થુવિજ્જાચરિયો નગરભૂમિં પસ્સિત્વા સુટ્ઠુ ઉપપરિક્ખિત્વા ‘‘એત્થ નગરં માપેથા’’તિ ઉપદિસતિ, સોત્થિના ચ નગરે નિટ્ઠિતે રાજકુલતો મહાસક્કારં લભતિ, એવમેવં યોગાવચરસ્સ અનુરૂપં સેનાસનં ઉપપરિક્ખિત્વા ‘‘એત્થ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઉપદિસતિ, તતો તત્થ કમ્મટ્ઠાનમનુયુત્તેન યોગિના કમેન અરહત્તે પત્તે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા’’તિ મહન્તં સક્કારં લભતિ. અયં પન ભિક્ખુ ‘‘દીપિસદિસો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ મહાદીપિરાજા અરઞ્ઞે તિણગહનં વા વનગહનં વા પબ્બતગહનં વા નિસ્સાય નિલીયિત્વા વનમહિંસગોકણ્ણસૂકરાદયો મિગે ગણ્હાતિ, એવમેવં અયં અરઞ્ઞાદીસુ કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જન્તો ભિક્ખુ યથાક્કમેન સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગે ચેવ અરિયફલાનિ ચ ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યથાપિ દીપિકો નામ, નિલીયિત્વા ગણ્હતે મિગે;

તથેવાયં બુદ્ધપુત્તો, યુત્તયોગો વિપસ્સકો;

અરઞ્ઞં પવિસિત્વાન, ગણ્હાતિ ફલમુત્તમ’’ન્તિ. (મિ. પ. ૬.૧.૫);

તેનસ્સ પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિં અરઞ્ઞસેનાસનં દસ્સેન્તો ‘‘અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અરઞ્ઞગતોતિ ઉપરિ વુત્તલક્ખણં યંકિઞ્ચિ પવિવેકસુખં અરઞ્ઞં ગતો. રુક્ખમૂલગતોતિ રુક્ખસમીપં ગતો. સુઞ્ઞાગારગતોતિ સુઞ્ઞં વિવિત્તોકાસં ગતો. એત્થ ચ ઠપેત્વા અરઞ્ઞઞ્ચ રુક્ખમૂલઞ્ચ અવસેસસત્તવિધસેનાસનં ગતોપિ ‘‘સુઞ્ઞાગારગતો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. નવવિધઞ્હિ સેનાસનં. યથાહ – ‘‘સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જ’’ન્તિ (વિભ. ૫૦૮). એવમસ્સ ઉતુત્તયાનુકૂલં ધાતુચરિયાનુકૂલઞ્ચ આનાપાનસ્સતિભાવનાનુરૂપં સેનાસનં ઉપદિસિત્વા અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિકં સન્તમિરિયાપથં ઉપદિસન્તો નિસીદતીતિ આહ. અથસ્સ નિસજ્જાય દળ્હભાવં અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસમત્થતં આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમસરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ધમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ અનુપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ, વુદ્ધિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ.

પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા. સો સતોવ અસ્સસતિ સતો પસ્સસતીતિ સો ભિક્ખુ એવં નિસીદિત્વા એવઞ્ચ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા તં સતિં અવિજહન્તો સતો એવ અસ્સસતિ સતો પસ્સસતિ, સતોકારી હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ યેહિ પકારેહિ સતોકારી હોતિ, તે પકારે દસ્સેતું દીઘં વા અસ્સસન્તોતિઆદિમાહ. તત્થ દીઘં વા અસ્સસન્તોતિ દીઘં વા અસ્સાસં પવત્તયન્તો. તથા રસ્સં. યા પન નેસં દીઘરસ્સતા, સા કાલવસેન વેદિતબ્બા. કદાચિ હિ મનુસ્સા હત્થિઅહિઆદયો વિય કાલવસેન દીઘં અસ્સસન્તિ ચ પસ્સસન્તિ ચ, કદાચિ સુનખસસાદયો વિય રસ્સં. અઞ્ઞથા હિ ચુણ્ણવિચુણ્ણા અસ્સાસપસ્સાસા દીઘરસ્સા નામ ન હોન્તિ. તસ્મા તે દીઘં કાલં પવિસન્તા ચ નિક્ખમન્તા ચ દીઘા, રસ્સં કાલં પવિસન્તા ચ નિક્ખમન્તા ચ રસ્સાતિ વેદિતબ્બા. તત્રાયં ભિક્ખુ ઉપરિ વુત્તેહિ નવહાકારેહિ દીઘં અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ દીઘં અસ્સસામિ, પસ્સસામીતિ પજાનાતિ, તથા રસ્સં.

એવં પજાનતો ચ –

‘‘દીઘો રસ્સો ચ અસ્સાસો, પસ્સાસોપિ ચ તાદિસો;

ચત્તારો વણ્ણા વત્તન્તિ, નાસિકગ્ગેવ ભિક્ખુનો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૯; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫);

નવન્નઞ્ચસ્સ આકારાનં એકેનાકારેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના સમ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બા. સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ સકલસ્સ અસ્સાસકાયસ્સાદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. સકલસ્સ પસ્સાસકાયસ્સાદિમજ્ઝપરિયોસાનં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. એવં વિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ. તસ્મા ‘‘અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ. એકસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચુણ્ણવિચુણ્ણવિસટે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૯; પારા. ૨.૧૬૫) અસ્સાસકાયે, પસ્સાસકાયે વા આદિ પાકટો હોતિ, ન મજ્ઝપરિયોસાનં. સો આદિમેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, મજ્ઝપરિયોસાને કિલમતિ. એકસ્સ મજ્ઝં પાકટં હોતિ, ન આદિપરિયોસાનં. સો મજ્ઝમેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, આદિપરિયોસાને કિલમતિ. એકસ્સ પરિયોસાનં પાકટં હોતિ, ન આદિમજ્ઝં. સો પરિયોસાનંયેવ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, આદિમજ્ઝે કિલમતિ. એકસ્સ સબ્બં પાકટં હોતિ, સો સબ્બમ્પિ પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, ન કત્થચિ કિલમતિ. તાદિસેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી’’તિઆદિ.

તત્થ સિક્ખતીતિ એવં ઘટતિ વાયમતિ. યો વા તથાભૂતસ્સ સંવરો, અયમેત્થ અધિસીલસિક્ખા. યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, અયં અધિચિત્તસિક્ખા. યા તથાભૂતસ્સ પઞ્ઞા, અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો તસ્મિં આરમ્મણે તાય સતિયા તેન મનસિકારેન સિક્ખતિ આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ યસ્મા પુરિમનયેન કેવલં અસ્સસિતબ્બં પસ્સસિતબ્બમેવ ચ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં, ઇતો પટ્ઠાય પન ઞાણુપ્પાદનાદીસુ યોગો કરણીયો. તસ્મા તત્થ ‘‘અસ્સસામીતિ પજાનાતિ પસ્સસામીતિ પજાનાતિ’’ચ્ચેવ વત્તમાનકાલવસેન પાળિં વત્વા ઇતો પટ્ઠાય કત્તબ્બસ્સ ઞાણુપ્પાદનાદિનો આ-કારસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન અનાગતકાલવસેન પાળિ આરોપિતાતિ વેદિતબ્બા.

પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં…પે… સિક્ખતીતિ ઓળારિકં અસ્સાસપસ્સાસસઙ્ખાતં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તો નિરોધેન્તો વૂપસમેન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ.

તત્રેવં ઓળારિકસુખુમતા ચ પસ્સદ્ધિ ચ વેદિતબ્બા – ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે કાયો ચ ચિત્તઞ્ચ સદરથા હોન્તિ ઓળારિકા. કાયચિત્તાનં ઓળારિકત્તે અવૂપસન્તે અસ્સાસપસ્સાસાપિ ઓળારિકા હોન્તિ, બલવતરા હુત્વા પવત્તન્તિ, નાસિકા નપ્પહોતિ, મુખેન અસ્સસન્તોપિ પસ્સસન્તોપિ તિટ્ઠતિ. યદા પનસ્સ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ પરિગ્ગહિતા હોન્તિ, તદા તે સન્તા હોન્તિ વૂપસન્તા. તેસુ વૂપસન્તેસુ અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમા હુત્વા પવત્તન્તિ, ‘‘અત્થિ નુ ખો, નત્થી’’તિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા હોન્તિ. સેય્યથાપિ પુરિસસ્સ ધાવિત્વા પબ્બતા વા ઓરોહિત્વા મહાભારં વા સીસતો ઓરોપેત્વા ઠિતસ્સ ઓળારિકા અસ્સાસપસ્સાસા હોન્તિ, નાસિકા નપ્પહોતિ, મુખેન અસ્સસન્તોપિ પસ્સસન્તોપિ તિટ્ઠતિ. યદા પનેસ તં પરિસ્સમં વિનોદેત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ અલ્લસાટકં હદયે કત્વા સીતાય છાયાય નિપન્નો હોતિ, અથસ્સ તે અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમા હોન્તિ ‘‘અત્થિ નુ ખો, નત્થી’’તિ વિચેતબ્બાકારપ્પત્તા, એવમેવં ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અપરિગ્ગહિતકાલેતિ વિત્થારેતબ્બં. તથા હિસ્સ પુબ્બે અપરિગ્ગહિતકાલે ‘‘ઓળારિકોળારિકે કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભેમી’’તિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારો નત્થિ, પરિગ્ગહિતકાલે પન અત્થિ. તેનસ્સ અપરિગ્ગહિતકાલતો પરિગ્ગહિતકાલે કાયસઙ્ખારો સુખુમો હોતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સારદ્ધે કાયે ચિત્તે ચ, અધિમત્તં પવત્તતિ;

અસારદ્ધમ્હિ કાયમ્હિ, સુખુમં સમ્પવત્તતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૦; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫);

પરિગ્ગહેપિ ઓળારિકો, પઠમજ્ઝાનૂપચારે સુખુમો. તસ્મિમ્પિ ઓળારિકો, પઠમજ્ઝાને સુખુમો. પઠમજ્ઝાને ચ દુતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, દુતિયજ્ઝાને સુખુમો. દુતિયજ્ઝાને ચ તતિયજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, તતિયજ્ઝાને સુખુમો. તતિયજ્ઝાને ચ ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે ચ ઓળારિકો, ચતુત્થજ્ઝાને અતિસુખુમો અપ્પવત્તિમેવ પાપુણાતિ. ઇદં તાવ દીઘભાણકસંયુત્તભાણકાનં મતં.

મજ્ઝિમભાણકા પન ‘‘પઠમજ્ઝાને ઓળારિકો, દુતિયજ્ઝાનૂપચારે સુખુમો’’તિ એવં હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમજ્ઝાનતો ઉપરૂપરિજ્ઝાનૂપચારેપિ સુખુમતરં ઇચ્છન્તિ. સબ્બેસંયેવ પન મતેન અપરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પરિગ્ગહિતકાલે પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, પરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો પઠમજ્ઝાનૂપચારે…પે… ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે પવત્તકાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અયં તાવ સમથે નયો.

વિપસ્સનાયં પન અપરિગ્ગહિતકાલે પવત્તકાયસઙ્ખારો ઓળારિકો, મહાભૂતપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, ઉપાદારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, સકલરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, અરૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, રૂપારૂપપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, પચ્ચયપરિગ્ગહે સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સને સુખુમો. સોપિ ઓળારિકો, લક્ખણારમ્મણિક વિપસ્સનાય સુખુમો. સોપિ દુબ્બલવિપસ્સનાય ઓળારિકો, બલવવિપસ્સનાય સુખુમો. તત્થ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમેન પચ્છિમેન પટિપ્પસ્સદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવમેત્થ ઓળારિકસુખુમતા પટિપ્પસ્સદ્ધિ ચ વેદિતબ્બા. અયં તાવેત્થ કાયાનુપસ્સનાવસેન વુત્તસ્સ પઠમચતુક્કસ્સ અનુપુબ્બપદવણ્ણના.

યસ્મા પનેત્થ ઇદમેવ ચતુક્કં આદિકમ્મિકસ્સ કમ્મટ્ઠાનવસેન વુત્તં, ઇતરાનિ પન તીણિ ચતુક્કાનિ એત્થ પત્તજ્ઝાનસ્સ વેદનાચિત્તધમ્માનુપસ્સનાવસેન, તસ્મા ઇમં કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા આનાપાનચતુક્કજ્ઝાનપદટ્ઠાનાય વિપસ્સનાય સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિતુકામેન આદિકમ્મિકેન કુલપુત્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેન સીલપરિસોધનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ કત્વા સત્તઙ્ગસમન્નાગતસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેતબ્બં. તત્રિમે પઞ્ચ સન્ધયો ઉગ્ગહો પરિપુચ્છા ઉપટ્ઠાનં અપ્પના લક્ખણન્તિ. તત્થ ઉગ્ગહો નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનં. પરિપુચ્છા નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ પરિપુચ્છનં. ઉપટ્ઠાનં નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપટ્ઠાનં. અપ્પના નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અપ્પના. લક્ખણં નામ કમ્મટ્ઠાનસ્સ લક્ખણં, ‘‘એવં લક્ખણમિદં કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ કમ્મટ્ઠાનસભાવૂપધારણન્તિ વુત્તં હોતિ.

એવં પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હન્તો અત્તનાપિ ન કિલમતિ, આચરિયમ્પિ ન વિહેસેતિ. તસ્મા થોકં ઉદ્દિસાપેત્વા બહું કાલં સજ્ઝાયિત્વા એવં પઞ્ચસન્ધિકં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકે વા અઞ્ઞત્થ વા અટ્ઠારસ દોસયુત્તે વિહારે વજ્જેત્વા પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે સેનાસને વસન્તેન ઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેન કતભત્તકિચ્ચેન ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વા સુખનિસિન્નેન રતનત્તયગુણાનુસ્સરણેન ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા આચરિયુગ્ગહતો એકપદમ્પિ અપરિહાપેન્તેન ઇદં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કાતબ્બં. તત્રાયં મનસિકારવિધિ –

‘‘ગણના અનુબન્ધના, ફુસના ઠપના સલ્લક્ખણા;

વિવટ્ટના પારિસુદ્ધિ, તેસઞ્ચ પટિપસ્સના’’તિ.

તત્થ ગણનાતિ ગણનાયેવ. અનુબન્ધનાતિ અનુગમના. ફુસનાતિ ફુટ્ઠટ્ઠાનં. ઠપનાતિ અપ્પના. સલ્લક્ખણાતિ વિપસ્સના. વિવટ્ટનાતિ મગ્ગો. પારિસુદ્ધીતિ ફલં. તેસઞ્ચ પટિપસ્સનાતિ પચ્ચવેક્ખણા. તત્થ ઇમિના આદિકમ્મિકેન કુલપુત્તેન પઠમં ગણનાય ઇદં કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કાતબ્બં. ગણેન્તેન પન પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ન ઠપેતબ્બં, દસન્નં ઉપરિ ન નેતબ્બં, અન્તરા ખણ્ડં ન દસ્સેતબ્બં. પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ઠપેન્તસ્સ હિ સમ્બાધે ઓકાસે ચિત્તુપ્પાદો વિપ્ફન્દતિ સમ્બાધે વજે સન્નિરુદ્ધગોગણો વિય. દસન્નં ઉપરિ નેન્તસ્સ ગણનનિસ્સિતોવ ચિત્તુપ્પાદો હોતિ. અન્તરા ખણ્ડં દસ્સેન્તસ્સ ‘‘સિખાપ્પત્તં નુ ખો મે કમ્મટ્ઠાનં, નો’’તિ ચિત્તં વિકમ્પતિ, તસ્મા એતે દોસે વજ્જેત્વા ગણેતબ્બં.

ગણેન્તેન ચ પઠમં દન્ધગણનાય ધઞ્ઞમાપકગણનાય ગણેતબ્બં. ધઞ્ઞમાપકો હિ નાળિં પૂરેત્વા ‘‘એક’’ન્તિ વત્વા ઓકિરતિ, પુન પૂરેન્તો કિઞ્ચિ કચવરં દિસ્વા છડ્ડેન્તો ‘‘એકં એક’’ન્તિ વદતિ. એસેવ નયો દ્વે દ્વેતિઆદીસુ. એવમેવં ઇમિનાપિ અસ્સાસપસ્સાસેસુ યો ઉપટ્ઠાતિ, તં ગહેત્વા ‘‘એકં એક’’ન્તિઆદિં કત્વા યાવ ‘‘દસ દસા’’તિ પવત્તમાનં પવત્તમાનં ઉપલક્ખેત્વાવ ગણેતબ્બં. તસ્સ એવં ગણયતો નિક્ખમન્તા ચ પવિસન્તા ચ અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હોન્તિ.

અથાનેન તં દન્ધગણનં ધઞ્ઞમાપકગણનં પહાય સીઘગણનાય ગોપાલકગણનાય ગણેતબ્બં. છેકો હિ ગોપાલકો સક્ખરાદયો ઉચ્છઙ્ગેન ગહેત્વા રજ્જુદણ્ડહત્થો પાતોવ વજં ગન્ત્વા ગાવો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પલિઘત્થમ્ભમત્થકે નિસિન્નો દ્વારં પત્તં પત્તંયેવ ગાવં ‘‘એકો દ્વે’’તિ સક્ખરં ખિપિત્વા ખિપિત્વા ગણેતિ. તિયામરત્તિં સમ્બાધે ઓકાસે દુક્ખં વુત્થગોગણો નિક્ખમન્તો અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપનિઘંસન્તો વેગેન વેગેન પુઞ્જપુઞ્જો હુત્વા નિક્ખમતિ. સો વેગેન વેગેન ‘‘તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ દસા’’તિ ગણેતિયેવ, એવમસ્સાપિ પુરિમનયેન ગણયતો અસ્સાસપસ્સાસા પાકટા હુત્વા સીઘં સીઘં પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તિ. તતો તેન ‘‘પુનપ્પુનં સઞ્ચરન્તી’’તિ ઞત્વા અન્તો ચ બહિ ચ અગ્ગહેત્વા દ્વારપ્પત્તં દ્વારપ્પત્તંયેવ ગહેત્વા ‘‘એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ છ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ છ સત્ત…પે… અટ્ઠ નવ દસા’’તિ સીઘં સીઘં ગણેતબ્બમેવ. ગણનાપટિબદ્ધે હિ કમ્મટ્ઠાને ગણનબલેનેવ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ અરિત્તુપત્થમ્ભનવસેન ચણ્ડસોતે નાવાઠપનમિવ.

તસ્સેવં સીઘં સીઘં ગણયતો કમ્મટ્ઠાનં નિરન્તરં પવત્તં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. અથ ‘‘નિરન્તરં પવત્તતી’’તિ ઞત્વા અન્તો ચ બહિ ચ વાતં અપરિગ્ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ વેગેન વેગેન ગણેતબ્બં. અન્તોપવિસનવાતેન હિ સદ્ધિં ચિત્તં પવેસયતો અબ્ભન્તરં વાતબ્ભાહતં મેદપૂરિતં વિય હોતિ. બહિનિક્ખમનવાતેન સદ્ધિં ચિત્તં નીહરતો બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં વિક્ખિપતિ. ફુટ્ઠફુટ્ઠોકાસે પન સતિં ઠપેત્વા ભાવેન્તસ્સેવ ભાવના સમ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અન્તો ચ બહિ ચ વાતં અપરિગ્ગહેત્વા પુરિમનયેનેવ વેગેન વેગેન ગણેતબ્બ’’ન્તિ.

કીવચિરં પનેતં ગણેતબ્બન્તિ? યાવ વિના ગણનાય અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે સતિ સન્તિટ્ઠતિ. બહિ વિસટવિતક્કવિચ્છેદં કત્વા અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે સતિ સણ્ઠાપનત્થંયેવ હિ ગણનાતિ.

એવં ગણનાય મનસિ કત્વા અનુબન્ધનાય મનસિ કાતબ્બં. અનુબન્ધના નામ ગણનં પટિસંહરિત્વા સતિયા નિરન્તરં અસ્સાસપસ્સાસાનં અનુગમનં. તઞ્ચ ખો ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનુગમનવસેન. આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનિ તસ્સાનુગમને આદીનવા ચ હેટ્ઠા વુત્તાયેવ.

તસ્મા અનુબન્ધનાય મનસિકરોન્તેન ન આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન મનસિ કાતબ્બં, અપિચ ખો ફુસનાવસેન ચ ઠપનાવસેન ચ મનસિ કાતબ્બં. ગણનાનુબન્ધનાવસેન વિય હિ ફુસનાઠપનાવસેન વિસું મનસિકારો નત્થિ, ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાનેયેવ પન ગણેન્તો ગણનાય ચ ફુસનાય ચ મનસિ કરોતિ, તત્થેવ ગણનં પટિસંહરિત્વા તે સતિયા અનુબન્ધન્તો, અપ્પનાવસેન ચ ચિત્તં ઠપેન્તો ‘‘અનુબન્ધનાય ચ ફુસનાય ચ ઠપનાય ચ મનસિ કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાસુ વુત્તપઙ્ગુળદોવારિકોપમાહિ ઇધેવ પાળિયં વુત્તકકચૂપમાય ચ વેદિતબ્બો.

તત્રાયં પઙ્ગુળોપમા – સેય્યથાપિ પઙ્ગુળો દોલાય કીળતં માતાપુત્તાનં દોલં ખિપિત્વા તત્થેવ દોલાથમ્ભમૂલે નિસિન્નો કમેન આગચ્છન્તસ્સ ચ ગચ્છન્તસ્સ ચ દોલાફલકસ્સ ઉભો કોટિયો મજ્ઝઞ્ચ પસ્સતિ, ન ચ ઉભોકોટિમજ્ઝાનં દસ્સનત્થં બ્યાવટો હોતિ, એવમેવ ભિક્ખુ સતિવસેન ઉપનિબન્ધનત્થમ્ભમૂલે ઠત્વા અસ્સાસપસ્સાસદોલં ખિપિત્વા તત્થેવ નિમિત્તે સતિયા નિસીદન્તો કમેન આગચ્છન્તાનઞ્ચ ગચ્છન્તાનઞ્ચ ફુટ્ઠટ્ઠાને અસ્સાસપસ્સાસાનં આદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છન્તો તત્થેવ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨૫) ચિત્તં ઠપેત્વા પસ્સતિ, ન ચ તેસં દસ્સનત્થં બ્યાવટો હોતિ. અયં પઙ્ગુળોપમા.

અયં પન દોવારિકોપમા – સેય્યથાપિ દોવારિકો નગરસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ પુરિસે ‘‘કો ત્વં, કુતો વા આગતો, કુહિં વા ગચ્છસિ, કિં વા તે હત્થે’’તિ ન વીમંસતિ. ન હિ તસ્સ તે ભારા, દ્વારપ્પત્તં દ્વારપ્પત્તંયેવ પન વીમંસતિ, એવમેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અન્તોપવિટ્ઠવાતા ચ બહિનિક્ખન્તવાતા ચ ન ભારા હોન્તિ, દ્વારપ્પત્તા દ્વારપ્પત્તાયેવ ભારાતિ અયં દોવારિકોપમા.

કકચૂપમા પન ‘‘નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૫૯) નયેન ઇધ વુત્તાયેવ. ઇધ પનસ્સ આગતાગતવસેન અમનસિકારમત્તમેવ પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદં કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોતો કસ્સચિ ન ચિરેનેવ નિમિત્તઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, અવસેસઝાનઙ્ગપટિમણ્ડિતા અપ્પનાસઙ્ખાતા ઠપના ચ સમ્પજ્જતિ. કસ્સચિ પન ગણનાવસેનેવ મનસિકારકાલતો પભુતિ યથા સારદ્ધકાયસ્સ મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદતો મઞ્ચપીઠં ઓનમતિ વિકૂજતિ, પચ્ચત્થરણં વલિં ગણ્હાતિ, અસારદ્ધકાયસ્સ પન નિસીદતો નેવ મઞ્ચપીઠં ઓનમતિ ન વિકૂજતિ, ન પચ્ચત્થરણં વલિં ગણ્હાતિ, તૂલપિચુપૂરિતં વિય મઞ્ચપીઠં હોતિ. કસ્મા? યસ્મા અસારદ્ધો કાયો લહુકો હોતિ, એવમેવં ગણનાવસેન મનસિકારકાલતો પભુતિ અનુક્કમતો ઓળારિકઅસ્સાસપસ્સાસનિરોધવસેન કાયદરથે વૂપસન્તે કાયોપિ ચિત્તમ્પિ લહુકં હોતિ, સરીરં આકાસે લઙ્ઘનાકારપ્પત્તં વિય હોતિ.

તસ્સ ઓળારિકે અસ્સાસપસ્સાસે નિરુદ્ધે સુખુમઅસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણં ચિત્તં પવત્તતિ. તસ્મિમ્પિ નિરુદ્ધે અપરાપરં તતો સુખુમતરં સુખુમતરં અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણં પવત્તતિયેવ. સ્વાયમત્થો ઉપરિ વુત્તકંસથાલોપમાય વેદિતબ્બો.

યથા હિ અઞ્ઞાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ ઉપરૂપરિ વિભૂતાનિ હોન્તિ, ન તથા ઇદં. ઇદં પન ઉપરૂપરિ ભાવેન્તસ્સ સુખુમત્તં ગચ્છતિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિ ન ઉપગચ્છતિ. એવં અનુપટ્ઠહન્તે પન તસ્મિં તેન ભિક્ખુના ‘‘આચરિયં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વા ‘‘નટ્ઠં દાનિ મે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વા ઉટ્ઠાયાસના ન ગન્તબ્બં. ઇરિયાપથં વિકોપેત્વા ગચ્છતો હિ કમ્મટ્ઠાનં નવનવમેવ હોતિ. તસ્મા યથાનિસિન્નેનેવ દેસતો આહરિતબ્બં.

તત્રાયં આહરણૂપાયો – તેન ભિક્ખુના કમ્મટ્ઠાનસ્સ અનુપટ્ઠાનભાવં ઞત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘ઇમે અસ્સાસપસ્સાસા નામ કત્થ અત્થિ, કત્થ નત્થિ. કસ્સ વા અત્થિ, કસ્સ વા નત્થી’’તિ. અથેવં પટિસઞ્ચિક્ખતો ‘‘ઇમે અન્તોમાતુકુચ્છિયં નત્થિ, ઉદકે નિમુગ્ગાનં નત્થિ, તથા અસઞ્ઞીભૂતાનં મતાનં ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નાનં રૂપારૂપભવસમઙ્ગીનં નિરોધસમાપન્નાન’’ન્તિ ઞત્વા એવં અત્તનાવ અત્તા પટિચોદેતબ્બો ‘‘નનુ, ત્વં પણ્ડિત, નેવ માતુકુચ્છિગતો, ન ઉદકે નિમુગ્ગો, ન અસઞ્ઞીભૂતો, ન મતો, ન ચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નો, ન રૂપારૂપભવસમઙ્ગી, ન નિરોધસમાપન્નો. અત્થિયેવ તે અસ્સાસપસ્સાસા, મન્દપઞ્ઞતાય પન પરિગ્ગહેતું ન સક્કોસી’’તિ. અથાનેન પકતિફુટ્ઠવસેન ચિત્તં ઠપેત્વા મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. ઇમે હિ દીઘનાસિકસ્સ નાસાપુટં ઘટ્ટેન્તા પવત્તન્તિ, રસ્સનાસિકસ્સ ઉત્તરોટ્ઠં. તસ્માનેન ઇમં નામ ઠાનં ઘટ્ટેન્તીતિ નિમિત્તં ઠપેતબ્બં. ઇમમેવ હિ અત્થવસં પટિચ્ચ વુત્તં ભગવતા – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સ આનાપાનસ્સતિભાવનં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૯; સં. નિ. ૫.૯૯૨). કિઞ્ચાપિ હિ યંકિઞ્ચિ કમ્મટ્ઠાનં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સેવ સમ્પજ્જતિ, ઇતો અઞ્ઞં પન મનસિકરોન્તસ્સ પાકટં હોતિ. ઇદં પન આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં ગરુકં ગરુકભાવનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધપુત્તાનં મહાપુરિસાનંયેવ મનસિકારભૂમિભૂતં, ન ચેવ ઇત્તરં, ન ચ ઇત્તરસત્તસમાસેવિતં. યથા યથા મનસિ કરીયતિ, તથા તથા સન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખુમઞ્ચ. તસ્મા એત્થ બલવતી સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ઇચ્છિતબ્બા.

યથા હિ મટ્ઠસાટકસ્સ તુન્નકરણકાલે સૂચિપિ સુખુમા ઇચ્છિતબ્બા, સૂચિપાસવેધનમ્પિ તતો સુખુમતરં, એવમેવં મટ્ઠસાટકસદિસસ્સ ઇમસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ભાવનાકાલે સૂચિપટિભાગા સતિપિ સૂચિપાસવેધનપટિભાગા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞાપિ બલવતી ઇચ્છિતબ્બા. તાહિ ચ પન સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન તે અસ્સાસપસ્સાસા અઞ્ઞત્ર પકતિફુટ્ઠોકાસા પરિયેસિતબ્બા.

યથા હિ કસ્સકો ખેત્તં કસિત્વા બલીબદ્દે મુઞ્ચિત્વા ગોચરમુખે કત્વા છાયાય નિસિન્નો વિસ્સમેય્ય, અથસ્સ તે બલીબદ્દા વેગેન અટવિં પવિસેય્યું. યો હોતિ છેકો કસ્સકો, સો પુન તે ગહેત્વા યોજેતુકામો ન તેસં અનુપદં ગન્ત્વા અટવિં આહિણ્ડતિ. અથ ખો રસ્મિઞ્ચ પતોદઞ્ચ ગહેત્વા ઉજુકમેવ તેસં નિપાતનતિત્થં ગન્ત્વા નિસીદતિ વા નિપજ્જતિ વા. અથ તે ગોણે દિવસભાગં ચરિત્વા નિપાતનતિત્થં ઓતરિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા ઠિતે દિસ્વા રસ્મિયા બન્ધિત્વા પતોદેન વિજ્ઝન્તો આનેત્વા યોજેત્વા પુન કમ્મં કરોતિ. એવમેવં તેન ભિક્ખુના ન તે અસ્સાસપસ્સાસા અઞ્ઞત્ર પકતિફુટ્ઠોકાસા પરિયેસિતબ્બા. સતિરસ્મિં પન પઞ્ઞાપતોદઞ્ચ ગહેત્વા પકતિફુટ્ઠોકાસે ચિત્તં ઠપેત્વા મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એવં હિસ્સ મનસિકરોતો ન ચિરસ્સેવ તે ઉપટ્ઠહન્તિ નિપાતનતિત્થે વિય ગોણા. તતો તેન સતિરસ્મિયા બન્ધિત્વા તસ્મિંયેવ ઠાને યોજેત્વા પઞ્ઞાપતોદેન વિજ્ઝન્તેન પુનપ્પુનં કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતબ્બં. તસ્સેવમનુયુઞ્જતો ન ચિરસ્સેવ નિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ. તં પનેતં ન સબ્બેસં એકસદિસં હોતિ, અપિચ ખો કસ્સચિ સુખસમ્ફસ્સં ઉપ્પાદયમાનો તૂલપિચુ વિય કપ્પાસપિચુ વિય વાતધારા વિય ચ ઉપટ્ઠાતીતિ એકચ્ચે આહુ.

અયં પન અટ્ઠકથાસુ વિનિચ્છયો – ઇદઞ્હિ કસ્સચિ તારકરૂપં વિય મણિગુળિકા વિય મુત્તાગુળિકા વિય ચ, કસ્સચિ ખરસમ્ફસ્સં હુત્વા કપ્પાસટ્ઠિ વિય દારુસારસૂચિ વિય ચ, કસ્સચિ દીઘપામઙ્ગસુત્તં વિય કુસુમદામં વિય ધૂમસિખા વિય ચ, કસ્સચિ વિત્થતં મક્કટકસુત્તં વિય વલાહકપટલં વિય પદુમપુપ્ફં વિય રથચક્કં વિય ચન્દમણ્ડલં વિય સૂરિયમણ્ડલં વિય ચ ઉપટ્ઠાતિ, તઞ્ચ પનેતં યથા સમ્બહુલેસુ ભિક્ખૂસુ સુત્તન્તં સજ્ઝાયિત્વા નિસિન્નેસુ એકેન ભિક્ખુના ‘‘તુમ્હાકં કીદિસં હુત્વા ઇદં સુત્તં ઉપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તે એકો ‘‘મય્હં મહતી પબ્બતેય્યા નદી વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતી’’તિ આહ. અપરો ‘‘મય્હં એકા વનરાજિ વિય’’. અઞ્ઞો ‘‘મય્હં એકો સીતચ્છાયો સાખાસમ્પન્નો ફલભારભરિતો રુક્ખો વિયા’’તિ. તેસઞ્હિ તં એકમેવ સુત્તં સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતિ. એવં એકમેવ કમ્મટ્ઠાનં સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતિ. સઞ્ઞજઞ્હિ એતં સઞ્ઞાનિદાનં સઞ્ઞાપભવં, તસ્મા સઞ્ઞાનાનતાય નાનતો ઉપટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં.

એવં ઉપટ્ઠિતે પન નિમિત્તે તેન ભિક્ખુના આચરિયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં ‘‘મય્હં, ભન્તે, એવરૂપં નામ ઉપટ્ઠાતી’’તિ. આચરિયેન પન ‘‘નિમિત્તમિદં, આવુસો, કમ્મટ્ઠાનં પુનપ્પુનં મનસિ કરોહિ સપ્પુરિસા’’તિ વત્તબ્બો. અથાનેન નિમિત્તેયેવ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. એવમસ્સાયં ઇતો પભુતિ ઠપનાવસેન ભાવના હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘નિમિત્તે ઠપયં ચિત્તં, નાનાકારં વિભાવયં;

ધીરો અસ્સાસપસ્સાસે, સકં ચિત્તં નિબન્ધતી’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; વિસુદ્ધિ. ૧.૨૩૨);

તસ્સેવં નિમિત્તુપટ્ઠાનતો પભુતિ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ, કિલેસા સન્નિસિન્નાવ, ચિત્તં ઉપચારસમાધિના સમાહિતમેવ. અથાનેન તં નિમિત્તં નેવ વણ્ણતો મનસિ કાતબ્બં, ન લક્ખણતો પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, અપિચ ખો ખત્તિયમહેસિયા ચક્કવત્તિગબ્ભો વિય કસ્સકેન સાલિયવગબ્ભો વિય ચ આવાસાદીનિ સત્ત અસપ્પાયાનિ વજ્જેત્વા તાનેવ સત્ત સપ્પાયાનિ સેવન્તેન સાધુકં રક્ખિતબ્બં, અથ નં એવં રક્ખિત્વા પુનપ્પુનં મનસિકારવસેન વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં ગમયિત્વા દસવિધં અપ્પનાકોસલ્લં સમ્પાદેતબ્બં, વીરિયસમતા યોજેતબ્બા. તસ્સેવં ઘટેન્તસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાનુક્કમેન તસ્મિં નિમિત્તે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તન્તિ. એવં નિબ્બત્તચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનો પનેત્થ ભિક્ખુ સલ્લક્ખણાવિવટ્ટનાવસેન કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા પારિસુદ્ધિં પત્તુકામો તદેવ ઝાનં પઞ્ચહાકારેહિ વસિપ્પત્તં પગુણં કત્વા નામરૂપં વવત્થપેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ. કથં? સો હિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અસ્સાસપસ્સાસાનં સમુદયો કરજકાયો ચ ચિત્તઞ્ચાતિ પસ્સતિ. યથા હિ કમ્મારગગ્ગરિયા ધમમાનાય ભસ્તઞ્ચ પુરિસસ્સ ચ તજ્જં વાયામં પટિચ્ચ વાતો સઞ્ચરતિ, એવમેવં કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ પટિચ્ચ અસ્સાસપસ્સાસાતિ. તતો અસ્સાસપસ્સાસે ચ કાયઞ્ચ રૂપન્તિ, ચિત્તઞ્ચ તંસમ્પયુત્તે ચ ધમ્મે અરૂપન્તિ વવત્થપેતિ.

એવં નામરૂપં વવત્થપેત્વા તસ્સ પચ્ચયં પરિયેસતિ, પરિયેસન્તો ચ તં દિસ્વા તીસુપિ અદ્ધાસુ નામરૂપસ્સ પવત્તિં આરબ્ભ કઙ્ખં વિતરતિ, વિતિણ્ણકઙ્ખો કલાપસમ્મસનવસેન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય પુબ્બભાગે ઉપ્પન્ને ઓભાસાદયો દસ વિપસ્સનુપક્કિલેસે પહાય ઉપક્કિલેસવિમુત્તં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં ‘‘મગ્ગો’’તિ વવત્થપેત્વા ઉદયં પહાય ભઙ્ગાનુપસ્સનં પત્વા નિરન્તરં ભઙ્ગાનુપસ્સનેન ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો યથાક્કમેન ચત્તારો અરિયમગ્ગે પાપુણિત્વા અરહત્તફલે પતિટ્ઠાય એકૂનવીસતિભેદસ્સ પચ્ચવેક્ખણાઞાણસ્સ પરિયન્તં પત્તો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યો હોતિ. એત્તાવતા ચસ્સ ગણનં આદિં કત્વા વિપસ્સનાપરિયોસાના આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના સમત્તા હોતીતિ. અયં સબ્બાકારતો પઠમચતુક્કવણ્ણના.

ઇતરેસુ પન તીસુ ચતુક્કેસુ યસ્મા વિસું કમ્મટ્ઠાનભાવનાનયો નામ નત્થિ, તસ્મા અનુપદવણ્ણનાનયેનેવ તેસં એવમત્થો વેદિતબ્બો. પીતિપટિસંવેદીતિ પીતિં પટિસંવિદિતં કરોન્તો પાકટં કરોન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણતો ચ અસમ્મોહતો ચ.

કથં આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, તસ્સ સમાપત્તિક્ખણે ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા.

કથં અસમ્મોહતો? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં પીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ, તસ્સ વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપટિવેધેન અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. ઇદં પનેત્થ વિસેસમત્તં – તિણ્ણં ઝાનાનં વસેન સુખપટિસંવિદિતા હોતિ. ચતુન્નમ્પિ ઝાનાનં વસેન ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવિદિતા વેદિતબ્બા. ચિત્તસઙ્ખારોતિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધા. પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારન્તિ ઓળારિકં ઓળારિકં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેન્તો, નિરોધેન્તોતિ અત્થો. સો વિત્થારતો કાયસઙ્ખારે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ પીતિપદે પીતિસીસેન વેદના વુત્તા, સુખપદે સરૂપેનેવ વેદના. દ્વીસુ ચિત્તસઙ્ખારપદેસુ ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા, એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪; મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો સઞ્ઞાસમ્પયુત્તા વેદનાતિ એવં વેદનાનુપસ્સનાનયેન ઇદં ચતુક્કં ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતિયચતુક્કેપિ ચતુન્નં ઝાનાનં વસેન ચિત્તપટિસંવિદિતા વેદિતબ્બા. અભિપ્પમોદયં ચિત્તન્તિ ચિત્તં મોદેન્તો પમોદેન્તો હાસેન્તો પહાસેન્તો અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ અભિપ્પમોદો હોતિ સમાધિવસેન ચ વિપસ્સનાવસેન ચ.

કથં સમાધિવસેન? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, સો સમાપત્તિક્ખણે સમ્પયુત્તાય પીતિયા ચિત્તં આમોદેતિ પમોદેતિ. કથં વિપસ્સનાવસેન? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં પીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ. એવં વિપસ્સનાક્ખણે ઝાનસમ્પયુત્તં પીતિં આરમ્મણં કત્વા ચિત્તં આમોદેતિ પમોદેતિ. એવં પટિપન્નો ‘‘અભિપ્પમોદયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સમાદહં ચિત્તન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિવસેન આરમ્મણે ચિત્તં સમં આદહન્તો સમં ઠપેન્તો, તાનિ વા પન ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં ચિત્તં ખયતો વયતો સમ્મસતો વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપટિવેધેન ઉપ્પજ્જતિ ખણિકચિત્તેકગ્ગતા, એવં ઉપ્પન્નાય ખણિકચિત્તેકગ્ગતાય વસેનપિ આરમ્મણે ચિત્તં સમં આદહન્તો સમં ઠપેન્તો ‘‘સમાદહં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ.

વિમોચયં ચિત્તન્તિ પઠમજ્ઝાનેન નીવરણેહિ ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, દુતિયેન વિતક્કવિચારેહિ, તતિયેન પીતિયા, ચતુત્થેન સુખદુક્ખેહિ ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, તાનિ વા પન ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તં ચિત્તં ખયતો વયતો સમ્મસતિ. સો વિપસ્સનાક્ખણે અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞાતો ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો, દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞાતો, અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસઞ્ઞાતો, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નન્દિતો, વિરાગાનુપસ્સનાય રાગતો, નિરોધાનુપસ્સનાય સમુદયતો, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય આદાનતો ચિત્તં મોચેન્તો વિમોચેન્તો અસ્સસતિ ચેવ પસ્સસતિ ચ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વિમોચયં ચિત્તં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ. એવં ચિત્તાનુપસ્સનાવસેન ઇદં ચતુક્કં ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ચતુત્થચતુક્કે પન અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ એત્થ તાવ અનિચ્ચં વેદિતબ્બં, અનિચ્ચતા વેદિતબ્બા, અનિચ્ચાનુપસ્સના વેદિતબ્બા, અનિચ્ચાનુપસ્સી વેદિતબ્બો. તત્થ અનિચ્ચન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધા. કસ્મા? ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવા. અનિચ્ચતાતિ તેસંયેવ ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં, હુત્વા અભાવો વા, નિબ્બત્તાનં તેનેવાકારેન અટ્ઠત્વા ખણભઙ્ગેન ભેદોતિ અત્થો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાતિ તસ્સા અનિચ્ચતાય વસેન રૂપાદીસુ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપસ્સના. અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ તાય અનુપસ્સનાય સમન્નાગતો. તસ્મા એવંભૂતો અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ઇધ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વેદિતબ્બો.

વિરાગાનુપસ્સીતિ એત્થ પન દ્વે વિરાગા ખયવિરાગો ચ અચ્ચન્તવિરાગો ચ. તત્થ ખયવિરાગોતિ સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગો. અચ્ચન્તવિરાગોતિ નિબ્બાનં. વિરાગાનુપસ્સનાતિ તદુભયદસ્સનવસેન પવત્તા વિપસ્સના ચ મગ્ગો ચ. તાય દુવિધાયપિ અનુપસ્સનાય સમન્નાગતો હુત્વા અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ‘‘વિરાગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વેદિતબ્બો. નિરોધાનુપસ્સીપદેપિ એસેવ નયો.

પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીતિ એત્થાપિ દ્વે પટિનિસ્સગ્ગા પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચ. પટિનિસ્સગ્ગોયેવ અનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના, વિપસ્સનામગ્ગાનમેતં અધિવચનં. વિપસ્સનાતિ તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસે પરિચ્ચજતિ, સઙ્ખતદોસદસ્સનેન ચ તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દતીતિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચાતિ વુચ્ચતિ. મગ્ગો સમુચ્છેદવસેન સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસે પરિચ્ચજતિ, આરમ્મણકરણેન ચ નિબ્બાને પક્ખન્દતીતિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચાતિ વુચ્ચતિ. ઉભયમ્પિ પન પુરિમપુરિમઞાણાનં અનુઅનુ પસ્સનતો અનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ. તાય દુવિધાયપિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય સમન્નાગતો હુત્વા અસ્સસન્તો ચ પસ્સસન્તો ચ ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતી’’તિ વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી’’તિ તરુણવિપસ્સનાય વસેન વુત્તં, ‘‘વિરાગાનુપસ્સી’’તિ તતો બલવતરાય સઙ્ખારેસુ વિરજ્જનસમત્થાય વિપસ્સનાય વસેન, ‘‘નિરોધાનુપસ્સી’’તિ તતો બલવતરાય કિલેસનિરોધનસમત્થાય વિપસ્સનાય વસેન, ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી’’તિ મગ્ગસ્સ આસન્નભૂતાય અતિતિક્ખાય વિપસ્સનાય વસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યત્થ પન મગ્ગોપિ લબ્ભતિ, સો અભિન્નોયેવ. એવમિદં ચતુક્કં સુદ્ધવિપસ્સનાવસેન વુત્તં, પુરિમાનિ પન તીણિ સમથવિપસ્સનાવસેનાતિ.

આનાપાનસ્સતિમાતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬૪. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તં માતિકં પટિપાટિયા ભાજેત્વા દસ્સેતું ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયાતિઆદીહિ દસહિ પદેહિ સિક્ખત્તયસઙ્ખાતં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનમેવ કથિતં. તઞ્હિ બુદ્ધેન ભગવતા દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સેવ ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચિ, ગહણવસેન આદાયો, સભાવટ્ઠેન ધમ્મો, સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન વિનયો, તદુભયેનપિ ધમ્મવિનયો, પવુત્તવસેન પાવચનં, સેટ્ઠચરિયટ્ઠેન બ્રહ્મચરિયં, અનુસિટ્ઠિદાનવસેન સત્થુસાસનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ‘‘ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા’’તિઆદીસુ ઇમિસ્સા બુદ્ધદિટ્ઠિયા, ઇમિસ્સા બુદ્ધખન્તિયા, ઇમિસ્સા બુદ્ધરુચિયા, ઇમસ્મિં બુદ્ધઆદાયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધધમ્મે, ઇમસ્મિં બુદ્ધવિનયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધધમ્મવિનયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધપાવચને, ઇમસ્મિં બુદ્ધબ્રહ્મચરિયે, ઇમસ્મિં બુદ્ધસત્થુસાસનેતિ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચેતં સિક્ખત્તયસઙ્ખાતં સકલં પાવચનં ભગવતા દિટ્ઠત્તા સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયત્તા સમ્માદિટ્ઠિપુબ્બઙ્ગમત્તા ચ દિટ્ઠિ. ભગવતો ખમનવસેન ખન્તિ. રુચ્ચનવસેન રુચિ. ગહણવસેન આદાયો. અત્તનો કારકં અપાયે અપતમાનં ધારેતીતિ ધમ્મો. સોવ સંકિલેસપક્ખં વિનેતીતિ વિનયો. ધમ્મો ચ સો વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો, કુસલધમ્મેહિ વા અકુસલધમ્માનં એસ વિનયોતિ ધમ્મવિનયો. તેનેવ વુત્તં – ‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ, નો સરાગાય…પે… એકંસેન, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ એસો ધમ્મો એસો વિનયો એતં સત્થુસાસન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૫૩; ચૂળવ. ૪૦૬). ધમ્મેન વા વિનયો, ન દણ્ડાદીહીતિ ધમ્મવિનયો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દણ્ડેનેકે દમયન્તિ, અઙ્કુસેહિ કસાહિ ચ;

અદણ્ડેન અસત્થેન, નાગો દન્તો મહેસિના’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૫૨; ચૂળવ. ૩૪૨);

તથા ‘‘ધમ્મેન નયમાનાનં, કા ઉસૂયા વિજાનત’’ન્તિ (મહાવ. ૬૩). ધમ્માય વા વિનયો ધમ્મવિનયો. અનવજ્જધમ્મત્થં હેસ વિનયો, ન ભવભોગામિસત્થં. તેનાહ ભગવા – ‘‘નયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ જનકુહનત્થ’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૩૫; અ. નિ. ૪.૨૫) વિત્થારો. પુણ્ણત્થેરોપિ આહ – ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો, આવુસો, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૯). વિસુદ્ધં વા નયતીતિ વિનયો, ધમ્મતો વિનયો ધમ્મવિનયો. સંસારધમ્મતો હિ સોકાદિધમ્મતો વા એસ વિસુદ્ધં નિબ્બાનં નયતિ, ધમ્મસ્સ વા વિનયો, ન તિત્થકરાનન્તિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મભૂતો હિ ભગવા, તસ્સેવ એસ વિનયો. યસ્મા વા ધમ્મા એવ અભિઞ્ઞેય્યા પરિઞ્ઞેય્યા પહાતબ્બા ભાવેતબ્બા સચ્છિકાતબ્બા ચ, તસ્મા એસ ધમ્મેસુ વિનયો, ન સત્તેસુ ન જીવેસુ ચાતિ ધમ્મવિનયો. સાત્થસબ્યઞ્જનતાદીહિ અઞ્ઞેસં વચનતો પધાનં વચનન્તિ પવચનં, પવચનમેવ પાવચનં. સબ્બચરિયાહિ વિસિટ્ઠચરિયભાવેન બ્રહ્મચરિયં. દેવમનુસ્સાનં સત્થુભૂતસ્સ ભગવતો સાસનન્તિ સત્થુસાસનં, સત્થુભૂતં વા સાસનન્તિપિ સત્થુસાસનં. ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) હિ ધમ્મવિનયોવ સત્થાતિ વુત્તો. એવમેતેસં પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન ઇમસ્મિંયેવ સાસને સબ્બાકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકો ભિક્ખુ વિજ્જતિ, ન અઞ્ઞત્ર, તસ્મા તત્થ તત્થ ‘‘ઇમિસ્સા’’તિ ચ ‘‘ઇમસ્મિ’’ન્તિ ચ અયં નિયમો કતોતિ વેદિતબ્બો. અયં ‘‘ઇધા’’તિમાતિકાય નિદ્દેસસ્સ અત્થો.

પુથુજ્જનકલ્યાણકો વાતિઆદિના ચ ભિક્ખુસદ્દસ્સ વચનત્થં અવત્વા ઇધાધિપ્પેતભિક્ખુયેવ દસ્સિતો. તત્થ પુથુજ્જનો ચ સો કિલેસાનં અસમુચ્છિન્નત્તા, કલ્યાણો ચ સીલાદિપટિપત્તિયુત્તત્તાતિ પુથુજ્જનકલ્યાણો, પુથુજ્જનકલ્યાણોવ પુથુજ્જનકલ્યાણકો. અધિસીલાદીનિ સિક્ખતીતિ સેક્ખો. સોતાપન્નો વા સકદાગામી વા અનાગામી વા. અકુપ્પો ચલયિતુમસક્કુણેય્યો અરહત્તફલધમ્મો અસ્સાતિ અકુપ્પધમ્મો. સોપિ હિ ઇમં સમાધિં ભાવેતિ.

અરઞ્ઞનિદ્દેસે વિનયપરિયાયેન તાવ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (પારા. ૯૨) આગતં. સુત્તન્તપરિયાયેન આરઞ્ઞકં ભિક્ખું સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પાચિ. ૫૭૩) આગતં. વિનયસુત્તન્તા પન ઉભોપિ પરિયાયદેસના નામ, અભિધમ્મો નિપ્પરિયાયદેસનાતિ અભિધમ્મપરિયાયેન (વિભ. ૫૨૯) અરઞ્ઞં દસ્સેતું નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલાતિ વુત્તં, ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વાતિ અત્થો. નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલન્તિપિ પાઠો, ઇન્દખીલં અતિક્કમિત્વા બહીતિ વુત્તં હોતિ. ઇન્દખીલોતિ ચેત્થ ગામસ્સ વા નગરસ્સ વા ઉમ્મારો.

રુક્ખમૂલનિદ્દેસે રુક્ખમૂલસ્સ પાકટત્તા તં અવત્વાવ યત્થાતિઆદિમાહ. તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં રુક્ખમૂલે. આસન્તિ નિસીદન્તિ એત્થાતિ આસનં. પઞ્ઞત્તન્તિ ઠપિતં. મઞ્ચો વાતિઆદીનિ આસનસ્સ પભેદવચનાનિ. મઞ્ચોપિ હિ નિસજ્જાયપિ ઓકાસત્તા ઇધ આસનેસુ વુત્તો. સો પન મસારકબુન્દિકાબદ્ધકુળીરપાદકઆહચ્ચપાદકાનં અઞ્ઞતરો. પીઠં તેસં અઞ્ઞતરમેવ. ભિસીતિ ઉણ્ણાભિસિચોળભિસિવાકભિસિતિણભિસિપણ્ણભિસીનં અઞ્ઞતરા. તટ્ટિકાતિ તાલપણ્ણાદીહિ ચિનિત્વા કતા. ચમ્મખણ્ડોતિ નિસજ્જારહો યો કોચિ ચમ્મખણ્ડો. તિણસન્થરાદયો તિણાદીનિ ગુમ્બેત્વા કતા. તત્થાતિ તસ્મિં રુક્ખમૂલે. ચઙ્કમતિ વાતિઆદીહિ રુક્ખમૂલસ્સ ચતુઇરિયાપથપવત્તનયોગ્યતા કથિતા. ‘‘યત્થા’’તિઆદીહિ સબ્બપદેહિ રુક્ખમૂલસ્સ સન્દચ્છાયતા જનવિવિત્તતા ચ વુત્તા હોતિ. કેનચીતિ કેનચિ સમૂહેન. તં સમૂહં ભિન્દિત્વા વિત્થારેન્તો ગહટ્ઠેહિ વા પબ્બજિતેહિ વાતિ આહ. અનાકિણ્ણન્તિ અસંકિણ્ણં અસમ્બાધં. યસ્સ સેનાસનસ્સ સમન્તા ગાવુતમ્પિ અડ્ઢયોજનમ્પિ પબ્બતગહનં વનગહનં નદીગહનં હોતિ, ન કોચિ અવેલાય ઉપસઙ્કમિતું સક્કોતિ, ઇદં સન્તિકેપિ અનાકિણ્ણં નામ. યં પન અડ્ઢયોજનિકં વા યોજનિકં વા હોતિ, ઇદં દૂરતાય એવ અનાકિણ્ણં નામ.

વિહારોતિ અડ્ઢયોગાદિમુત્તકો અવસેસાવાસો. અડ્ઢયોગોતિ સુપણ્ણવઙ્કગેહં. પાસાદોતિ દ્વે કણ્ણિકા ગહેત્વા કતો દીઘપાસાદો. હમ્મિયન્તિ ઉપરિઆકાસતલે પતિટ્ઠિતકૂટાગારપાસાદોયેવ. ગુહાતિ ઇટ્ઠકાગુહા સિલાગુહા દારુગુહા પંસુગુહાતિ એવઞ્હિ ખન્ધકટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૯૪) વુત્તં. વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં પન વિહારોતિ સમન્તા પરિહારપથં અન્તોયેવ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ચ દસ્સેત્વા કતસેનાસનં. ગુહાતિ ભૂમિગુહા, યત્થ રત્તિન્દિવં દીપં લદ્ધું વટ્ટતિ. પબ્બતગુહા વા ભૂમિગુહા વાતિ ઇદં દ્વયં વિસેસેત્વા વુત્તં. માતિકાય સબ્બકાલસાધારણલક્ખણવસેન ‘‘નિસીદતી’’તિ વત્તમાનવચનં કતં, ઇધ પન નિસિન્નસ્સ ભાવનારમ્ભસબ્ભાવતો નિસજ્જારમ્ભપરિયોસાનદસ્સનત્થં નિસિન્નોતિ નિટ્ઠાનવચનં કતં. યસ્મા પન ઉજું કાયં પણિધાય નિસિન્નસ્સ કાયો ઉજુકો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અધિપ્પેતમ એવ દસ્સેન્તો ઉજુકોતિઆદિમાહ. તત્થ ઠિતો સુપણિહિતોતિ ઉજુકં પણિહિતત્તા ઉજુકો હુત્વા ઠિતો, ન સયમેવાતિ અત્થો. પરિગ્ગહટ્ઠોતિ પરિગ્ગહિતટ્ઠો. કિં પરિગ્ગહિતં? નિય્યાનં. કિં નિય્યાનં? આનાપાનસ્સતિસમાધિયેવ યાવ અરહત્તમગ્ગા નિય્યાનં. તેનાહનિય્યાનટ્ઠોતિ મુખસદ્દસ્સ જેટ્ઠકત્થવસેન સંસારતો નિય્યાનટ્ઠો વુત્તો. ઉપટ્ઠાનટ્ઠોતિ સભાવટ્ઠોયેવ. સબ્બેહિ પનેતેહિ પદેહિ પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વાતિ અત્થો વુત્તો હોતિ. કેચિ પન ‘‘પરિગ્ગહટ્ઠોતિ સતિયા પરિગ્ગહટ્ઠો, નિય્યાનટ્ઠોતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં પવિસનનિક્ખમનદ્વારટ્ઠો’’તિ વણ્ણયન્તિ. પરિગ્ગહિતઅસ્સાસપસ્સાસનિય્યાનં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૧૬૫. બાત્તિંસાય આકારેહીતિ તાસુ તાસુ અવત્થાસુ યથાક્કમેન લબ્ભમાનાનં અનવસેસપરિયાદાનવસેન વુત્તં. દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ માતિકાય ‘‘દીઘ’’ન્તિવુત્તઅસ્સાસવસેન. એવં સેસેસુ. એકગ્ગતન્તિ એકગ્ગભાવં. અવિક્ખેપન્તિ અવિક્ખિપનં. એકગ્ગતા એવ હિ નાનારમ્મણેસુ ચિત્તસ્સ અવિક્ખિપનતો અવિક્ખેપોતિ વુચ્ચતિ. પજાનતોતિ અસમ્મોહવસેન પજાનન્તસ્સ, વિન્દન્તસ્સાતિ વા અત્થો. ‘‘અવિક્ખેપો મે પટિલદ્ધો’’તિ આરમ્મણકરણવસેન પજાનન્તસ્સ વા. તાય સતિયાતિ તાય ઉપટ્ઠિતાય સતિયા. તેન ઞાણેનાતિ તેન અવિક્ખેપજાનનઞાણેન. સતો કારી હોતીતિ એત્થ યસ્મા ઞાણસમ્પયુત્તા એવ સતિ સતીતિ અધિપ્પેતા, યથાહ – ‘‘સતિમા હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૪૬૭). તસ્મા ‘‘સતો’’તિ વચનેનેવ ઞાણમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ.

૧૬૬. અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ દીઘસઙ્ખાતે કાલે. દીઘો હિ મગ્ગો અદ્ધાનોતિ વુચ્ચતિ. અયમ્પિ કાલો દીઘત્તા અદ્ધાનો વિય અદ્ધાનોતિ વુત્તો. ‘‘અસ્સસતી’’તિ ચ ‘‘પસ્સસતી’’તિ ચ અસ્સાસઞ્ચ પસ્સાસઞ્ચ વિસું વિસું વત્વાપિ ભાવનાય નિરન્તરપ્પવત્તિદસ્સનત્થં ‘‘અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપી’’તિ પુન સમાસેત્વા વુત્તં. છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાભિવુદ્ધિયા ભિય્યોભાવાય છન્દો જાયતિ. સુખુમતરન્તિ પસ્સમ્ભનસબ્ભાવતો વુત્તં. પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાપારિપૂરિયા પીતિ જાયતિ. અસ્સાસપસ્સાસાપિ ચિત્તં વિવત્તતીતિ અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય પટિભાગનિમિત્તે ઉપ્પજ્જન્તે પકતિઅસ્સાસપસ્સાસતો ચિત્તં નિવત્તતિ. ઉપેક્ખા સણ્ઠાતીતિ તસ્મિં પટિભાગનિમિત્તે ઉપચારપ્પનાસમાધિપત્તિયા પુન સમાધાને બ્યાપારાભાવતો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા સણ્ઠાતિ નામ. નવહાકારેહીતિ એત્થ ભાવનારમ્ભતો પભુતિ પુરે છન્દુપ્પાદા ‘‘અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપી’’તિ વુત્તા તયો આકારા, છન્દુપ્પાદતો પભુતિ પુરે પામોજ્જુપ્પાદા તયો, પામોજ્જુપ્પાદતો પભુતિ તયોતિ નવ આકારા. કાયોતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ અસ્સાસપસ્સાસા સમૂહટ્ઠેન કાયો. પકતિઅસ્સાસપકતિપસ્સાસે નિસ્સાય ઉપ્પન્નનિમિત્તમ્પિ અસ્સાસપસ્સાસાતિ નામં લભતિ. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ તં આરમ્મણં ઉપેચ્ચ તિટ્ઠતીતિ સતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. અનુપસ્સના ઞાણન્તિ સમથવસેન નિમિત્તકાયાનુપસ્સના, વિપસ્સનાવસેન નામકાયરૂપકાયાનુપસ્સના ઞાણન્તિ અત્થો. કાયો ઉપટ્ઠાનન્તિ સો કાયો ઉપેચ્ચ તિટ્ઠતિ એત્થ સતીતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. નો સતીતિ સો કાયો સતિ નામ ન હોતીતિ અત્થો. તાય સતિયાતિ ઇદાનિ વુત્તાય સતિયા. તેન ઞાણેનાતિ ઇદાનેવ વુત્તેન ઞાણેન. તં કાયં અનુપસ્સતીતિ સમથવિપસ્સનાવસેન યથાવુત્તં કાયં અનુગન્ત્વા ઝાનસમ્પયુત્તઞાણેન વા વિપસ્સનાઞાણેન વા પસ્સતિ.

માતિકાય કાયાદીનં પદાનં અભાવેપિ ઇમસ્સ ચતુક્કસ્સ કાયાનુપસ્સનાવસેન વુત્તત્તા ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના’’તિ વચનં સન્ધાય કાયપદનિદ્દેસો કતો. કાયે કાયાનુપસ્સનાતિ બહુવિધે કાયે તસ્સ તસ્સ કાયસ્સ અનુપસ્સના. અથ વા કાયે કાયાનુપસ્સના, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સનાતિ વુત્તં હોતિ. અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભભૂતે કાયે ન નિચ્ચસુખત્તસુભાનુપસ્સના, અથ ખો અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભતો કાયસ્સેવ અનુપસ્સના. અથ વા કાયે અહન્તિ વા મમન્તિ વા ઇત્થીતિ વા પુરિસોતિ વા ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ અનનુપસ્સનતો તસ્સેવ કાયમત્તસ્સ અનુપસ્સનાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપરિ વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાતિઆદીસુ તીસુપિ એસેવ નયો. સતિયેવ ઉપટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, કાયાનુપસ્સનાય સમ્પયુત્તં સતિપટ્ઠાનં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, તસ્સ ભાવના કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના.

૧૬૭. તં કાયન્તિ અનિદ્દિટ્ઠેપિ નામરૂપકાયે કાયસદ્દેન તસ્સાપિ સઙ્ગહિતત્તા નિદ્દિટ્ઠં વિય કત્વા વુત્તં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો હિ નામરૂપકાયે એવ લબ્ભન્તિ, ન નિમિત્તકાયે. અનુપસ્સના ચ ભાવના ચ વુત્તત્થા એવ. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિઆદિ આનાપાનસ્સતિભાવનાય આનિસંસં દસ્સેતું વુત્તં. તસ્સા હિ સતિવેપુલ્લતાઞાણવેપુલ્લતા ચ આનિસંસો. તત્થ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતોતિ પટિલદ્ધજ્ઝાનસ્સ વિપસ્સનાકાલે ચિત્તેકગ્ગતં સન્ધાય વુત્તં. વિદિતા વેદનાતિ સામઞ્ઞતો ઉદયદસ્સનેન વિદિતા વેદના. વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તીતિ ખયતો વયતો સુઞ્ઞતો વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ. વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તીતિ સામઞ્ઞતો વયદસ્સનેન વિદિતા વિનાસં ગચ્છન્તિ, ભિજ્જન્તીતિ અત્થો. સઞ્ઞાવિતક્કેસુપિ એસેવ નયો. ઇમેસુ પન તીસુ વુત્તેસુ સેસા રૂપધમ્માપિ વુત્તા હોન્તિ. કસ્મા પન ઇમે તયો એવ વુત્તાતિ ચે? દુપ્પરિગ્ગહત્તા. વેદનાસુ તાવ સુખદુક્ખા પાકટા, ઉપેક્ખા પન સુખુમા દુપ્પરિગ્ગહા, ન સુટ્ઠુ પાકટા. સાપિ ચસ્સ પાકટા હોતિ, સઞ્ઞા આકારમત્તગ્ગાહકત્તા ન યથાસભાવગ્ગાહિની. સા ચ સભાવસામઞ્ઞલક્ખણગ્ગાહકેન વિપસ્સનાઞાણેન સમ્પયુત્તા અતિ વિય અપાકટા. સાપિ ચસ્સ પાકટા હોતિ, વિતક્કો ઞાણપતિરૂપકત્તા ઞાણતો વિસું કત્વા દુપ્પરિગ્ગહો. ઞાણપતિરૂપકો હિ વિતક્કો. યથાહ – ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨). સોપિ ચસ્સ વિતક્કો પાકટો હોતીતિ એવં દુપ્પરિગ્ગહેસુ વુત્તેસુ સેસા વુત્તાવ હોન્તીતિ. ઇમેસં પન પદાનં નિદ્દેસે કથં વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તીતિ પુચ્છિત્વા તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ વેદનુપ્પાદસ્સ વિદિતત્તેયેવ વિસ્સજ્જિતે વેદનાય વિદિતત્તં વિસ્સજ્જિતં હોતીતિ કથં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતીતિઆદિમાહ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાસમુદયા અવિજ્જાનિરોધાતિઆદયો હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ. ઇમિનાવ નયેન સઞ્ઞાવિતક્કાપિ વેદિતબ્બા. વિતક્કવારે પન ‘‘ફસ્સસમુદયા ફસ્સનિરોધા’’તિ અવત્વા ફસ્સટ્ઠાને સઞ્ઞાસમુદયા સઞ્ઞાનિરોધાતિ વુત્તં. તં કસ્મા ઇતિ ચે? સઞ્ઞામૂલકત્તા વિતક્કસ્સ. ‘‘સઞ્ઞાનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સઙ્કપ્પનાનત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯) હિ વુત્તં.

અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદીસુ ચ ‘‘વેદનં અનિચ્ચતો મનસિકરોતો’’તિઆદિના નયેન તસ્મિં તસ્મિં વારે સો સોયેવ ધમ્મો યોજેતબ્બો. યસ્મા પન વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા વેદના વિપસ્સનાકિચ્ચકરણે અસમત્થત્તા વિપસ્સનાય અનુપકારિકા, તસ્માયેવ ચ બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ નાગતા. વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાય પન સઞ્ઞાય કિચ્ચમેવ અપરિબ્યત્તં, તસ્મા સા વિપસ્સનાય એકન્તમનુપકારિકા એવ. વિતક્કં પન વિના વિપસ્સનાકિચ્ચમેવ નત્થિ. વિતક્કસહાયા હિ વિપસ્સના સકકિચ્ચં કરોતિ. યથાહ –

‘‘પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ આરમ્મણં નિચ્છેતું ન સક્કોતિ, વિતક્કે પન આકોટેત્વા આકોટેત્વા દેન્તે સક્કોતિ. કથં? યથા હિ હેરઞ્ઞિકો કહાપણં હત્થે ઠપેત્વા સબ્બભાગેસુ ઓલોકેતુકામો સમાનોપિ ન ચક્ખુતલેનેવ પરિવત્તેતું સક્કોતિ, અઙ્ગુલિપબ્બેહિ પન પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેતું સક્કોતિ, એવમેવ ન પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચાદિવસેન આરમ્મણં નિચ્છેતું સક્કોતિ, અભિનિરોપનલક્ખણેન પન આહનનપરિયાહનનરસેન વિતક્કેન આકોટેન્તેન વિય પરિવત્તેન્તેન વિય ચ આદાયાદાય દિન્નમેવ નિચ્છેતું સક્કોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૮).

તસ્મા વેદનાસઞ્ઞાનં વિપસ્સનાય અનુપકારત્તા લક્ખણમત્તવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘વેદનાય સઞ્ઞાયા’’તિ તત્થ તત્થ એકવચનેન નિદ્દેસો કતો. યત્તકો પન વિપસ્સનાય ભેદો, તત્તકો એવ વિતક્કસ્સાતિ દસ્સેતું ‘‘વિતક્કાન’’ન્તિ તત્થ તત્થ બહુવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ વત્તું યુજ્જતિ.

૧૬૮. પુન દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિઆદિ આનાપાનસ્સતિભાવનાય સમ્પત્તિં ભાવનાફલઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ સમોધાનેતીતિ આરમ્મણં ઠપેતિ, આરમ્મણં પતિટ્ઠાપેતીતિ વા અત્થો. સમોદહનબ્યાપારાભાવેપિ ભાવનાપારિપૂરિયા એવ સમોદહતિ નામ. ગોચરન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણં, મગ્ગક્ખણે ફલક્ખણે ચ નિબ્બાનારમ્મણં. સમત્થન્તિ સમમેવ અત્થો, સમસ્સ વા અત્થોતિ સમત્થો. તં સમત્થં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. મગ્ગં સમોધાનેતીતિ મગ્ગફલક્ખણેયેવ ગોચરં નિબ્બાનમેવ. અયં પુગ્ગલોતિ આનાપાનસ્સતિભાવનં અનુયુત્તો યોગાવચરોવ. ઇમસ્મિં આરમ્મણેતિ એત્થ પન ‘‘કાયે’’તિપદેન સઙ્ગહિતે નામરૂપકાયસઙ્ખાતે સઙ્ખતારમ્મણે તેનેવ કમેન મગ્ગે નિબ્બાનારમ્મણે ચ. યં તસ્સાતિઆદીહિ આરમ્મણગોચરસદ્દાનં એકત્થતા વુત્તા. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. પજાનાતીતિ પુગ્ગલો પજાનના પઞ્ઞાતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાય પજાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણસ્સ, મગ્ગફલક્ખણે નિબ્બાનારમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં સતિ. એત્થ ચ કમ્મત્થે સામિવચનં યથા રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનન્તિ. અવિક્ખેપોતિ સમાધિ. અધિટ્ઠાનન્તિ યથાવુત્તસઙ્ખારારમ્મણં નિબ્બાનારમ્મણઞ્ચ. તઞ્હિ અધિટ્ઠાતિ એત્થ ચિત્તન્તિ અધિટ્ઠાનં. વોદાનન્તિ ઞાણં. તઞ્હિ વોદાયતિ વિસુજ્ઝતિ તેન ચિત્તન્તિ વોદાનં. લીનપક્ખિકો સમાધિ અલીનભાવપ્પત્તિયા સમભૂતત્તા સમં, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકં ઞાણં અનુદ્ધતભાવપ્પત્તિયા સમભૂતત્તા સમં. તેન વિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુ સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધતા વુત્તા હોતિ. સતિ પન સબ્બત્થિકત્તા તદુભયસમતાય ઉપકારિકાતિ સમં, આરમ્મણં સમતાધિટ્ઠાનત્તા સમં. અનવજ્જટ્ઠોતિ વિપસ્સનાય અનવજ્જસભાવો. નિક્લેસટ્ઠોતિ મગ્ગસ્સ નિક્કિલેસસભાવો. નિક્કિલેસટ્ઠોતિ વા પાઠો. વોદાનટ્ઠોતિ ફલસ્સ પરિસુદ્ધસભાવો. પરમટ્ઠોતિ નિબ્બાનસ્સ સબ્બધમ્મુત્તમસભાવો. પટિવિજ્ઝતીતિ તં તં સભાવં અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝતિ. એત્થ ચ ‘‘આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાન’’ન્તિઆદીહિ સમ્મા પટિવેધો વુત્તો. એત્થેવ ચ વોદાનટ્ઠપટિવેધસ્સ વુત્તત્તા તેન એકલક્ખણા અનવજ્જટ્ઠનિક્કિલેસટ્ઠપરમટ્ઠા લક્ખણહારવસેન વુત્તાયેવ હોન્તિ. યથાહ –

‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા કેચિ;

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, સો હારો લક્ખણો નામા’’તિ. (નેત્તિ. ૪.૫ નિદ્દેસવાર);

અનવજ્જટ્ઠો નિક્કિલેસટ્ઠો ચેત્થ અવિક્ખેપસઙ્ખાતસ્સ સમસ્સ અત્થો પયોજનન્તિ સમત્થો, વોદાનટ્ઠો વિપસ્સનામગ્ગવોદાનં સન્ધાય સમમેવ અત્થોતિ સમત્થો, ફલવોદાનં સન્ધાય મગ્ગવોદાનસઙ્ખાતસ્સ સમસ્સ અત્થોતિ સમત્થો, પરમટ્ઠો પન સમમેવ અત્થોતિ વા નિબ્બાનપયોજનત્તા સબ્બસ્સ સમસ્સ અત્થોતિ વા સમત્થો, તં વુત્તપ્પકારં સમઞ્ચ સમત્થઞ્ચ એકદેસસરૂપેકસેસં કત્વા સમત્થઞ્ચ પટિવિજ્ઝતીતિ વુત્તં. ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગધમ્મા વિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેપિ લબ્ભન્તિ, મગ્ગો ચ તિસ્સો ચ વિસુદ્ધિયો મગ્ગફલક્ખણેયેવ, વિમોક્ખો ચ વિજ્જા ચ ખયે ઞાણઞ્ચ મગ્ગક્ખણેયેવ, વિમુત્તિ ચ અનુપ્પાદે ઞાણઞ્ચ ફલક્ખણેયેવ, સેસા વિપસ્સનાક્ખણેપીતિ. ધમ્મવારે ઇમે ધમ્મે ઇમસ્મિં આરમ્મણે સમોધાનેતીતિ નિબ્બાનં ઠપેત્વા સેસા યથાયોગં વેદિતબ્બા. ઇદં પન યેભુય્યવસેન વુત્તં. અવુત્તત્થા પનેત્થ હેટ્ઠા વુત્તા એવ. એકેકચતુક્કવસેનેત્થ નિય્યાને દસ્સિતેપિ ચતુક્કન્તોગધસ્સ એકેકસ્સાપિ ભાગસ્સ નિય્યાનસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા એકેકભાગવસેન નિય્યાનં દસ્સિતં. ન હિ એકેકં વિના નિય્યાનં હોતીતિ.

દીઘંઅસ્સાસપસ્સાસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬૯. રસ્સનિદ્દેસે ઇત્તરસઙ્ખાતેતિ પરિત્તસઙ્ખાતે કાલે. સેસમેત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૧૭૦. સબ્બકાયપટિસંવેદિનિદ્દેસે અરૂપધમ્મેસુ વેદનાય ઓળારિકત્તા સુખગ્ગહણત્થં પઠમં ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણસંવેદિકા વેદના વુત્તા, તતો યં વેદેતિ, તં સઞ્જાનાતીતિ એવં વેદનાવિસયસ્સ આકારગ્ગાહિકા સઞ્ઞા, તતો સઞ્ઞાવસેન અભિસઙ્ખારિકા ચેતના, તતો ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) વચનતો ફસ્સો, તતો સબ્બેસં સાધારણલક્ખણો મનસિકારો, ચેતનાદીહિ સઙ્ખારક્ખન્ધો વુત્તો. એવં તીસુ ખન્ધેસુ વુત્તેસુ તંનિસ્સયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો વુત્તોવ હોતિ. નામઞ્ચાતિ વુત્તપ્પકારં નામઞ્ચ. નામકાયો ચાતિ ઇદં પન નામેન નિબ્બાનસ્સપિ સઙ્ગહિતત્તા લોકુત્તરાનઞ્ચ અવિપસ્સનુપગત્તા તં અપનેતું વુત્તં. ‘‘કાયો’’તિ હિ વચનેન નિબ્બાનં અપનીતં હોતિ નિબ્બાનસ્સ રાસિવિનિમુત્તત્તા. યે ચ વુચ્ચન્તિ ચિત્તસઙ્ખારાતિ ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪; મ. નિ. ૧.૪૬૩) એવં વુચ્ચમાનાપિ ચિત્તસઙ્ખારા ઇધ નામકાયેનેવ સઙ્ગહિતાતિ વુત્તં હોતિ. મહાભૂતાતિ મહન્તપાતુભાવતો મહાભૂતસામઞ્ઞતો મહાપરિહારતો મહાવિકારતો મહન્તભૂતત્તા ચાતિ મહાભૂતા. તે પન – પથવી આપો તેજો વાયોતિ ચત્તારો. ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, ચત્તારો મહાભૂતે ઉપાદાય નિસ્સાય અમુઞ્ચિત્વા પવત્તરૂપન્તિ અત્થો. તં પન – ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસો ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં હદયવત્થુ ઓજા કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ આકાસધાતુ રૂપસ્સ લહુતા મુદુતા કમ્મઞ્ઞત્તા ઉપચયો સન્તતિ જરતા અનિચ્ચતાતિ ચતુવીસતિવિધં. અસ્સાસો ચ પસ્સાસો ચાતિ પાકતિકોયેવ. અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય ઉપ્પન્નં પટિભાગનિમિત્તમ્પિ તદેવ નામં લભતિ પથવીકસિણાદીનિ વિય. રૂપસરિક્ખકત્તા રૂપન્તિ ચ નામં લભતિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૦૪; દી. નિ. ૩.૩૩૮) વિય. નિમિત્તઞ્ચ ઉપનિબન્ધનાતિ સતિઉપનિબન્ધનાય નિમિત્તભૂતં અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાનં. યે ચ વુચ્ચન્તિ કાયસઙ્ખારાતિ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા કાયસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૧.૪૬૩) એવં વુચ્ચમાનાપિ કાયસઙ્ખારા ઇધ રૂપકાયેનેવ સઙ્ગહિતાતિ વુત્તં હોતિ.

તે કાયા પટિવિદિતા હોન્તીતિ ઝાનક્ખણે અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તકાયા વિપસ્સનાક્ખણે અવસેસરૂપારૂપકાયા આરમ્મણતો પટિવિદિતા હોન્તિ, મગ્ગક્ખણે અસમ્મોહતો પટિવિદિતા હોન્તિ. અસ્સાસપસ્સાસવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનસ્સ યોગિસ્સ ઉપ્પન્નવિપસ્સનામગ્ગેપિ સન્ધાય દીઘં અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિઆદિ વુત્તં.

આવજ્જતો પજાનતોતિઆદીનિ સીલકથાયં વુત્તત્થાનિ. તે વુત્તપ્પકારે કાયે અન્તોકરિત્વા ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી’’તિ વુત્તં.

સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સાસપસ્સાસાનં સંવરટ્ઠેનાતિઆદીસુ ‘‘સબ્બકાયપટિસંવેદી’’તિવુત્તઅસ્સાસપસ્સાસતો ઉપ્પન્નજ્ઝાનવિપસ્સનામગ્ગેસુ સંવરોયેવ સંવરટ્ઠેન સીલવિસુદ્ધિ. અવિક્ખેપોયેવ અવિક્ખેપટ્ઠેન ચિત્તવિસુદ્ધિ. પઞ્ઞાયેવ દસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. ઝાનવિપસ્સનાસુ વિરતિઅભાવેપિ પાપાભાવમત્તમેવ સંવરો નામાતિ વેદિતબ્બં.

૧૭૧. પસ્સમ્ભયન્તિઆદીનં નિદ્દેસે કાયિકાતિ રૂપકાયે ભવા. કાયપટિબદ્ધાતિ કાયં પટિબદ્ધા કાયં નિસ્સિતા, કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ, તસ્માયેવ તે કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા. પસ્સમ્ભેન્તોતિ નિબ્બાપેન્તો સન્નિસીદાપેન્તો. પસ્સમ્ભનવચનેનેવ ઓળારિકાનં પસ્સમ્ભનં સિદ્ધં. નિરોધેન્તોતિ ઓળારિકાનં અનુપ્પાદનેન નિરોધેન્તો. વૂપસમેન્તોતિ ઓળારિકેયેવ એકસન્તતિપરિણામનયેન સન્તભાવં નયન્તો. સિક્ખતીતિ અધિકારવસેન અસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ સમ્બન્ધો, તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતીતિ વા અત્થો.

ઇદાનિ ઓળારિકપસ્સમ્ભનં દસ્સેતું યથારૂપેહીતિઆદિમાહ. તત્થ યથારૂપેહીતિ યાદિસેહિ. આનમનાતિ પચ્છતો નમના. વિનમનાતિ ઉભયપસ્સતો નમના. સન્નમનાતિ સબ્બતોપિ નમન્તસ્સ સુટ્ઠુ નમના. પણમનાતિ પુરતો નમના. ઇઞ્જનાતિ કમ્પના. ફન્દનાતિ ઈસકં ચલના. પકમ્પનાતિ ભુસં કમ્પના. યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ કાયસ્સ આનમના…પે… પકમ્પના, તથારૂપં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભયન્તિ ચ, યા કાયસ્સ આનમના…પે… પકમ્પના, તઞ્ચ પસ્સમ્ભયન્તિ ચ સમ્બન્ધો કાતબ્બો. કાયસઙ્ખારેસુ હિ પસ્સમ્ભિતેસુ કાયસ્સ આનમનાદયો ચ પસ્સમ્ભિતાયેવ હોન્તીતિ. યથારૂપેહિ કાયસઙ્ખારેહિ કાયસ્સ ન આનમનાદિકા હોતિ, તથારૂપં સન્તં સુખુમમ્પિ કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભયન્તિ ચ, યા કાયસ્સ ન આનમનાદિકા, તઞ્ચ સન્તં સુખુમં પસ્સમ્ભયન્તિ ચ સમ્બન્ધતો વેદિતબ્બં. સન્તં સુખુમન્તિ ચ ભાવનપુંસકવચનમેતં. ઇતિ કિરાતિ એત્થ ઇતિ એવમત્થે, કિર યદિઅત્થે. યદિ એવં સુખુમકેપિ અસ્સાસપસ્સાસે પસ્સમ્ભયં અસ્સસિસ્સામિ પસ્સસિસ્સામીતિ સિક્ખતીતિ ચોદકેન ચોદના આરદ્ધા હોતિ. અથ વા કિરાતિ ચોદકવચનત્તા અસદ્દહનત્થે અસહનત્થે પરોક્ખત્થે ચ યુજ્જતિયેવ, એવં સુખુમાનમ્પિ પસ્સમ્ભનં સિક્ખતીતિ ન સદ્દહામિ ન સહામિ અપચ્ચક્ખં મેતિ વુત્તં હોતિ.

એવં સન્તેતિ એવં સુખુમાનં પસ્સમ્ભને સન્તે. વાતૂપલદ્ધિયા ચ પભાવના ન હોતીતિ અસ્સાસપસ્સાસવાતસ્સ ઉપલદ્ધિયા. ઉપલદ્ધીતિ વિઞ્ઞાણં. અસ્સાસપસ્સાસવાતં ઉપલબ્ભમાનસ્સ તદારમ્મણસ્સ ભાવનાવિઞ્ઞાણસ્સ પભાવના ઉપ્પાદના ન હોતિ, તસ્સ આરમ્મણસ્સ ભાવના ન હોતીતિ અત્થો. અસ્સાસપસ્સાસાનઞ્ચ પભાવના ન હોતીતિ ભાવનાય સુખુમકાનમ્પિ અસ્સાસપસ્સાસાનં નિરોધનતો તેસઞ્ચ ઉપ્પાદના પવત્તના ન હોતીતિ અત્થો. આનાપાનસ્સતિયા ચ પભાવના ન હોતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાભાવતોયેવ તદારમ્મણાય ભાવનાવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાય સતિયા ચ પવત્તના ન હોતિ. તસ્માયેવ તંસમ્પયુત્તસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ ચ ભાવના ન હોતિ. ન ચ નં તન્તિ એત્થ ચ નન્તિ નિપાતમત્તં ‘‘ભિક્ખુ ચ ન’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૨૭૩) વિય. તં વુત્તવિધિં સમાપત્તિં પણ્ડિતા ન સમાપજ્જન્તિપિ તતો ન વુટ્ઠહન્તિપીતિ સમ્બન્ધો. ચોદનાપક્ખસ્સ પરિહારવચને ઇતિ કિરાતિ એવમેવ. એત્થ એવકારત્થે કિરસદ્દો દટ્ઠબ્બો. એવં સન્તેતિ એવં પસ્સમ્ભને સન્તે એવ.

યથા કથં વિયાતિ યથા તં વુત્તવિધાનં હોતિ, તથા તં કથં વિયાતિ ઉપમં પુચ્છતિ. ઇદાનિ સેય્યથાપીતિ તં ઉપમં દસ્સેતિ. કંસેતિ કંસમયભાજને. નિમિત્તન્તિ તેસં સદ્દાનં આકારં. ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ ચ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં, નિમિત્તસ્સાતિ અત્થો. સદ્દનિમિત્તઞ્ચ સદ્દતો અનઞ્ઞં. સુગ્ગહિતત્તાતિ સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતત્તા. સુગહિતત્તાતિપિ પાઠો, સુટ્ઠુ ગહિતત્તાતિ અત્થો. સુમનસિકતત્તાતિ સુટ્ઠુ આવજ્જિતત્તા. સૂપધારિતત્તાતિ સુટ્ઠુ ચિત્તે ઠપિતત્તા. સુખુમસદ્દનિમિત્તારમ્મણતાપીતિ તદા સુખુમાનમ્પિ સદ્દાનં નિરુદ્ધત્તા અનુગ્ગહિતસદ્દનિમિત્તસ્સ અનારમ્મણમ્પિ સુખુમતરં સદ્દનિમિત્તં આરમ્મણં કત્વા સુખુમતરં સદ્દનિમિત્તારમ્મણમ્પિ ચિત્તં પવત્તતિ, સુખુમતરસદ્દનિમિત્તારમ્મણભાવતોપીતિ વા અત્થો. ઇમિનાવ નયેન અપ્પનાયમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો.

પસ્સમ્ભયન્તિઆદીસુ ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તા અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ વા ‘‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ વા યોજના વેદિતબ્બા. ભાવનાવિસુદ્ધિયા કાયસઙ્ખારે પસ્સમ્ભમાનેપિ ઓળારિકં કાયસઙ્ખારં પસ્સમ્ભેમીતિ યોગિનો આભોગે સતિ તેનાદરેન અતિવિય પસ્સમ્ભતિ. અનુપટ્ઠહન્તમ્પિ સુખુમં સુઆનયં હોતિ.

અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનીતિ ‘‘દીઘં રસ્સં સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તેસુ ચતૂસુ વત્થૂસુ અસ્સાસવસેન ચતસ્સો, પસ્સાસવસેન ચતસ્સોતિ અટ્ઠ અનુપસ્સનાઞાણાનિ. અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયોતિ ‘‘દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૭૦) નયેન વુત્તેસુ ચતૂસુ વત્થૂસુ અસ્સાસવસેન ચતસ્સો, પસ્સાસવસેન ચતસ્સોતિ અટ્ઠ ચ ઉપટ્ઠાનાનુસ્સતિયો. અટ્ઠ ચુપટ્ઠાનાનુસ્સતિયોતિપિ પાઠો. ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનીતિ ભગવતા આનાપાનસ્સતિસુત્તન્તે (મ. નિ. ૩.૧૪૪ આદયો) વુત્તત્તા પઠમચતુક્કવસેન ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનીતિ.

પઠમચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૭૨. દુતિયચતુક્કસ્સ પીતિપટિસંવેદિનિદ્દેસે ઉપ્પજ્જતિ પીતિ પામોજ્જન્તિ એત્થ પીતીતિ મૂલપદં. પામોજ્જન્તિ તસ્સ અત્થપદં, પમુદિતભાવોતિ અત્થો. યા પીતિ પામોજ્જન્તિઆદીસુ યા ‘‘પીતી’’તિ ચ ‘‘પામોજ્જ’’ન્તિ ચ એવમાદીનિ નામાનિ લભતિ, સા પીતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ પીતીતિ સભાવપદં. પમુદિતસ્સ ભાવો પામોજ્જં. આમોદનાકારો આમોદના. પમોદનાકારો પમોદના. યથા વા ભેસજ્જાનં વા તેલાનં વા ઉણ્હોદકસીતોદકાનં વા એકતોકરણં મોદનાતિ વુચ્ચતિ, એવમયમ્પિ ધમ્માનં એકતોકરણેન મોદના, ઉપસગ્ગવસેન પન પદં મણ્ડેત્વા આમોદના પમોદનાતિ વુત્તં. હાસેતીતિ હાસો, પહાસેતીતિ પહાસો, હટ્ઠપહટ્ઠાકારાનમેતં અધિવચનં. વિત્તીતિ વિત્તં, ધનસ્સેતં નામં. અયં પન સોમનસ્સપચ્ચયત્તા વિત્તિસરિક્ખતાય વિત્તિ. યથા હિ ધનિનો ધનં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, એવં પીતિમતોપિ પીતિં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા ‘‘વિત્તી’’તિ વુત્તા. તુટ્ઠિસભાવસણ્ઠિતાય હિ પીતિયા એતં નામં. પીતિમા પન પુગ્ગલો કાયચિત્તાનં ઉગ્ગતત્તા અબ્ભુગ્ગતત્તા ‘‘ઉદગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ, ઉદગ્ગસ્સ ભાગો ઓદગ્યં. અત્તનો મનતા અત્તમનતા. અનભિરદ્ધસ્સ હિ મનો દુક્ખપદટ્ઠાનત્તા ન અત્તનો મનો નામ હોતિ, અભિરદ્ધસ્સ સુખપદટ્ઠાનત્તા અત્તનો મનો નામ હોતિ, ઇતિ અત્તનો મનતા અત્તમનતા, સકમનતા સકમનસ્સ ભાવોતિ અત્થો. સા પન યસ્મા ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અત્તનો મનતા, ચિત્તસ્સેવ પનેસો ભાવો ચેતસિકો ધમ્મો, તસ્મા અત્તમનતા ચિત્તસ્સાતિ વુત્તા. સેસમેત્થ ચ ઉપરિ ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

૧૭૩. સુખપટિસંવેદિનિદ્દેસે દ્વે સુખાનીતિ સમથવિપસ્સનાભૂમિદસ્સનત્થં વુત્તં. કાયિકઞ્હિ સુખં વિપસ્સનાય ભૂમિ, ચેતસિકં સુખં સમથસ્સ ચ વિપસ્સનાય ચ ભૂમિ. કાયિકન્તિ પસાદકાયં વિના અનુપ્પત્તિતો કાયે નિયુત્તન્તિ કાયિકં. ચેતસિકન્તિ અવિપ્પયોગવસેન ચેતસિ નિયુત્તન્તિ ચેતસિકં. તત્થ કાયિકપદેન ચેતસિકં સુખં પટિક્ખિપતિ, સુખપદેન કાયિકં દુક્ખં. તથા ચેતસિકપદેન કાયિકં સુખં પટિક્ખિપતિ, સુખપદેન ચેતસિકં દુક્ખં. સાતન્તિ મધુરં સુમધુરં. સુખન્તિ સુખમેવ, ન દુક્ખં. કાયસમ્ફસ્સજન્તિ કાયસમ્ફસ્સે જાતં. સાતં સુખં વેદયિતન્તિ સાતં વેદયિતં, ન અસાતં વેદયિતં. સુખં વેદયિતં, ન દુક્ખં વેદયિતં. પરતો તીણિ પદાનિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તાનિ. સાતા વેદના, ન અસાતા. સુખા વેદના, ન દુક્ખાતિ અયમેવ પનેત્થ અત્થો.

ચેતસિકસુખનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેન યોજેતબ્બો. તે સુખાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, તાનિ સુખાનીતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ચતુક્કે હેટ્ઠા પઠમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ દુતિયચતુક્કવસેન વેદિતબ્બાનીતિ.

દુતિયચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૭૬. તતિયચતુક્કનિદ્દેસે ચિત્તન્તિ મૂલપદં. વિઞ્ઞાણન્તિ અત્થપદં. યં ચિત્તન્તિઆદિ પીતિયં વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. તત્થ ચિત્તન્તિઆદીસુ ચિત્તવિચિત્તતાય ચિત્તં. આરમ્મણં મિનમાનં જાનાતીતિ મનો. માનસન્તિ મનોયેવ. ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩) હિ એત્થ પન સમ્પયુત્તકધમ્મો માનસોતિ વુત્તો.

‘‘કથઞ્હિ ભગવા તુય્હં, સાવકો સાસને રતો;

અપ્પત્તમાનસો સેક્ખો, કાલં કયિરા જને સુતા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૯) –

એત્થ અરહત્તં માનસન્તિ વુત્તં. ઇધ પન મનોવ માનસં. બ્યઞ્જનવસેન હેતં પદં વડ્ઢિતં.

હદયન્તિ ચિત્તં. ‘‘ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામિ, હદયં વા તે ફાલેસ્સામી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૭; સુ. નિ. આળવકસુત્ત) એત્થ ઉરો હદયન્તિ વુત્તં. ‘‘હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાય તચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૩) એત્થ ચિત્તં. ‘‘વક્કં હદય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦) એત્થ હદયવત્થુ. ઇધ પન ચિત્તમેવ અબ્ભન્તરટ્ઠેન ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં. તદેવ પરિસુદ્ધટ્ઠેન પણ્ડરં. ભવઙ્ગં સન્ધાયેતં વુત્તં. યથાહ – ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯). તતો નિક્ખન્તત્તા પન અકુસલમ્પિ ગઙ્ગાય નિક્ખન્તા નદી ગઙ્ગા વિય, ગોધાવરિતો નિક્ખન્તા ગોધાવરી વિય ચ ‘‘પણ્ડર’’ન્ત્વેવ વુત્તં. યસ્મા પન આરમ્મણવિજાનનલક્ખણં ચિત્તં ઉપક્કિલેસેન કિલેસો ન હોતિ, સભાવતો પરિસુદ્ધમેવ હોતિ, ઉપક્કિલેસયોગે પન સતિ ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ હોતિ, તસ્માપિ ‘‘પણ્ડર’’ન્તિ વત્તું યુજ્જતિ.

મનો મનાયતનન્તિ ઇધ પન મનોગહણં મનસ્સેવ આયતનભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ – ‘‘નયિદં દેવાયતનં વિય મનસ્સ આયતનત્તા મનાયતનં, અથ ખો મનો એવ આયતનં મનાયતન’’ન્તિ.

આયતનટ્ઠો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. મનતે ઇતિ મનો, વિજાનાતીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાચરિયા પનાહુ – નાળિયા મિનમાનો વિય મહાતુલાય ધારયમાનો વિય ચ આરમ્મણં જાનાતીતિ મનો, તદેવ મનનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, મનોવ ઇન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં.

વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણમેવ ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. રુળ્હિતો ખન્ધો વુત્તો. રાસટ્ઠેન હિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસો એકં વિઞ્ઞાણં. તસ્મા યથા રુક્ખસ્સ એકદેસં છિન્દન્તો રુક્ખં છિન્દતીતિ વુચ્ચતિ, એવમેવ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસભૂતં એકમ્પિ વિઞ્ઞાણં રુળ્હિતો ‘‘વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન રાસટ્ઠોયેવ ખન્ધટ્ઠો ન હોતિ, કોટ્ઠાસટ્ઠોપિ ખન્ધટ્ઠોયેવ, તસ્મા કોટ્ઠાસટ્ઠેન વિઞ્ઞાણકોટ્ઠાસોતિપિ અત્થો. તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ તેસં ફસ્સાદીનં સમ્પયુત્તધમ્માનં અનુચ્છવિકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમસ્મિઞ્હિ પદે એકમેવ ચિત્તં મિનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં, સભાવટ્ઠેન, નિસ્સત્તટ્ઠેન વા ધાતૂતિ તીહિ નામેહિ વુત્તં.

૧૭૭. અભિપ્પમોદોતિ અધિકા તુટ્ઠિ.

૧૭૮. સમાધિનિદ્દેસે અચલભાવેન આરમ્મણે તિટ્ઠતીતિ ઠિતિ. પરતો પદદ્વયં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. અપિચ સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણમ્હિ સમ્પિણ્ડેત્વા તિટ્ઠતીતિ સણ્ઠિતિ. આરમ્મણં ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા તિટ્ઠતીતિ અવટ્ઠિતિ. કુસલપક્ખસ્મિં હિ ચત્તારો ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ સદ્ધા સતિ સમાધિ પઞ્ઞાતિ. તેનેવ સદ્ધા ‘‘ઓકપ્પના’’તિ વુત્તા, સતિ ‘‘અપિલાપનતા’’તિ, સમાધિ ‘‘અવટ્ઠિતી’’તિ, પઞ્ઞા ‘‘પરિયોગાહના’’તિ. અકુસલપક્ખે પન તયો ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ તણ્હા દિટ્ઠિ અવિજ્જાતિ. તેનેવ તે ‘‘ઓઘા’’તિ વુત્તા. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેન પવત્તસ્સ વિસાહારસ્સ પટિપક્ખતો અવિસાહારો, અવિસાહરણન્તિ અત્થો. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેનેવ ગચ્છન્તં ચિત્તં વિક્ખિપતિ નામ, અયં પન તથા ન હોતીતિ અવિક્ખેપો. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેનેવ ચિત્તં વિસાહટં નામ હોતિ, ઇતો ચિતો ચ હરીયતિ, અયં પન અવિસાહટસ્સ માનસસ્સ ભાવોતિ અવિસાહટમાનસતા.

સમથોતિ તિવિધો સમથો ચિત્તસમથો અધિકરણસમથો સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ. તત્થ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ ચિત્તેકગ્ગતા ચિત્તસમથો નામ. તઞ્હિ આગમ્મ ચિત્તચલનં ચિત્તવિપ્ફન્દનં સમ્મતિ વૂપસમ્મતિ, તસ્મા સો ‘‘ચિત્તસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. સમ્મુખાવિનયાદિસત્તવિધો અધિકરણસમથો નામ. તઞ્હિ આગમ્મ તાનિ તાનિ અધિકરણાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા સો ‘‘અધિકરણસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન સબ્બે સઙ્ખારા નિબ્બાનં આગમ્મ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા તં સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ચિત્તસમથો અધિપ્પેતો. સમાધિલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સમાધિન્દ્રિયં. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં. સમ્માસમાધીતિ યાથાવસમાધિ નિય્યાનિકસમાધિ કુસલસમાધિ.

૧૭૯. રાગતો વિમોચયં ચિત્તન્તિઆદીહિ દસહિ કિલેસવત્થૂહિ વિમોચનં વુત્તં. થિનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ મિદ્ધગ્ગહણં, ઉદ્ધચ્ચગ્ગહણેનેવ ચ કુક્કુચ્ચગ્ગહણં કતં હોતીતિ અઞ્ઞેસુ પાઠેસુ સહચારિત્તા કિલેસવત્થુતો વિમોચનવચનેનેવ પઠમજ્ઝાનાદીહિ નીવરણાદિતો વિમોચનં, અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિતો ચ વિમોચનં વુત્તમેવ હોતીતિ. કથં તં ચિત્તં અનુપસ્સતીતિ એત્થ પેય્યાલે ચ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પહાનં વુત્તમેવ. ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ તતિયચતુક્કવસેન વેદિતબ્બાનીતિ.

તતિયચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૮૦. ચતુત્થચતુક્કનિદ્દેસે ‘‘અનિદ્દિટ્ઠે નપુંસક’’ન્તિ વચનતો અસુકન્તિ અનિદ્દિટ્ઠત્તા ‘‘અનિચ્ચન્તિ કિં અનિચ્ચ’’ન્તિ નપુંસકવચનેન પુચ્છા કતા. ઉપ્પાદવયટ્ઠેનાતિ ઉપ્પાદવયસઙ્ખાતેન અત્થેન, ઉપ્પાદવયસભાવેનાતિ અત્થો. એત્થ ચ પઞ્ચક્ખન્ધા સભાવલક્ખણં, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉપ્પાદવયા વિકારલક્ખણં. એતેન હુત્વા અભાવેન અનિચ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. તેનેવ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘સઙ્ખતલક્ખણવસેન અનિચ્ચતાતિ તેસંયેવ ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ ચ વત્વાપિ ‘‘હુત્વા અભાવો વા’’તિ વુત્તં. એતેન હુત્વા અભાવાકારો અનિચ્ચલક્ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ઞાય લક્ખણાની’’તિ પેય્યાલં કત્વા વુત્તં. ધમ્માતિ રૂપક્ખન્ધાદયો યથાવુત્તધમ્મા.

વિરાગાનુપસ્સીનિદ્દેસે રૂપે આદીનવં દિસ્વાતિ ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય પરતો વુત્તેહિ અનિચ્ચટ્ઠાદીહિ રૂપક્ખન્ધે આદીનવં દિસ્વા. રૂપવિરાગેતિ નિબ્બાને. નિબ્બાનઞ્હિ આગમ્મ રૂપં વિરજ્જતિ અપુનરુપ્પત્તિધમ્મતં આપજ્જનેન નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા નિબ્બાનં ‘‘રૂપવિરાગો’’તિ વુચ્ચતિ. છન્દજાતો હોતીતિ અનુસ્સવવસેન ઉપ્પન્નધમ્મચ્છન્દો હોતિ. સદ્ધાધિમુત્તોતિ તસ્મિંયેવ નિબ્બાને સદ્ધાય ચ અધિમુત્તો નિચ્છિતો. ચિત્તઞ્ચસ્સ સ્વાધિટ્ઠિતન્તિ અસ્સ યોગિસ્સ ચિત્તં ખયવિરાગસઙ્ખાતે રૂપભઙ્ગે આરમ્મણવસેન, અચ્ચન્ત વિરાગસઙ્ખાતે રૂપવિરાગે નિબ્બાને અનુસ્સવવસેન સુટ્ઠુ અધિટ્ઠિતં સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતં હોતીતિ સમ્બન્ધતો વેદિતબ્બં. રૂપે વિરાગાનુપસ્સીતિ રૂપસ્સ ખયવિરાગો રૂપે વિરાગોતિ પકતિભુમ્મવચનેન વુત્તો. રૂપસ્સ અચ્ચન્તવિરાગો રૂપે વિરાગોતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનેન વુત્તો. તં દુવિધમ્પિ વિરાગં આરમ્મણતો અજ્ઝાસયતો ચ અનુપસ્સનસીલો ‘‘રૂપે વિરાગાનુપસ્સી’’તિ વુત્તો. એસ નયો વેદનાદીસુ. નિરોધાનુપસ્સીપદનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો.

૧૮૧. કતિહાકારેહીતિઆદિ પનેત્થ વિસેસો – તત્થ અવિજ્જાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનં આદીનવનિરોધદસ્સનેનેવ રૂપાદીનમ્પિ આદીનવનિરોધા દસ્સિતા હોન્તિ તેસમ્પિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનતિવત્તનતો. ઇમિના એવ ચ વિસેસવચનેન વિરાગાનુપસ્સનતો નિરોધાનુપસ્સનાય વિસિટ્ઠભાવો વુત્તો હોતિ. તત્થ અનિચ્ચટ્ઠેનાતિ ખયટ્ઠેન, હુત્વા અભાવટ્ઠેન વા. દુક્ખટ્ઠેનાતિ ભયટ્ઠેન, પટિપીળનટ્ઠેન વા. અનત્તટ્ઠેનાતિ અસારકટ્ઠેન, અવસવત્તનટ્ઠેન વા. સન્તાપટ્ઠેનાતિ કિલેસસન્તાપનટ્ઠેન. વિપરિણામટ્ઠેનાતિ જરાભઙ્ગવસેન દ્વિધા પરિણામનટ્ઠેન. નિદાનનિરોધેનાતિ મૂલપચ્ચયાભાવેન. નિરુજ્ઝતીતિ ન ભવતિ. સમુદયનિરોધેનાતિ આસન્નપચ્ચયાભાવેન. મૂલપચ્ચયો હિ બ્યાધિસ્સ અસપ્પાયભોજનં વિય નિદાનન્તિ વુત્તો, આસન્નપચ્ચયો બ્યાધિસ્સ વાતપિત્તસેમ્હા વિય સમુદયોતિ વુત્તો. નિદાનઞ્હિ નિચ્છયેન દદાતિ ફલમિતિ નિદાનં, સમુદયો પન સુટ્ઠુ ઉદેતિ એતસ્મા ફલમિતિ સમુદયો. જાતિનિરોધેનાતિ મૂલપચ્ચયસ્સ ઉપ્પત્તિઅભાવેન. પભવનિરોધેનાતિ આસન્નપચ્ચયસ્સ ઉપ્પત્તિઅભાવેન. જાતિયેવ હિ પભવતિ એતસ્મા દુક્ખન્તિ પભવોતિ વત્તું યુજ્જતિ. હેતુનિરોધેનાતિ જનકપચ્ચયાભાવેન. પચ્ચયનિરોધેનાતિ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયાભાવેન. મૂલપચ્ચયોપિ હિ આસન્નપચ્ચયો ચ જનકપચ્ચયો ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયો ચ હોતિયેવ. એતેહિ તિક્ખવિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગનિરોધો, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદનિરોધો વુત્તો હોતિ. ઞાણુપ્પાદેનાતિ તિક્ખવિપસ્સનાઞાણસ્સ વા મગ્ગઞાણસ્સ વા ઉપ્પાદેન. નિરોધુપટ્ઠાનેનાતિ વિપસ્સનાક્ખણે પચ્ચક્ખતો ખયનિરોધસ્સ અનુસ્સવવસેન નિરોધસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ઉપટ્ઠાનેન, મગ્ગક્ખણે પચ્ચક્ખતો ચ નિબ્બાનસ્સ ઉપટ્ઠાનેન. એતેહિ વિસયવિસયિનિયમોવ કતો હોતિ, તદઙ્ગસમુચ્છેદનિરોધો ચ વુત્તો હોતિ.

૧૮૨. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીપદનિદ્દેસે રૂપં પરિચ્ચજતીતિ આદીનવદસ્સનેન નિરપેક્ખતાય રૂપક્ખન્ધં પરિચ્ચજતિ. પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગોતિ પરિચ્ચાગટ્ઠેન પટિનિસ્સગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પટિનિસ્સગ્ગપદસ્સ પરિચ્ચાગટ્ઠો વુત્તો, તસ્મા કિલેસાનં પજહનન્તિ અત્થો. એત્થ ચ વુટ્ઠાનગામિની વિપસ્સના કિલેસે તદઙ્ગવસેન પરિચ્ચજતિ, મગ્ગો સમુચ્છેદવસેન. રૂપનિરોધે નિબ્બાને ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ વુટ્ઠાનગામિની તંનિન્નતાય પક્ખન્દતિ, મગ્ગો આરમ્મણકરણેન. પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગોતિ પક્ખન્દનટ્ઠેન પટિનિસ્સગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પટિનિસ્સગ્ગપદસ્સ પક્ખન્દનટ્ઠો વુત્તો, તસ્મા ચિત્તસ્સ નિબ્બાને વિસ્સજ્જનન્તિ અત્થો. ચત્તારિ સુત્તન્તિકવત્થૂનિ ચતુત્થચતુક્કવસેન વેદિતબ્બાનિ. ઇમસ્મિં ચતુક્કે જરામરણે વત્તબ્બંહેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સતિપટ્ઠાનેસુ ચ ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સના, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સના’’તિ કાયચિત્તાનં એકત્તવોહારવસેન એકવચનનિદ્દેસો કતો. ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સના, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સના’’તિ વેદનાધમ્માનં નાનત્તવોહારવસેન બહુવચનનિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બોતિ.

ચતુત્થચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ સતોકારિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના.