૧. ઇન્દ્રિયવારવણ્ણના

૨૩. અથ મેત્તૂપસંહારાકારં ઇન્દ્રિયાદિપરિભાવનઞ્ચ દસ્સેતું સબ્બેસં સત્તાનં પીળનં વજ્જેત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ પીળનન્તિ અબ્ભન્તરતો સરીરપીળનં. ઉપઘાતન્તિ બાહિરતો સરીરોપઘાતં. સન્તાપન્તિ યથા તથા વા ચિત્તસન્તાપનં. પરિયાદાનન્તિ પકતિયા જીવિતાદિપરિક્ખયં. વિહેસન્તિ પરતો જીવિતવિહેઠનં. વજ્જેત્વાતિ પીળનાદીસુ એકેકં અત્તનો ચિત્તેનેવ અપનેત્વા. ઇમાનિ પીળનાદીનિ પઞ્ચ પદાનિ મેત્તોપસંહારસ્સ પટિપક્ખવિવજ્જનવસેન વુત્તાનિ, અપીળનાયાતિઆદીનિ મેત્તોપસંહારવસેન. અપીળનાયાતિ અપીળનાકારેન, સબ્બે સત્તે મેત્તાયતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ. મા વેરિનો મા દુક્ખિનો મા દુક્ખિતત્તાતિ ઇમાનિપિ તીણિ મેત્તોપસંહારસ્સ પટિપક્ખપટિક્ખેપવચનાનિ. મા-વચનસ્સ મા હોન્તૂતિ અત્થો. અવેરિનો સુખિનો સુખિતત્તાતિ ઇમાનિ તીણિ મેત્તોપસંહારવચનાનિ. ‘‘અબ્યાપજ્જા અનીઘા’’તિ ઇદં દ્વયં ‘‘સુખિનો’’તિ વચનેન સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. સુખિતત્તાતિ તસ્સેવ સુખસ્સ નિચ્ચપ્પવત્તિદસ્સનં. ‘‘સુખિતત્તા’’તિ ચ ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ ચ અત્થતો એકં. ‘‘અપીળનાયા’’તિઆદીહિ વા અબ્યાપજ્જાનીઘવચનાનિ સઙ્ગહિતાનિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ ‘‘અપીળનાયા’’તિઆદયો પઞ્ચ મેત્તોપસંહારાકારા ‘‘અવેરિનો હોન્તૂ’’તિઆદયો તયો મેત્તોપસંહારાકારાતિ ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ. મેત્તાયતીતિ સિનિય્હતિ. તં ધમ્મં ચેતયતીતિ તં હિતોપસંહારં ચેતયતિ અભિસન્દહતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. સબ્બબ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનેહિ વિમુચ્ચતીતિ મેત્તાય પટિપક્ખભૂતેહિ સબ્બેહિ બ્યાપાદસમુદાચારેહિ વિક્ખમ્ભનતો વિમુચ્ચતિ. મેત્તા ચ ચેતો ચ વિમુત્તિ ચાતિ એકાયેવ મેત્તા તિધા વણ્ણિતા.

અવેરિનો ખેમિનો સુખિનોતિ ઇમાનિ તીણિ પદાનિ પુબ્બે વુત્તે આકારે સઙ્ખેપેન સઙ્ગહેત્વા વુત્તાનિ. સદ્ધાય અધિમુચ્ચતીતિઆદિના નયેન વુત્તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મેત્તાય સમ્પયુત્તાનિયેવ. આસેવનાતિઆદીસુ છસુ વારેસુ આસેવીયતિ એતેહિ મેત્તાતિ આસેવના. તથા ભાવના બહુલીકમ્મં. અલઙ્કારાતિ વિભૂસના. સ્વાલઙ્કતાતિ સુટ્ઠુ અલઙ્કતા ભૂસિતા. પરિક્ખારાતિ સમ્ભારા. સુપરિક્ખતાતિ સુટ્ઠુ સમ્ભતા. પરિવારાતિ રક્ખનટ્ઠેન. પુન આસેવનાદીનિ અટ્ઠવીસતિ પદાનિ મેત્તાય વણ્ણભણનત્થં વુત્તાનિ. તત્થ પારિપૂરીતિ પરિપુણ્ણભાવા. સહગતાતિ મેત્તાય સહગતા. તથા સહજાતાદયો. પક્ખન્દનાતિ મેત્તાય પવિસના, પક્ખન્દતિ એતેહિ મેત્તાતિ વા પક્ખન્દના. તથા સંસીદનાદયો. એતં સન્તન્તિ ફસ્સનાતિ એસા મેત્તા સન્તાતિ એતેહિ ફસ્સના હોતીતિ એતં સન્તન્તિ ફસ્સના ‘‘એતદગ્ગ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૧૮૮ આદયો) વિય નપુંસકવચનં. સ્વાધિટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતા. સુસમુગ્ગતાતિ સુટ્ઠુ સમુસ્સિતા. સુવિમુત્તાતિ અત્તનો અત્તનો પચ્ચનીકેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તા. નિબ્બત્તેન્તીતિ મેત્તાસમ્પયુત્તા હુત્વા મેત્તં નિબ્બત્તેન્તિ. જોતેન્તીતિ પાકટં કરોન્તિ. પતાપેન્તીતિ વિરોચેન્તિ.