૪. વોદાનઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫૮. વોદાને ઞાણાનીતિ વિસુદ્ધઞાણાનિ. તં વિવજ્જયિત્વાતિ યં પુબ્બે વુત્તં અતીતાનુધાવનં ચિત્તં વિક્ખેપાનુપતિતં, તં વિવજ્જયિત્વાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. એકટ્ઠાને સમાદહતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાને સમં આદહતિ પતિટ્ઠાપેતિ. તત્થેવ અધિમોચેતીતિ એકટ્ઠાનેતિ વુત્તે અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાનેયેવ સન્નિટ્ઠપેતિ સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ. પગ્ગણ્હિત્વાતિ ધમ્મવિચયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય પગ્ગહેત્વા. વિનિગ્ગણ્હિત્વાતિ પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય વિનિગ્ગણ્હિત્વા. ‘‘સતિન્દ્રિયવીરિયિન્દ્રિયેહિ પગ્ગહેત્વા, સતિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયેહિ વિનિગ્ગહેત્વા’’તિપિ વદન્તિ. સમ્પજાનો હુત્વાતિ અસુભભાવનાદીહિ. પુન સમ્પજાનો હુત્વાતિ મેત્તાભાવનાદીહિ. યેન રાગેન અનુપતિતં, યેન બ્યાપાદેન અનુપતિતં, તં પજહતીતિ સમ્બન્ધો. તં ચિત્તં ઈદિસન્તિ સમ્પજાનન્તો તપ્પટિપક્ખેન રાગં પજહતિ, બ્યાપાદં પજહતીતિ વા અત્થો. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. પરિયોદાતન્તિ પભસ્સરં. એકત્તગતં હોતીતિ તં તં વિસેસં પત્તસ્સ તં તં એકત્તં ગતં હોતિ.

કતમે તે એકત્તાતિ ઇધ યુજ્જમાનાયુજ્જમાનેપિ એકત્તે એકતો કત્વા પુચ્છતિ. દાનૂપસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તન્તિ દાનવત્થુસઙ્ખાતસ્સ દાનસ્સ ઉપસગ્ગો વોસજ્જનં દાનૂપસગ્ગો, દાનવત્થુપરિચ્ચાગચેતના. તસ્સ ઉપટ્ઠાનં આરમ્મણકરણવસેન ઉપગન્ત્વા ઠાનં દાનૂપસગ્ગુપટ્ઠાનં, તદેવ એકત્તં, તેન વા એકત્તં એકગ્ગભાવો દાનૂપસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તં. દાનવોસગ્ગુપટ્ઠાનેકત્તન્તિ પાઠો સુન્દરતરો, સો એવત્થો. એતેન પદુદ્ધારવસેન ચાગાનુસ્સતિસમાધિ વુત્તો. પદુદ્ધારવસેન વુત્તોપિ ચેસ ઇતરેસં તિણ્ણમ્પિ એકત્તાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ઇધ નિદ્દિટ્ઠન્તિ વદન્તિ. વિસાખાપિ હિ મહાઉપાસિકા આહ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, દિસાસુ વસ્સંવુટ્ઠા ભિક્ખૂ સાવત્થિં આગચ્છિસ્સન્તિ ભગવન્તં દસ્સનાય, તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સન્તિ ‘ઇત્થન્નામો, ભન્તે, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો, તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’તિ? તં ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ સોતાપત્તિફલે વા સકદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અરહત્તે વા. ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામિ ‘આગતપુબ્બા નુ ખો, ભન્તે, તેન અય્યેન સાવત્થી’તિ? સચે મે વક્ખન્તિ ‘આગતપુબ્બા તેન ભિક્ખુના સાવત્થી’તિ. નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છિસ્સામિ નિસ્સંસયં પરિભુત્તં તેન અય્યેન વસ્સિકસાટિકા વા આગન્તુકભત્તં વા ગમિકભત્તં વા ગિલાનભત્તં વા ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં વા ગિલાનભેસજ્જં વા ધુવયાગુ વાતિ. તસ્સા મે તદનુસ્સરન્તિયા પામોજ્જં જાયિસ્સતિ, પમુદિતાય પીતિ જાયિસ્સતિ, પીતિમનાય કાયો પસ્સમ્ભિસ્સતિ, પસ્સદ્ધકાયા સુખં વેદયિસ્સામિ, સુખિનિયા ચિત્તં સમાધિયિસ્સતિ, સા મે ભવિસ્સતિ ઇન્દ્રિયભાવના બલભાવના બોજ્ઝઙ્ગભાવના’’તિ (મહાવ. ૩૫૧). અથ વા એકત્તેસુ પઠમં ઉપચારસમાધિવસેન વુત્તં, દુતિયં અપ્પનાસમાધિવસેન, તતિયં વિપસ્સનાવસેન, ચતુત્થં મગ્ગફલવસેનાતિ વેદિતબ્બં. સમથસ્સ નિમિત્તં સમથનિમિત્તં. વયો ભઙ્ગો એવ લક્ખણં વયલક્ખણં. નિરોધો નિબ્બાનં. સેસમેતેસુ તીસુ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

ચાગાધિમુત્તાનન્તિ દાને અધિમુત્તાનં. અધિચિત્તન્તિ વિપસ્સનાપાદકસમાધિ. વિપસ્સકાનન્તિ ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય તીહિ અનુપસ્સનાહિ સઙ્ખારે વિપસ્સન્તાનં. અરિયપુગ્ગલાનન્તિ અટ્ઠન્નં. દુતિયાદીનિ તીણિ એકત્તાનિ આનાપાનસ્સતિવસેન સેસકમ્મટ્ઠાનવસેન ચ યુજ્જન્તિ. ચતૂહિ ઠાનેહીતિ ચતૂહિ કારણેહિ. સમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલાનં વસેન ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતઞ્ચ ઞાણેન ચ સમ્પહંસિત’’ન્તિ ઉદ્દેસપદાનિ. ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ કો આદી’’તિઆદીનિ તેસં ઉદ્દેસપદાનં વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છાપુબ્બઙ્ગમાનિ નિદ્દેસપદાનિ. તત્થ પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દન્તિ પટિપદા એવ નીવરણમલવિસોધનતો વિસુદ્ધિ, તં પટિપદાવિસુદ્ધિં પક્ખન્દં પવિટ્ઠં. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતન્તિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય બ્રૂહિતં વડ્ઢિતં. ઞાણેન ચ સમ્પહંસિતન્તિ પરિયોદાપકેન ઞાણેન સમ્પહંસિતં પરિયોદાપિતં વિસોધિતં. પટિપદાવિસુદ્ધિ નામ સસમ્ભારિકો ઉપચારો, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ અપ્પના, સમ્પહંસના નામ પચ્ચવેક્ખણાતિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ. યસ્મા પન ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતી’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા અન્તોઅપ્પનાયમેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના, ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના વેદિતબ્બા. કથં? યસ્મિઞ્હિ વારે અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં યો નીવરણસઙ્ખાતો કિલેસગણો તસ્સ ઝાનસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા આવરણવિરહિતં હુત્વા મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ. મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં નામ સમપ્પવત્તો અપ્પનાસમાધિયેવ. તદનન્તરં પન પુરિમચિત્તં એકસન્તતિપરિણામનયેન તથત્તં ઉપગચ્છમાનં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ નામ. એવં પટિપન્નત્તા તથત્તુપગમનેન તત્થ પક્ખન્દતિ નામ. એવં તાવ પુરિમચિત્તે વિજ્જમાનાકારનિપ્ફાદિકા પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવં વિસુદ્ધસ્સ પન તસ્સ પુન વિસોધેતબ્બાભાવતો વિસોધને બ્યાપારં અકરોન્તો વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથભાવૂપગમનેન સમથપટિપન્નસ્સ પુન સમાદાને બ્યાપારં અકરોન્તો સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથપટિપન્નભાવતો એવ ચસ્સ કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારં અકરોન્તો એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. એવં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના વેદિતબ્બા.

યે પનેતે એવં ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતે તત્થ જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના હુત્વા પવત્તા, યાનિ ચ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસાનિ હુત્વા પવત્તાનિ, યં ચેસ તદુપગં તેસં અનતિવત્તનએકરસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં વાહયતિ, યા ચસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા આસેવના, સબ્બેપિ તે આકારા યસ્મા ઞાણેન સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા તથા તથા સમ્પહંસિતત્તા વિસોધિતત્તા પરિયોદાપિતત્તા નિપ્ફન્ના, તસ્મા ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના વેદિતબ્બાતિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતિ, યથાહ – ‘‘તથાપગ્ગહિતં ચિત્તં સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતિ, ઉપેક્ખાવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ઉપેક્ખાવસેન નાનત્તકિલેસેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, વિમોક્ખવસેન પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. વિમુત્તત્તા તે ધમ્મા એકરસા હોન્તિ, એકરસટ્ઠેન ભાવના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૦૧). તસ્મા ઞાણકિચ્ચભૂતા સમ્પહંસના પરિયોસાનન્તિ વુત્તા.

એવં તિવત્તગતન્તિઆદીનિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ થોમનવચનાનિ. તત્થ એવં તિવત્તગતન્તિ એવં યથાવુત્તેન વિધિના પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દનઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાઞાણસમ્પહંસનાવસેન તિવિધભાવં ગતં. વિતક્કસમ્પન્નન્તિ કિલેસક્ખોભવિરહિતત્તા વિતક્કેન સુન્દરભાવં પન્નં ગતં. ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ તસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ નિરન્તરપ્પવત્તિસઙ્ખાતેન અધિટ્ઠાનેન સમ્પન્નં અનૂનં. યથા અધિટ્ઠાનવસિયં અધિટ્ઠાનન્તિ ઝાનપ્પવત્તિ, તથા ઇધાપિ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ ચિત્તેકગ્ગતાપિ યુજ્જતિ. તેન હિ એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તં અધિટ્ઠાતિ, ન એત્થ વિક્ખિપતીતિ. ‘‘સમાધિસમ્પન્ન’’ન્તિ વિસું વુત્તત્તા પન વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. અથ વા સમાધિસ્સેવ ઝાનસઙ્ગહિતત્તા ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનસમ્પન્નન્તિ ઝાનઙ્ગપઞ્ચકવસેન વુત્તં. સમાધિસમ્પન્નન્તિ ઇન્દ્રિયસઙ્ગહિતત્તા ઇન્દ્રિયપઞ્ચકવસેન, દુતિયજ્ઝાનાદીસુ પન અલબ્ભમાનાનિ પદાનિ પહાય લબ્ભમાનકવસેન પીતિસમ્પન્નન્તિઆદિ વુત્તં.

અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ વિતક્કાદયો પરિપુણ્ણાયેવ તાસં કામાવચરત્તા. એતાસુ ચ અપ્પનાય અભાવતો પટિપદાવિસુદ્ધિઆદયો ખણિકસમાધિવસેન યોજેતબ્બા. ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઠમજ્ઝાનિકવસેન વિતક્કાદીનં લબ્ભનતો લબ્ભમાનકવસેનેવ વિતક્કાદયો પરિપુણ્ણા વુત્તા. દુતિયજ્ઝાનિકાદીસુ હિ મગ્ગેસુ વિતક્કાદયો ઝાનેસુ વિય પરિહાયન્તીતિ. એત્તાવતા તેરસ વોદાનઞાણાનિ વિત્થારતો નિદ્દિટ્ઠાનિ હોન્તિ. કથં? એકટ્ઠાને સમાદહનેન તત્થેવ અધિમુચ્ચનેન કોસજ્જપ્પજહનેન ઉદ્ધચ્ચપ્પજહનેન રાગપ્પજહનેન બ્યાપાદપ્પજહનેન સમ્પયુત્તાનિ છ ઞાણાનિ, ચતૂહિ એકત્તેહિ સમ્પયુત્તાનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ, પટિપદાવિસુદ્ધિઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાસમ્પહંસનાહિ સમ્પયુત્તાનિ તીણિ ઞાણાનીતિ એવં તેરસ ઞાણાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ.

૧૫૯. એવં સન્તેપિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનાવસેન તેસં નિપ્ફત્તિં દસ્સેતુકામો તાનિ ઞાણાનિ અનિગમેત્વાવ નિમિત્તં અસ્સાસપસ્સાસાતિઆદિના નયેન ચોદનાપુબ્બઙ્ગમં આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનાવિધિં દસ્સેત્વા અન્તે તાનિ ઞાણાનિ નિગમેત્વા દસ્સેસિ. તત્થ નિમિત્તં વુત્તમેવ. અનારમ્મણામેકચિત્તસ્સાતિ અનારમ્મણા એકચિત્તસ્સ. મ-કારો પનેત્થ પદસન્ધિકરો. અનારમ્મણમેકચિત્તસ્સાતિપિ પાઠો, એકસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં ન ભવન્તીતિ અત્થો. તયો ધમ્મેતિ નિમિત્તાદયો તયો ધમ્મે. ભાવનાતિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના. કથન્તિ પઠમં વુત્તાય ચોદનાગાથાય અનન્તરં વુત્તાય પરિહારગાથાય અત્થં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ન ચિમેતિ ન ચ ઇમે. ન ચમેતિપિ પાઠો, સોયેવ પદચ્છેદો. કથં ન ચ અવિદિતા હોન્તિ, કથં ન ચ ચિત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતીતિ એવં કથં સદ્દો સેસેહિ પઞ્ચહિ યોજેતબ્બો. પધાનઞ્ચ પઞ્ઞાયતીતિ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનારમ્ભકં વીરિયં સન્દિસ્સતિ. વીરિયઞ્હિ પદહન્તિ તેનાતિ પધાનન્તિ વુચ્ચતિ. પયોગઞ્ચ સાધેતીતિ નીવરણવિક્ખમ્ભકં ઝાનઞ્ચ યોગી નિપ્ફાદેતિ. ઝાનઞ્હિ નીવરણવિક્ખમ્ભનાય પયુઞ્જીયતીતિ પયોગોતિ વુત્તં. વિસેસમધિગચ્છતીતિ સંયોજનપ્પહાનકરં મગ્ગઞ્ચ પટિલભતિ. મગ્ગો હિ સમથવિપસ્સનાનં આનિસંસત્તા વિસેસોતિ વુત્તો. વિસેસસ્સ ચ પમુખભૂતત્તા ચ-કારેન સમુચ્ચયો ન કતો.

ઇદાનિ તં પુચ્છિતમત્થં ઉપમાય સાધેન્તો સેય્યથાપિ રુક્ખોતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યથા નામ કકચેન ફાલનત્થં વાસિયા તચ્છિત્વા રુક્ખો ફાલનકાલે નિચ્ચલભાવત્થં સમે ભૂમિપદેસે પયોગક્ખમં કત્વા ઠપિતો. કકચેનાતિ હત્થકકચેન. આગતેતિ રુક્ખં ફુસિત્વા અત્તનો સમીપભાગં આગતે. ગતેતિ રુક્ખં ફુસિત્વા પરભાગં ગતે. વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. ન અવિદિતા હોન્તીતિ રુક્ખે કકચદન્તેહિ ફુટ્ઠં પુરિસેન પેક્ખમાનં ઠાનં અપ્પત્વા તેસં આગમનગમનાભાવતો સબ્બેપિ કકચદન્તા વિદિતાવ હોન્તિ. પધાનન્તિ રુક્ખચ્છેદનવીરિયં. પયોગન્તિ રુક્ખચ્છેદનકિરિયં. ‘‘વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ વચનં ઉપમાય નત્થિ. ઉપનિબન્ધના નિમિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધનાય સતિયા નિમિત્તભૂતં કારણભૂતં નાસિકગ્ગં વા મુખનિમિત્તં વા. ઉપનિબન્ધતિ એતાય આરમ્મણે ચિત્તન્તિ ઉપનિબન્ધના નામ સતિ. નાસિકગ્ગે વાતિ દીઘનાસિકો નાસિકગ્ગે. મુખનિમિત્તે વાતિ રસ્સનાસિકો ઉત્તરોટ્ઠે. ઉત્તરોટ્ઠો હિ મુખે સતિયા નિમિત્તન્તિ મુખનિમિત્તન્તિ વુત્તો. આગતેતિ ફુટ્ઠટ્ઠાનતો અબ્ભન્તરં આગતે. ગતેતિ ફુટ્ઠટ્ઠાનતો બહિદ્ધા ગતે. ન અવિદિતા હોન્તીતિ ફુસનટ્ઠાનં અપ્પત્વા અસ્સાસપસ્સાસાનં આગમનગમનાભાવતો સબ્બેપિ તે વિદિતા એવ હોન્તિ. કમ્મનિયં હોતીતિ યેન વીરિયેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ કમ્મનિયં ભાવનાકમ્મક્ખમં ભાવનાકમ્મયોગ્ગં હોતિ. ઇદં વીરિયં પધાનં નામાતિ ફલેન કારણં વુત્તં હોતિ. ઉપક્કિલેસા પહીયન્તીતિ વિક્ખમ્ભનવસેન નીવરણાનિ પહીયન્તિ. વિતક્કા વૂપસમ્મન્તીતિ નાનારમ્મણચારિનો અનવટ્ઠિતા વિતક્કા ઉપસમં ગચ્છન્તિ. યેન ઝાનેન ઉપક્કિલેસા પહીયન્તિ, વિતક્કા વૂપસમ્મન્તિ. અયં પયોગોતિ પયોગમપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો કતો. સઞ્ઞોજના પહીયન્તીતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝા સઞ્ઞોજના સમુચ્છેદપ્પહાનેન પહીયન્તિ. અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ પહીનાનં પુન અનુપ્પત્તિધમ્મકત્તા વિગતો ઉપ્પાદન્તો વા વયન્તો વા એતેસન્તિ બ્યન્તા, પુબ્બે અબ્યન્તા બ્યન્તા હોન્તીતિ બ્યન્તીહોન્તિ, વિનસ્સન્તીતિ અત્થો. સઞ્ઞોજનપ્પહાનં અનુસયપ્પહાનેન હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં અનુસયપ્પહાનમાહ. યેન મગ્ગેન સઞ્ઞોજના પહીયન્તિ અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ, અયં વિસેસોતિ અત્થો. ચતુત્થચતુક્કે અરિયમગ્ગસ્સાપિ નિદ્દિટ્ઠત્તા ઇધ અરિયમગ્ગો વુત્તો. એકચિત્તસ્સ આરમ્મણદ્વયાભાવસ્સ અવુત્તેપિ સિદ્ધત્તા તં અવિસ્સજ્જેત્વાવ એવં ઇમે તયો ધમ્મા એકચિત્તસ્સ આરમ્મણા ન હોન્તીતિ નિગમનં કતં.

૧૬૦. ઇદાનિ તં ભાવનાસિદ્ધિસાધકં યોગાવચરં થુનન્તો આનાપાનસ્સતિ યસ્સાતિ ગાથં વત્વા તસ્સા નિદ્દેસમાહ. તત્થ આનાપાનસ્સતિયો યથા બુદ્ધેન દેસિતા, તથા પરિપુણ્ણા સુભાવિતા અનુપુબ્બં પરિચિતા યસ્સ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ. સો ઇમં લોકં પભાસેતિ. કિં વિય? અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા યથા અબ્ભાદીહિ મુત્તો ચન્દિમા ઇમં ઓકાસલોકં પભાસેતિ, તથા સો યોગાવચરો ઇમં ખન્ધાદિલોકં પભાસેતીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો. ‘‘અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ ચ પદસ્સ નિદ્દેસે મહિકાદીનમ્પિ વુત્તત્તા એત્થ આદિસદ્દલોપો કતોતિ વેદિતબ્બો. ગાથાનિદ્દેસે નો પસ્સાસો નો અસ્સાસોતિ સો સોયેવ અત્થો પટિસેધેન વિસેસેત્વા વુત્તો. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ અસમ્મુસ્સનતાય તમેવ અસ્સાસં ઉપગન્ત્વા ઠાનં સતિ નામાતિ અત્થો. તથા પસ્સાસં. એત્તાવતા આનાપાનેસુ સતિ આનાપાનસ્સતીતિ અત્થો વુત્તો હોતિ.

ઇદાનિ સતિવસેનેવ ‘‘યસ્સા’’તિ વુત્તં પુગ્ગલં નિદ્દિસિતુકામો યો અસ્સસતિ, તસ્સુપટ્ઠાતિ. યો પસ્સસતિ, તસ્સુપટ્ઠાતીતિ વુત્તં. યો અસ્સસતિ, તસ્સ સતિ અસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. યો પસ્સસતિ, તસ્સ સતિ પસ્સાસં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ અત્થો. પરિપુણ્ણાતિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગપરમ્પરાય અરહત્તમગ્ગપ્પત્તિયા પરિપુણ્ણા. તેયેવ હિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગધમ્મે સન્ધાય પરિગ્ગહટ્ઠેનાતિઆદિમાહ. તે હિ ધમ્મા ઇમિના યોગિના પરિગ્ગય્હમાનત્તા પરિગ્ગહા, તેન પરિગ્ગહટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. તત્થ સબ્બેસં ચિત્તચેતસિકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપરિવારત્તા પરિવારટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિપૂરટ્ઠેન પરિપુણ્ણા. ચતસ્સો ભાવનાતિઆદીનિ સુભાવિતાતિ વુત્તપદસ્સ અત્થવસેન વુત્તાનિ. ચતસ્સો ભાવના હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. યાનીકતાતિ યુત્તયાનસદિસા કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન વત્થુસદિસા કતા. અનુટ્ઠિતાતિ પચ્ચુપટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા ઉપચિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા સુકતા. યત્થ યત્થ આકઙ્ખતીતિ યેસુ યેસુ ઝાનેસુ યાસુ યાસુ વિપસ્સનાસુ સચે ઇચ્છતિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ તેસુ ઝાનેસુ તાસુ તાસુ વિપસ્સનાસુ. વસિપ્પત્તોતિ વસીભાવં બહુભાવં પત્તો. બલપ્પત્તોતિ સમથવિપસ્સનાબલપ્પત્તો. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ વિસારદભાવં પટુભાવં પત્તો. તે ધમ્માતિ સમથવિપસ્સના ધમ્મા. આવજ્જનપટિબદ્ધાતિ આવજ્જનાયત્તા, આવજ્જિતમત્તેયેવ તસ્સ સન્તાનેન, ઞાણેન વા સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. આકઙ્ખપટિબદ્ધાતિ રુચિઆયત્તા, રોચિતમત્તેયેવ વુત્તનયેન સમ્પયોગં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. મનસિકારો પનેત્થ આવજ્જનાય ચિત્તુપ્પાદો. આકઙ્ખનાય વેવચનવસેન અત્થવિવરણત્થં વુત્તો. તેન વુચ્ચતિ યાનીકતાતિ એવં કતત્તાયેવ તે યુત્તયાનસદિસા કતા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

યસ્મિં યસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ સોળસસુ વત્થૂસુ એકેકસ્મિં. સ્વાધિટ્ઠિતન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતં. સૂપટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા. સમ્પયુત્તચિત્તસતીનં સહેવ સકસકકિચ્ચકરણતો અનુલોમપટિલોમવસેન યોજેત્વા તે દ્વે ધમ્મા દસ્સિતા. તેન વુચ્ચતિ વત્થુકતાતિ એવં ભૂતત્તાયેવ કતપતિટ્ઠા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. યેન યેન ચિત્તં અભિનીહરતીતિ પુબ્બપ્પવત્તિતો અપનેત્વા યત્થ યત્થ ભાવનાવિસેસે ચિત્તં ઉપનેતિ. તેન તેન સતિ અનુપરિવત્તતીતિ તસ્મિં તસ્મિંયેવ ભાવનાવિસેસે સતિ અનુકૂલા હુત્વા પુબ્બપ્પવત્તિતો નિવત્તિત્વા પવત્તતિ. ‘‘યેન, તેના’’તિ ચેત્થ ‘‘યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૫.૧; સુ. નિ. મઙ્ગલસુત્ત) વિય ભુમ્મત્થો વેદિતબ્બો. તેન વુચ્ચતિ અનુટ્ઠિતાતિ એવં કરણતોયેવ તં તં ભાવનં અનુગન્ત્વા ઠિતા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. આનાપાનસ્સતિયા સતિપધાનત્તા વત્થુકતાનુટ્ઠિતપદેસુ સતિયા સહ યોજના કતાતિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન પરિપુણ્ણાયેવ પરિચિતા હોન્તિ વડ્ઢિતા લદ્ધાસેવના, તસ્મા ‘‘પરિપુણ્ણા’’તિપદે વુત્તા તયો અત્થા ‘‘પરિચિતા’’તિપદેપિ વુત્તા, ચતુત્થો વિસેસત્થોપિ વુત્તો. તત્થ સતિયા પરિગ્ગણ્હન્તોતિ સમ્પયુત્તાય, પુબ્બભાગાય વા સતિયા પરિગ્ગહેતબ્બે પરિગ્ગણ્હન્તો યોગી. જિનાતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ સમુચ્છેદવસેન લામકે કિલેસે જિનાતિ અભિભવતિ. અયઞ્ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના. ધમ્મેસુ હિ જિનન્તેસુ તંધમ્મસમઙ્ગીપુગ્ગલોપિ જિનાતિ નામ. તે ચ ધમ્મા સતિં અવિહાય અત્તનો પવત્તિક્ખણે જિનિતુમારદ્ધા જિતાતિ વુચ્ચન્તિ યથા ‘‘ભુઞ્જિતુમારદ્ધો ભુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બં. એવં સન્તેપિ ‘‘પરિજિતા’’તિ વત્તબ્બે જ-કારસ્સ ચ-કારં કત્વા ‘‘પરિચિતા’’તિ વુત્તં, યથા સમ્મા ગદો અસ્સાતિ સુગતોતિ અત્થવિકપ્પે દ-કારસ્સ ત-કારો નિરુત્તિલક્ખણેન કતો, એવમિધાપિ વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે પરિચિતાતિ પદં કત્તુસાધનં, પુરિમાનિ તીણિ કમ્મસાધનાનિ.

ચત્તારો સુસમારદ્ધાતિ ચત્તારો સુસમારદ્ધત્થાતિ વુત્તં હોતિ, અત્થસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. સુસમારદ્ધાતિ પદસ્સ અત્થાપિ હિ ઇધ સુસમારદ્ધાતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા, સુસમારદ્ધધમ્મા વા. ચતુરત્થભેદતો ચત્તારોતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા, ન ધમ્મભેદતો. યસ્મા પન સુભાવિતાયેવ સુસમારદ્ધા હોન્તિ, ન અઞ્ઞે, તસ્મા તયો ભાવનત્થા ઇધાપિ વુત્તા. આસેવનત્થોપિ તીસુ વુત્તેસુ વુત્તોયેવ હોતિ, તસ્મા તં અવત્વા તપ્પચ્ચનીકાનં સુસમૂહતત્થો વુત્તો. પચ્ચનીકસમુગ્ઘાતેન હિ આરદ્ધપરિયોસાનં પઞ્ઞાયતિ, તેન સુસમારદ્ધસ્સ સિખાપ્પત્તો અત્થો વુત્તો હોતિ. તત્થ તપ્પચ્ચનીકાનન્તિ તેસં ઝાનવિપસ્સનામગ્ગાનં પટિપક્ખભૂતાનં. કિલેસાનન્તિ કામચ્છન્દાદીનં નિચ્ચસઞ્ઞાદિસમ્પયુત્તાનં સક્કાયદિટ્ઠાદીનઞ્ચ. સુસમૂહતત્તાતિ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદવસેન સુટ્ઠુ સમૂહતત્તા નાસિતત્તા. પોત્થકેસુ પન ‘‘સુસમુગ્ઘાતત્તા’’તિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં.

૧૬૧. પુન તસ્સેવ પદસ્સ અઞ્ઞમ્પિ અત્થવિકપ્પં દસ્સેન્તો સુસમન્તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થ જાતાતિ તસ્મિં સિખાપ્પત્તભાવનાવિસેસે જાતા. અનવજ્જાતિ કિલેસાનં આરમ્મણભાવાનુપગમનેન કિલેસદોસવિરહિતા. કુસલાતિ જાતિવસેન કુસલા. બોધિપક્ખિયાતિ બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ લદ્ધનામસ્સ અરિયસ્સ પક્ખે ભવત્તા બોધિપક્ખિયા. પક્ખે ભવત્તાતિ હિ ઉપકારભાવે ઠિતત્તા. તે ચ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૫; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૨; મિ. પ. ૫.૪.૧) સત્તતિંસ ધમ્મા. ઇદં સમન્તિ ઇદં મગ્ગક્ખણે ધમ્મજાતં સમુચ્છેદવસેન કિલેસે સમેતિ વિનાસેતીતિ સમં નામ. નિરોધો નિબ્બાનન્તિ દુક્ખનિરોધત્તા નિરોધો, વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય અભાવા નિબ્બાનં. ઇદં સુસમન્તિ ઇદં નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખતવિસમાપગતત્તા સુટ્ઠુ સમન્તિ સુસમં નામ. ઞાતન્તિ બોધિપક્ખિયસઙ્ખાતં સમં અસમ્મોહતો ઞાણેન ઞાતં, નિબ્બાનસઙ્ખાતં સુસમં આરમ્મણતો ઞાણેન ઞાતં. તદેવ દ્વયં તેનેવ ચક્ખુના વિય દિટ્ઠં. વિદિતન્તિ તદેવ દ્વયં સન્તાને ઉપ્પાદનેન આરમ્મણકરણેન ચ પટિલદ્ધં. ઞાતં વિય પઞ્ઞાય સચ્છિકતં ફસ્સિતઞ્ચ. ‘‘અસલ્લીનં અસમ્મુટ્ઠા અસારદ્ધો એકગ્ગ’’ન્તિ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પદસ્સ અત્થપ્પકાસનં. તત્થ આરદ્ધન્તિ પટ્ઠપિતં. અસલ્લીનન્તિ અસઙ્કુચિતં. ઉપટ્ઠિતાતિ ઉપગન્ત્વા ઠિતા. અસમ્મુટ્ઠાતિ અવિનટ્ઠા. પસ્સદ્ધોતિ નિબ્બુતો. અસારદ્ધોતિ નિદ્દરથો. સમાહિતન્તિ સમં ઠપિતં. એકગ્ગન્તિ અવિક્ખિત્તં.

‘‘ચત્તારો સુસમારદ્ધા’’તિઆદિ સકલસ્સ સુસમારદ્ધવચનસ્સ મૂલત્થો. ‘‘અત્થિ સમ’’ન્તિઆદિ પન સુસમવચનસ્સ, ‘‘ઞાત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધવચનસ્સ વિકપ્પત્થા. તત્થાયં પદત્થસંસન્દના – ‘‘સમા ચ સુસમા ચ સમસુસમા’’તિ વત્તબ્બે એકદેસસરૂપેકસેસં કત્વા ‘‘સુસમા’’ ઇચ્ચેવ વુત્તા યથા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપન્તિ. ‘‘ઇદં સમં, ઇદં સુસમ’’ન્તિ પન અનઞ્ઞાપેક્ખં કત્વા નપુંસકવચનં કતં. યસ્મા પન ઞાતમ્પિ દિટ્ઠન્તિ વુચ્ચતિ, દિટ્ઠઞ્ચ આરદ્ધઞ્ચ અત્થતો એકં. વિદિતસચ્છિકતફસ્સિતાનિ પન ઞાતવેવચનાનિ, તસ્મા ઞાતન્તિ આરદ્ધત્થોયેવ વુત્તો હોતિ.

આરદ્ધં હોતિ વીરિયં અસલ્લીનન્તિ અયં પન આરદ્ધવચનસ્સ ઉજુકત્થોયેવ. ઉપટ્ઠિતા સતીતિઆદીનિ પન સમ્પયુત્તવીરિયસ્સ ઉપકારકધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તાનિ, ન આરદ્ધવચનસ્સ અત્થદસ્સનત્થં. પુરિમેન અત્થેન સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ સુસમારદ્ધા ચ, ઇમિના અત્થેન સુસમા આરદ્ધાતિ સુસમારદ્ધા ચ એકસેસે કતે ‘‘સુસમારદ્ધા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇમમત્થં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘તેન વુચ્ચતિ સુસમારદ્ધા’’તિ વુત્તં.

અનુપુબ્બન્તિ યથાનુક્કમેનાતિ અત્થો, પુબ્બં પુબ્બં અનૂતિ વુત્તં હોતિ. દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘન્તિ વુત્તઅસ્સાસવસેન. પુરિમા પુરિમાતિ પુરિમા પુરિમા સતિ. એતેન પુબ્બન્તિપદસ્સ અત્થો વુત્તો હોતિ. પચ્છિમા પચ્છિમાતિ સતિયેવ. એતેન અનૂતિપદસ્સ અત્થો વુત્તો હોતિ. ઉભયેન પુબ્બઞ્ચ અનુ ચ પરિચિતાતિ અત્થો વુત્તો હોતિ. ઉપરિ સોળસ વત્થૂનિ વિત્થારેત્વા વચનતો ઇધ સઙ્ખિપિત્વા ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી’’તિ અન્તિમમેવ દસ્સિતં. યસ્મા સિખાપ્પત્તભાવનસ્સ સબ્બાપિ આનાપાનસ્સતિયો પુનપ્પુનં યથારુચિ પવત્તનતો અનુપરિચિતાપિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિચિતા ચેવ હોન્તિ અનુપરિચિતા ચા’’તિ.

યથત્થાતિ યથાસભાવત્થા. અત્તદમથત્થોતિ અરહત્તમગ્ગક્ખણે અત્તનો નિબ્બિસેવનત્થો. સમથત્થોતિ સીતિભાવત્થો. પરિનિબ્બાપનત્થોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન. અભિઞ્ઞત્થોતિ સબ્બધમ્મવસેન. પરિઞ્ઞત્થાદયો મગ્ગઞાણકિચ્ચવસેન. સચ્ચાભિસમયત્થો ચતુન્નં સચ્ચાનં એકપટિવેધદસ્સનવસેન. નિરોધે પતિટ્ઠાપકત્થો આરમ્મણકરણવસેન.

બુદ્ધોતિપદસ્સ અભાવેપિ બુદ્ધેનાતિપદે યો સો બુદ્ધો, તં નિદ્દિસિતુકામેન બુદ્ધોતિ વુત્તં. સયમ્ભૂતિ ઉપદેસં વિના સયમેવ ભૂતો. અનાચરિયકોતિ સયમ્ભૂપદસ્સ અત્થવિવરણં. યો હિ આચરિયં વિના સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, સો સયમ્ભૂ નામ હોતિ. પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિઆદિ અનાચરિયકભાવસ્સ અત્થપ્પકાસનં. અનનુસ્સુતેસૂતિ આચરિયં અનનુસ્સુતેસુ. સામન્તિ સયમેવ. અભિસમ્બુજ્ઝીતિ ભુસં સમ્મા પટિવિજ્ઝિ. તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણીતિ તેસુ ચ સચ્ચેસુ સબ્બઞ્ઞુભાવં પાપુણિ. યથા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તા સબ્બઞ્ઞુનો હોન્તિ, તથા સચ્ચાનં પટિવિદ્ધત્તા એવં વુત્તં. સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિપિ પાઠો. બલેસુ ચ વસીભાવન્તિ દસસુ ચ તથાગતબલેસુ ઇસ્સરભાવં પાપુણિ. યો સો એવં ભૂતો, સો બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખાધિગમપરિભાવિતં ખન્ધસન્તાનં ઉપાદાય પણ્ણત્તિકો, સબ્બઞ્ઞુતપદટ્ઠાનં વા સચ્ચાભિસમ્બોધિમુપાદાય પણ્ણત્તિકો સત્તવિસેસો બુદ્ધો. એત્તાવતા અત્થતો બુદ્ધવિભાવના કતા હોતિ.

૧૬૨. ઇદાનિ બ્યઞ્જનતો વિભાવેન્તો બુદ્ધોતિ કેનટ્ઠેન બુદ્ધોતિઆદિમાહ. તત્થ યથા લોકે અવગન્તા અવગતોતિ વુચ્ચતિ, એવં બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો. યથા પણ્ણસોસા વાતા પણ્ણસુસાતિ વુચ્ચન્તિ, એવં બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો. સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્મબુજ્ઝનસમત્થાય બુદ્ધિયા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્માનં ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધોતિ અઞ્ઞેન અબોધનીયતો સયમેવ બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. વિસવિતાય બુદ્ધોતિ નાનાગુણવિસવનતો પદુમમિવ વિકસનટ્ઠેન બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધોતિઆદીહિ છહિ પરિયાયેહિ ચિત્તસઙ્કોચકરધમ્મપ્પહાનેન નિદ્દક્ખયવિબુદ્ધો પુરિસો વિય સબ્બકિલેસનિદ્દક્ખયવિબુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એકત્તા સઙ્ખાતેનાતિ વચનસ્સ કોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. તણ્હાલેપદિટ્ઠિલેપાભાવેન નિરુપલેપસઙ્ખાતેન. સવાસનાનં સબ્બકિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તવચનેન વિસેસેત્વા એકન્તવીતરાગોતિઆદિ વુત્તં. એકન્તનિક્કિલેસોતિ રાગદોસમોહાવસેસેહિ સબ્બકિલેસેહિ નિક્કિલેસો. એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધોતિ ગમનત્થાનં ધાતૂનં બુજ્ઝનત્થત્તા બુજ્ઝનત્થાપિ ધાતુયો ગમનત્થા હોન્તિ, તસ્મા એકાયનમગ્ગં ગતત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. એકાયનમગ્ગોતિ ચેત્થ –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’તિ . (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧) –

મગ્ગસ્સ બહૂસુ નામેસુ અયનનામેન વુત્તો. તસ્મા એકમગ્ગભૂતો મગ્ગો, ન દ્વેધાપથભૂતોતિ અત્થો. અથ વા એકેન અયિતબ્બો મગ્ગોતિ એકાયનમગ્ગો. એકેનાતિ ગણસઙ્ગણિકં પહાય પવિવેકેન ચિત્તેન. અયિતબ્બોતિ પટિપજ્જિતબ્બો. અયન્તિ વા એતેનાતિ અયનો, સંસારતો નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. એકેસં અયનો એકાયનો. એકેતિ સેટ્ઠા, સબ્બસત્તસેટ્ઠા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધા, તસ્મા એકાયનમગ્ગોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધાનં અયનભૂતો મગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. અયતીતિ વા અયનો, ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અત્થો. એકસ્મિં અયનો મગ્ગોતિ એકાયનમગ્ગો, એકસ્મિંયેવ બુદ્ધસાસને પવત્તમાનો મગ્ગો, ન અઞ્ઞત્થાતિ વુત્તં હોતિ. અપિ ચ એકં અયતીતિ એકાયનો, પુબ્બભાગે નાનામુખભાવનાનયપ્પવત્તોપિ અપરભાગે એકં નિબ્બાનમેવ ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા એકાયનમગ્ગોતિ એકનિબ્બાનગમનમગ્ગોતિ અત્થો. એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધોતિ ન પરેહિ બુદ્ધત્તા બુદ્ધો, કિં પન સયમેવ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા બુદ્ધોતિ બુદ્ધિ બુદ્ધં બોધોતિ પરિયાયવચનમેતં. તત્થ યથા નીલરત્તગુણયોગા નીલો પટો રત્તો પટોતિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધગુણયોગા બુદ્ધોતિ ઞાપેતું વુત્તં.

તતો પરં બુદ્ધોતિ નેતં નામન્તિઆદિ ‘‘અત્થમનુગતા અયં પઞ્ઞત્તી’’તિ ઞાપનત્થં વુત્તં. તત્થ મિત્તા સહાયા. અમચ્ચા ભચ્ચા. ઞાતી પિતુપક્ખિકા. સાલોહિતા માતુપક્ખિકા. સમણા પબ્બજ્જૂપગતા. બ્રાહ્મણા ભોવાદિનો, સમિતપાપબાહિતપાપા વા. દેવતા સક્કાદયો બ્રહ્માનો ચ. વિમોક્ખન્તિકન્તિ વિમોક્ખો અરહત્તમગ્ગો, વિમોક્ખસ્સ અન્તો અરહત્તફલં, તસ્મિં વિમોક્ખન્તે ભવં વિમોક્ખન્તિકં નામ. સબ્બઞ્ઞુભાવો હિ અરહત્તમગ્ગેન સિજ્ઝતિ, અરહત્તફલોદયે સિદ્ધો હોતિ, તસ્મા સબ્બઞ્ઞુભાવો વિમોક્ખન્તે ભવો હોતિ. તં નેમિત્તિકમ્પિ નામં વિમોક્ખન્તે ભવં નામ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાન’’ન્તિ. બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભાતિ મહાબોધિરુક્ખમૂલે યથાવુત્તક્ખણે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભેન સહ. સચ્છિકા પઞ્ઞત્તીતિ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય, સબ્બધમ્મસચ્છિકિરિયાય વા જાતા પઞ્ઞત્તિ. યદિદં બુદ્ધોતિ યા અયં બુદ્ધોતિ પઞ્ઞત્તિ, અયં બ્યઞ્જનતો બુદ્ધવિભાવના.

‘‘યથા બુદ્ધેન દેસિતા’’તિગાથાપાદસ્સ પન ઇમિના પદભાજનીયે વુત્તત્થેન અયં સંસન્દના – આનાપાનસ્સતિયો ચ યથા બુદ્ધેન દેસિતા, યેન પકારેન દેસિતા. યથાસદ્દેન સઙ્ગહિતા દસ યથત્થા ચ યથા બુદ્ધેન દેસિતા, યેન પકારેન દેસિતાતિ પકારત્થસ્સ ચ યથાસદ્દસ્સ, સભાવત્થસ્સ ચ યથાસદ્દસ્સ સરૂપેકસેસવસેન એકસેસં કત્વા ‘‘યથા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પદભાજનીયે પનસ્સ યથત્થેસુ એકેકસ્સ યોજનાવસેન ‘‘દેસિતો’’તિ એકવચનં કતં.

‘‘સોતિ ગહટ્ઠો વા હોતિ પબ્બજિતો વા’’તિ વુત્તત્તા આદિપદેપિ યસ્સ ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વાતિ વુત્તમેવ હોતિ. લોકત્થો વુત્તોયેવ. પભાસેતીતિ અત્તનો ઞાણસ્સ પાકટં કરોતીતિ અત્થો. અભિસમ્બુદ્ધત્તાતિ સાવકપારમિઞાણેનપિ પટિવિદ્ધભાવેન. ઓભાસેતીતિ કામાવચરભૂતં લોકં. ભાસેતીતિ રૂપાવચરભૂતં લોકં. પભાસેતીતિ અરૂપાવચરભૂતં લોકં.

અરિયઞાણન્તિ અરહત્તમગ્ગઞાણં. મહિકા મુત્તોતિ મહિકાય મુત્તો. મહિકાતિ નીહારો વુચ્ચતિ. મહિયા મુત્તોતિપિ પાઠો. ધૂમરજા મુત્તોતિ ધૂમતો ચ રજતો ચ મુત્તો. રાહુગહણા વિપ્પમુત્તોતિ રાહુનો ચન્દસ્સ આસન્નુપક્કિલેસત્તા દ્વીહિ ઉપસગ્ગેહિ વિસેસેત્વા વુત્તં. ભાસતે ઇતિ સઓભાસટ્ઠેન. તપતે ઇતિ સતેજટ્ઠેન. વિરોચતે ઇતિ રુચિરટ્ઠેન. એવમેવન્તિ એવં એવં. યસ્મા પન ચન્દોપિ સયં ભાસન્તો તપન્તો વિરોચન્તો ઇમં ઓકાસલોકં ઓભાસેતિ, ભિક્ખુ ચ પઞ્ઞાય ભાસન્તો તપન્તો વિરોચન્તો ઇમં ખન્ધાદિલોકં પઞ્ઞાય ઓભાસેતિ, તસ્મા ઉભયત્રાપિ ‘‘ભાસેતી’’તિ અવત્વા ‘‘ભાસતે’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. એવઞ્હિ વુત્તે હેતુઅત્થોપિ વુત્તો હોતિ. અતિવિસદતરાભસૂરિયોપમં અગ્ગહેત્વા કસ્મા ચન્દોપમા ગહિતાતિ ચે? સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમેન સન્તસ્સ ભિક્ખુનો સન્તગુણયુત્તચન્દોપમા અનુચ્છવિકાતિ ગહિતાતિ વેદિતબ્બં. એવં આનાપાનસ્સતિભાવનાસિદ્ધિસાધકં યોગાવચરં થુનિત્વા ઇમાનિ તેરસ વોદાને ઞાણાનીતિ તાનિ ઞાણાનિ નિગમેત્વા દસ્સેતીતિ.

વોદાનઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.