૩. ઉપક્કિલેસઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

પઠમચ્છક્કં

૧૫૪. પઠમચ્છક્કે અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિ અબ્ભન્તરપવિસનવાતસ્સ નાસિકગ્ગં વા મુખનિમિત્તં વા આદિ, હદયં મજ્ઝં, નાભિ પરિયોસાનં. તં તસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો યોગિસ્સ ઠાનનાનત્તાનુગમનેન ચિત્તં અજ્ઝત્તં વિક્ખેપં ગચ્છતિ, તં અજ્ઝત્તવિક્ખેપગતં ચિત્તં એકત્તે અસણ્ઠહનતો સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિ બહિનિક્ખમનવાતસ્સ નાભિ આદિ, હદયં મજ્ઝં, નાસિકગ્ગં વા મુખનિમિત્તં વા બહિઆકાસો વા પરિયોસાનં. યોજના પનેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. અસ્સાસપટિકઙ્ખના નિકન્તિતણ્હાચરિયાતિ ‘‘નાસિકાવાતાયત્તમિદં કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ઓળારિકોળારિકસ્સ અસ્સાસસ્સ પત્થનાસઙ્ખાતા નિકામના એવ તણ્હાપવત્તિ. તણ્હાપવત્તિયા સતિ એકત્તે અસણ્ઠહનતો સમાધિસ્સ પરિપન્થો. પસ્સાસપટિકઙ્ખના નિકન્તીતિ પુન અસ્સાસપુબ્બકસ્સ પસ્સાસસ્સ પત્થનાસઙ્ખાતા નિકન્તિ. સેસં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. અસ્સાસેનાભિતુન્નસ્સાતિ અતિદીઘં અતિરસ્સં વા અસ્સાસં કરોન્તસ્સ અસ્સાસમૂલકસ્સ કાયચિત્તકિલમથસ્સ સબ્ભાવતો તેન અસ્સાસેન વિદ્ધસ્સ પીળિતસ્સ. પસ્સાસપટિલાભે મુચ્છનાતિ અસ્સાસેન પીળિતત્તાયેવ પસ્સાસે અસ્સાદસઞ્ઞિનો પસ્સાસં પત્થયતો તસ્મિં પસ્સાસપટિલાભે રજ્જના. પસ્સાસમૂલકેપિ એસેવ નયો.

વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ અનુવણ્ણનત્થં વુત્તેસુ ગાથાબન્ધેસુ અનુગચ્છનાતિ અનુગચ્છમાના. સતીતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવિક્ખેપહેતુભૂતા સતિ. વિક્ખિપતિ અનેન ચિત્તન્તિ વિક્ખેપો. કો સો? અસ્સાસો. અજ્ઝત્તં વિક્ખેપો અજ્ઝત્તવિક્ખેપો, તસ્સ આકઙ્ખના અજ્ઝત્તવિક્ખેપાકઙ્ખના, અસમ્મામનસિકારવસેન અજ્ઝત્તવિક્ખેપકસ્સ અસ્સાસસ્સ આકઙ્ખનાતિ વુત્તં હોતિ. એતેનેવ નયેન બહિદ્ધાવિક્ખેપપત્થના વેદિતબ્બા. યેહીતિ યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ. વિક્ખિપ્પમાનસ્સાતિ વિક્ખિપિયમાનસ્સ વિક્ખેપં આપાદિયમાનસ્સ. નો ચ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ ચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસારમ્મણે ચ નાધિમુચ્ચતિ, પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ ન વિમુચ્ચતિ. ચિત્તં નો ચ વિમુચ્ચતિ પરપત્તિયા ચ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. વિમોક્ખં અપ્પજાનન્તાતિ સો વા અઞ્ઞો વા આરમ્મણાધિમુત્તિવિમોક્ખઞ્ચ પચ્ચનીકવિમુત્તિવિમોક્ખઞ્ચ એવં અપ્પજાનન્તા. પરપત્તિયાતિ પરપચ્ચયં પરસદ્દહનં અરહન્તિ, ન અત્તપચ્ચક્ખં ઞાણન્તિ ‘‘પરપચ્ચયિકા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પરપત્તિયા’’તિ વુત્તં. અત્થો પન સોયેવ.

દુતિયચ્છક્કં

૧૫૫. દુતિયચ્છક્કે નિમિત્તન્તિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ફુસનટ્ઠાનં. અસ્સાસપસ્સાસા હિ દીઘનાસિકસ્સ નાસાપુટં ઘટ્ટેન્તા પવત્તન્તિ, રસ્સનાસિકસ્સ ઉત્તરોટ્ઠં. યદિ હિ અયં યોગી તં નિમિત્તમેવ આવજ્જતિ, તસ્સ નિમિત્તમેવ આવજ્જમાનસ્સ અસ્સાસે ચિત્તં વિકમ્પતિ, ન પતિટ્ઠાતીતિ અત્થો. તસ્સ તસ્મિં ચિત્તે અપ્પતિટ્ઠિતે સમાધિસ્સ અભાવતો તં વિકમ્પનં સમાધિસ્સ પરિપન્થો. યદિ અસ્સાસમેવ આવજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં અબ્ભન્તરપવેસનવસેન વિક્ખેપં આવહતિ, નિમિત્તે ન પતિટ્ઠાતિ, તસ્મા નિમિત્તે વિકમ્પતિ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ યોજના કાતબ્બા. ગાથાસુ વિક્ખિપ્પતેતિ વિક્ખિપીયતિ વિક્ખેપં આપાદીયતિ.

તતિયચ્છક્કં

૧૫૬. તતિયચ્છક્કે અતીતાનુધાવનં ચિત્તન્તિ ફુસનટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા ગતં અસ્સાસં વા પસ્સાસં વા અનુગચ્છમાનં ચિત્તં. વિક્ખેપાનુપતિતન્તિ વિક્ખેપેન અનુગતં, વિક્ખેપં વા સયં અનુપતિતં અનુગતં. અનાગતપટિકઙ્ખનં ચિત્તન્તિ ફુસનટ્ઠાનં અપ્પત્તં અસ્સાસં વા પસ્સાસં વા પટિકઙ્ખમાનં પચ્ચાસીસમાનં ચિત્તં. વિકમ્પિતન્તિ તસ્મિં અપ્પતિટ્ઠાનેનેવ વિક્ખેપેન વિકમ્પિતં. લીનન્તિ અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ સઙ્કુચિતં. કોસજ્જાનુપતિતન્તિ કુસીતભાવાનુગતં. અતિપગ્ગહિતન્તિ અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહિ અતિઉસ્સાહિતં. ઉદ્ધચ્ચાનુપતિતન્તિ વિક્ખેપાનુગતં. અભિનતન્તિ અસ્સાદવત્થૂસુ ભુસં નતં અલ્લીનં. અપનતન્તિ નિરસ્સાદવત્થૂસુ પતિહતં, તતો અપગતં વા, અપગતનતં વા, ન તતો અપગતન્તિ અત્થો. રાગાનુપતિતન્તિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તં મનસિકરોતો ઉપ્પન્નપીતિસુખે વા પુબ્બે હસિતલપિતકીળિતવત્થૂસુ વા રાગો અનુપતતિ. બ્યાપાદાનુપતિતન્તિ એત્થ મનસિકારે નિરસ્સાદગતચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નદોમનસ્સવસેન વા પુબ્બે સમુદાચિણ્ણેસુ આઘાતવત્થૂસુ વા બ્યાપાદો અનુપતતિ. ગાથાસુ ન સમાધિયતીતિ ન સમાહિતં હોતિ. અધિચિત્તન્તિ ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠો અધિકો સમાધિ.

૧૫૭. એત્તાવતા તીહિ છક્કેહિ અટ્ઠારસ ઉપક્કિલેસે નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તેસં ઉપક્કિલેસાનં સમાધિસ્સ પરિપન્થભાવસાધનેન આદીનવં દસ્સેન્તો પુન અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તીતિ વિક્ખેપસમુટ્ઠાનરૂપાનં વસેન રૂપકાયોપિ, વિક્ખેપસન્તતિવસેન ચિત્તમ્પિ મહતા ખોભેન ખુભિતા સદરથા ચ હોન્તિ. તતો મન્દતરેન ઇઞ્જિતા કમ્પિતા, તતો મન્દતરેન ફન્દિતા ચલિતા હોન્તિ. બલવાપિ મજ્ઝિમોપિ મન્દોપિ ખોભો હોતિયેવ, ન સક્કા ખોભેન ન ભવિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તં વિકમ્પિતત્તાતિ ચિત્તસ્સ વિકમ્પિતત્તા. ગાથાસુ પરિપુણ્ણા અભાવિતાતિ યથા પરિપુણ્ણા હોતિ, તથા અભાવિતા. ઇઞ્જિતોતિ કમ્પિતો. ફન્દિતોતિ મન્દકમ્પિતો. હેટ્ઠા નીવરણાનં અનન્તરત્તા ‘‘ઇમેહિ ચ પન નીવરણેહી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૩) અચ્ચન્તસમીપનિદસ્સનવચનં કતં. ઇધ પન નિગમને નીવરણાનં સન્તરત્તા તેહિ ચ પન નીવરણેહીતિ પરમ્મુખનિદસ્સનવચનં કતં.

ઉપક્કિલેસઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.