પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના

૪૩૯. ઇદાનેત્થ યથાલદ્ધાનિ વિસ્સજ્જનાનિ ગણનાવસેન દસ્સેતું હેતુયા સત્તાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સત્તાતિ કુસલેન કુસલં, અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતન્તિ તીણિ. તથા અકુસલેન; અબ્યાકતેન અબ્યાકતમેવાતિ એવં સત્ત. આરમ્મણે નવાતિ એકમૂલકએકાવસાનાનિ નવ. અધિપતિયા દસાતિ કુસલં કુસલસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; અકુસલસ્સ આરમ્મણતોવ અબ્યાકતસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; કુસલાબ્યાકતસ્સ સહજાતતોવાતિ કુસલમૂલકાનિ ચત્તારિ. અકુસલં અકુસલસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; અબ્યાકતસ્સ સહજાતતોવ તથા અકુસલાબ્યાકતસ્સાતિ અકુસલમૂલકાનિ તીણિ. અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; કુસલસ્સ આરમ્મણતોવ તથા અકુસલસ્સાતિ અબ્યાકતમૂલકાનિ તીણીતિ એવં દસ. એત્થ પન આરમ્મણાધિપતિપિ સત્તધા, સહજાતાધિપતિપિ સત્તધાવ લબ્ભતિ.

અનન્તરે સત્તાતિ કુસલમૂલકાનિ દ્વે, તથા અકુસલમૂલકાનિ, અબ્યાકતમૂલકાનિ તીણીતિ એવં સત્ત. સમનન્તરેપિ એતાનેવ. સહજાતે નવાતિ કુસલમૂલકાનિ તીણિ, અકુસલમૂલકાનિ તીણિ, અબ્યાકતમૂલકં એકં, તથા કુસલાબ્યાકતમૂલકં, અકુસલાબ્યાકતમૂલકઞ્ચાતિ એવં નવ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ કુસલેન કુસલં, અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતન્તિ એવં તીણિ. નિસ્સયે તેરસાતિ સહજાતતોવ કુસલમૂલકાનિ તીણિ, તથા અકુસલમૂલકાનિ, તથા અબ્યાકતમૂલકાનિ. એત્થ પન પુરેજાતમ્પિ લબ્ભતિ. અબ્યાકતઞ્હિ અબ્યાકતસ્સ સહજાતમ્પિ હોતિ પુરેજાતમ્પિ; કુસલસ્સ પુરેજાતમેવ તથા અકુસલસ્સ. પુન કુસલાબ્યાકતો સહજાતપુરેજાતતો કુસલસ્સ, સહજાતતોવ અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલાબ્યાકતોતિ એવં તેરસ. ઉપનિસ્સયે નવાતિ એકમૂલકેકાવસાના નવ. તેસં વિભઙ્ગે તેવીસતિ ભેદા દસ્સિતા. તેસુ આરમ્મણૂપનિસ્સયે સત્ત, અનન્તરૂપનિસ્સયે સત્ત, પકતૂપનિસ્સયે નવ હોન્તિ. પુરેજાતે તીણીતિ અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ, કુસલસ્સ, અકુસલસ્સાતિ એવં તીણિ.

પચ્છાજાતે તીણીતિ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ એવં તીણિ. આસેવને તીણિ અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસાનિ. કમ્મે સત્ત હેતુસદિસાનિ. તત્થ દ્વીસુ વિસ્સજ્જનેસુ નાનાક્ખણિકકમ્મમ્પિ આગતં, પઞ્ચસુ સહજાતમેવ. વિપાકે એકં અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. આહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગેસુ સત્ત હેતુસદિસાનેવ. ઇન્દ્રિયં પનેત્થ સહજાતપુરેજાતવસેન આગતં. સમ્પયુત્તે તીણિ અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસાનિ. વિપ્પયુત્તે પઞ્ચાતિ સહજાતપચ્છાજાતતો કુસલેન અબ્યાકતં, અકુસલેન અબ્યાકતં, સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતતો અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, વત્થુપુરેજાતતો અબ્યાકતેન કુસલં, તથા અકુસલન્તિ એકં કુસલમૂલં, એકં અકુસલમૂલં, તીણિ અબ્યાકતમૂલાનીતિ એવં પઞ્ચ.

અત્થિયા તેરસાતિ સહજાતતો કુસલેન કુસલં, સહજાતપચ્છાજાતતો કુસલેન અબ્યાકતં, સહજાતતોવ કુસલેન કુસલાબ્યાકતન્તિ કુસલમૂલાનિ તીણિ, તથા અકુસલમૂલાનિ, સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયતો પન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, વત્થારમ્મણપુરેજાતતો અબ્યાકતેન કુસલં, તથા અકુસલં, સહજાતપુરેજાતતો કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અકુસલસ્સ; સ્વેવ અબ્યાકતસ્સ સહજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયતો સહજાતપુરેજાતતો ચ કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ કુસલસ્સ; સ્વેવ અબ્યાકતસ્સ સહજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયતોતિ એવં તેરસ. નત્થિવિગતેસુ સત્ત અનન્તરસદિસાનિ. અવિગતે તેરસ અત્થિસદિસાનીતિ. એવમેત્થ સત્ત ગણનપરિચ્છેદા એકં તીણિ પઞ્ચ સત્ત નવ દસ તેરસાતિ. તેસુ વિપાકવસેન એકમેવ એકકં, અઞ્ઞમઞ્ઞપુરેજાતપચ્છાજાતાસેવનસમ્પયુત્તવસેન પઞ્ચ તિકા, વિપ્પયુત્તવસેન એકમેવ પઞ્ચકં, હેતુઅનન્તરસમનન્તરકમ્મઆહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગનત્થિવિગતવસેન દસ સત્તકા, આરમ્મણસહજાતઉપનિસ્સયવસેન તયો નવકા, અધિપતિવસેન એકં દસકં, નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન તયો તેરસકાતિ એવં તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે નિદ્દિટ્ઠવારે ગણનવસેન સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા તેસં વસેન દુકતિકાદીસુ પચ્ચયસંસન્દને ગણના વેદિતબ્બા.

૪૪૦. યે પન પચ્ચયા યેસં પચ્ચયાનં વિસભાગા વા વિરુદ્ધા વા હોન્તિ, તે તેહિ સદ્ધિં ન યોજેતબ્બા. સેય્યથિદં – હેતુપચ્ચયસ્સ તાવ આરમ્મણાનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતકમ્માસેવનાહારઝાનનત્થિવિગતા અધિપતિપચ્ચયે ચ ઠપેત્વા વીમંસં સેસાધિપતિનો વિસભાગા, સહજાતાદયો સભાગા. કસ્મા? તથા ભાવાભાવતો. હેતુપચ્ચયો હિ યેસં હેતુપચ્ચયો હોતિ, તેસં સહજાતાદિપચ્ચયોપિ હોતિ, આરમ્મણાદિપચ્ચયો પન ન હોતીતિ આરમ્મણાદયો તસ્સ વિસભાગા નામ. તસ્મા સો તેહિ, તે વા તેન સદ્ધિં, ન યોજેતબ્બા. પુરેજાતપચ્છાજાતસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિનત્થિવિગતાવિગતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધા, તેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન યોજેતબ્બા. તત્થ અયોજનીયે વજ્જેત્વા યોજનીયેહિ યોગે યે વારા લબ્ભન્તિ, તે સઙ્ખેપતો દસ્સેતું હેતુપચ્ચયા અધિપતિયા ચત્તારીતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ કિઞ્ચાપિ હેતુપચ્ચયસ્સ અધિપતિના સંસન્દને ઊનતરગણનવસેન સત્તહિ વારેહિ ભવિતબ્બં, યસ્મા પન અધિપતીસુ વીમંસાવ હેતુપચ્ચયો, ન ઇતરે, તસ્મા વિસભાગે વજ્જેત્વા સભાગવસેન ‘‘ચત્તારી’’તિ વુત્તં. તાનિ એવં વેદિતબ્બાનિ – કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; કુસલા વીમંસા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; કુસલા વીમંસા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; કુસલા વીમંસા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતા વીમંસા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનન્તિ. એત્થ ચ વિપાકાબ્યાકતા લોકુત્તરતોવ ગહેતબ્બા. આરમ્મણપચ્ચયઅનન્તરપચ્ચયાદયો પન વિસભાગત્તા ન યોજિતા. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ લબ્ભમાનઞ્ચ અલબ્ભમાનઞ્ચ ઞત્વા લબ્ભમાનવસેન વારા ઉદ્ધરિતબ્બા.

સહજાતે સત્તાતિ હેતુયા લદ્ધાનેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ સુદ્ધિકઅઞ્ઞમઞ્ઞે લદ્ધાનેવ. નિસ્સયે સત્તાતિ હેતુયા લદ્ધાનેવ. વિપાકે એકન્તિ સુદ્ધિકવિપાકે લદ્ધમેવ. ઇન્દ્રિયમગ્ગેસુ ચત્તારીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. સમ્પયુત્તે તીણીતિ સુદ્ધિકસમ્પયુત્તે લદ્ધાનેવ. વિપ્પયુત્તે તીણીતિ કુસલાદિચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં પચ્ચયુપ્પન્નં કત્વા વેદિતબ્બાનિ. અત્થિઅવિગતેસુ સત્તાતિ હેતુયા લદ્ધાનેવ.

૪૪૧-૪૪૩. એવં યેહિ અધિપતિપચ્ચયાદીહિ એકાદસહિ પચ્ચયેહિ સદ્ધિં હેતુપચ્ચયો યોજનં લભતિ, તેસં વસેન દુમૂલકનયે ગણનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તિમૂલકાદીસુ તસ્સ દસ્સનત્થં લક્ખણં ઠપેન્તો હેતુસહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતન્તિ સત્તાતિઆદિમાહ. પોત્થકેસુ પન નિસ્સઉપનિસ્સઅધિપાતિ એવં પરિહીનક્ખરાનિ પચ્ચયનામાનિ લિખન્તિ, તં સઞ્ઞાકરણમત્તવસેન લિખિતં. તસ્મા તાદિસેસુ ઠાનેસુ પરિપુણ્ણા પાળિ કાતબ્બા. યં પનિદં લક્ખણં ઠપિતં, તેન ઇદં દીપેતિ – અયં હેતુપચ્ચયો સહજાતાદીહિ ચતૂહિ સદ્ધિં સંસન્દને અત્તનો વિભઙ્ગે લદ્ધાનિ સત્તેવ વિસ્સજ્જનાનિ લભતિ. સચે પનેત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો પવિસતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞે લદ્ધાનિ તીણિ લભતિ. સચે સમ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, તાનેવ તીણિ લભતિ. સચે વિપ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, હેતુવિપ્પયુત્તદુકે લદ્ધાનિ તીણિ લભતિ. સચે વિપાકપચ્ચયો પવિસતિ, સબ્બેહિ વિપાકસભાગેહિ સદ્ધિં સંસન્દને એવમેવ વિસ્સજ્જનં લભતિ. સચે પનેત્થ ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા પવિસન્તિ, તેહિ સદ્ધિં દુમૂલકે લદ્ધાનિ ચત્તારિયેવ લભતિ. સચે તેહિ સદ્ધિં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો પવિસતિ, હેતાધિપતિદુકે દસ્સિતેસુ ચતૂસુ વિસ્સજ્જનેસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ દ્વે અપનેત્વા સેસાનિ દ્વે લભતિ. સચેપિ તત્થ સમ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, તાનેવ દ્વે લભતિ. સચે પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, ઇતરાનિ દ્વે લભતિ. સચે પન તેસુ વિપાકપચ્ચયો પવિસતિ, સબ્બત્થ એકમેવ લભતિ. અધિપતિના પન સદ્ધિં હેતાધિપતિદુકતો ઊનતરગણનેસુ અપ્પવિસન્તેસુ ચત્તારિયેવ લભતિ. ઊનતરગણનેસુ પવિસન્તેસુ તેસં વસેન દ્વે એકન્તિ લભતિ. એવં તેસં તેસં પચ્ચયાનં સમાયોગે લબ્ભમાનં ગણનં વિદિત્વા તિમૂલકાદીસુ ગણના ઉદ્ધરિતબ્બાતિ.

એતેસુ પન ઘટનેસુ સબ્બપઠમાનિ ચત્તારિ ઘટનાનિ સામઞ્ઞતો નવન્નમ્પિ હેતૂનં વસેન વુત્તાનિ અવિપાકાનિ. અબ્યાકતેન અબ્યાકતવિસ્સજ્જને પનેત્થ વિપાકહેતુપિ લબ્ભતિ.

તતો પરાનિ પઞ્ચ ઘટનાનિ વિપાકહેતુવસેન વુત્તાનિ. તત્થ સબ્બેપિ સહજાતવિપાકા ચેવ વિપાકસહજાતરૂપા ચ. તેસુ પઠમે ઘટને વિપાકા ચેવ તંસમુટ્ઠાનરૂપા ચ લબ્ભન્તિ, દુતિયે વિપાકા ચેવ પટિસન્ધિયઞ્ચ વત્થુરૂપં. તતિયે અરૂપધમ્માવ. ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ લબ્ભતિ. પઞ્ચમે વત્થુરૂપમેવ.

તતો પરાનિ પઞ્ચદસ ઘટનાનિ ઇન્દ્રિયમગ્ગયુત્તાનિ અમોહહેતુવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમાનિ નવ નિરાધિપતીનિ, પચ્છિમાનિ છ સાધિપતીનિ. નિરાધિપતિકેસુપિ પઠમાનિ ચત્તારિ સામઞ્ઞતો સબ્બત્થ અમોહવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ પઞ્ચ વિપાકામોહવસેન. તત્થ નિરાધિપતિકેસુ પઠમે ચત્તારીતિ હેટ્ઠા હેતાધિપતિદુકે દસ્સિતાનેવ. દુતિયે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં પરિહાયતિ. તતિયે વત્થુરૂપં પરિહાયતિ. ચતુત્થે કુસલો ધમ્મો ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, અબ્યાકતો તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ રૂપમેવ લબ્ભતિ. તતો પરાનિ વિપાકયુત્તાનિ પઞ્ચ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. સાધિપતિકેસુ પઠમાનિ તીણિ ઘટનાનિ સામઞ્ઞતો વિપાકાવિપાકહેતુવસેન વુત્તાનિ. તેસુ પઠમે ચત્તારિ વુત્તનયાનેવ. દુતિયે રૂપં પરિહાયતિ, તતિયે અરૂપં પરિહાયતિ. તતો પરાનિ તીણિ વિપાકહેતુવસેન વુત્તાનિ. તેસુ પઠમે રૂપારૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપમેવ, તતિયે રૂપમેવ. એવમ્પિ તેસં તેસં પચ્ચયાનં સમાયોગે લબ્ભમાનં ગણનં વિદિત્વા તિમૂલકાદીસુ ગણના ઉદ્ધરિતબ્બાતિ.

હેતુમૂલકં નિટ્ઠિતં.

૪૪૪. આરમ્મણમૂલકેપિ અધિપતિપચ્ચયાદયો સત્ત આરમ્મણેન સભાગા, સેસા સોળસ વિસભાગાતિ તે અયોજેત્વા સત્તેવ યોજિતા. તેસુ અધિપતિયા સત્તાતિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ, અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ, અબ્યાકતસ્સાતિ એવં કુસલમૂલાનિ તીણિ, અકુસલમૂલં એકં, અબ્યાકતમૂલાનિ તીણીતિ સત્ત. નિસ્સયે તીણીતિ વત્થુવસેન અબ્યાકતમૂલાનેવ. ઉપનિસ્સયે સત્ત હેટ્ઠિમાનિ એવ. પુરેજાતે તીણીતિ વત્થારમ્મણવસેન અબ્યાકતમૂલાનિ. વિપ્પયુત્તે તીણીતિ વત્થુવસેનેવ. અત્થિઅવિગતેસુ તીણીતિ વત્થારમ્મણવસેન. યથા પન હેતુમૂલકે લક્ખણદસ્સનત્થં ઘટનાનિ ઠપિતાનિ, તથા આરમ્મણમૂલકાદીસુપિ.

૪૪૫. તત્થ યાનિ તાવ ઇમસ્મિં આરમ્મણમૂલકે પઞ્ચ ઘટનાનિ ઠપિતાનિ. તત્થ પઠમં આરમ્મણાધિપતિવસેન સાધિપતિકં. તત્થ સત્તાતિ આરમ્મણાધિપતિદુકે લદ્ધવિસ્સજ્જનાનેવ. દુતિયં નિરાધિપતિકં. તત્થ તીણીતિ વત્થારમ્મણવસેન આરમ્મણવસેનેવ વા અબ્યાકતમૂલાનિ. તતિયં નિસ્સયેન વુત્તં. તત્થ તીણીતિ વત્થુવસેન અબ્યાકતમૂલાનિ. ચતુત્થપઞ્ચમાનિ સાધિપતિકાનિ. તેસુ ચતુત્થે એકન્તિ વત્થારમ્મણવસેન આરમ્મણવસેનેવ વા અબ્યાકતમૂલં અકુસલં. પઞ્ચમે એકન્તિ નિસ્સયતો અબ્યાકતમૂલકં અકુસલં. એવમિધાપિ લબ્ભમાનવસેન તિકાદીસુ ગણના વેદિતબ્બા. તથા અધિપતિમૂલકાદીસુ. આરમ્મણઇન્દ્રિયવિપાકવસેન વિત્થારયોજનં પન અવત્વા તત્થ તત્થ વત્તબ્બયુત્તકમેવ વદામાતિ.

૪૪૬. અધિપતિમૂલકે સહજાતે સત્તાતિ સહજાતાધિપતિવસેન કુસલમૂલાનિ તીણિ, અકુસલમૂલાનિ તીણિ, અબ્યાકતમૂલં એકં. સહજાતેન પન સદ્ધિં આરમ્મણાધિપતિ, આરમ્મણાધિપતિના ચ સદ્ધિં સહજાતં ન લબ્ભતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ સહજાતાધિપતિવસેનેવ. નિસ્સયે અટ્ઠાતિ કુસલમૂલાનિ તીણિ, અકુસલમૂલાનિ તીણિ, અબ્યાકતમૂલાનિ દ્વે. અબ્યાકતો હિ અધિપતિ અબ્યાકતસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ નિસ્સયો હોતિ, અકુસલસ્સ આરમ્મણતોવ. કુસલસ્સ પન ઉભયથાપિ ન હોતીતિ અબ્યાકતમૂલાનિ દ્વેયેવાતિ એવં અટ્ઠ. ઉપનિસ્સયે સત્ત આરમ્મણસદિસાનેવ. પુરેજાતે એકન્તિ અબ્યાકતાધિપતિ આરમ્મણવસેન અકુસલસ્સ. વિપાકે એકં અબ્યાકતેન અબ્યાકતં લોકુત્તરં. આહારાદીસુ સત્ત હેટ્ઠા એકમૂલકે લદ્ધાનેવ. વિપ્પયુત્તે ચત્તારીતિ કુસલેન અબ્યાકતં, તથા અકુસલેન, અબ્યાકતેન અબ્યાકતઞ્ચ કુસલઞ્ચ. અત્થિઅવિગતેસુ અટ્ઠ નિસ્સયસદિસાનેવ.

૪૪૭-૪૫૨. ઘટનાનિ પનેત્થ પટિપાટિયા આરમ્મણાદીહિ અયોજેત્વા પઠમં અત્થિઅવિગતેહિ યોજિતાનિ. કિં કારણાતિ? ઉભયાધિપતિમિસ્સકત્તા. તત્થ પઠમે ઘટને આરમ્મણાધિપતિવસેન વત્થારમ્મણં લબ્ભતિ, દુતિયે નિસ્સયવસેન ગરું કત્વા અસ્સાદેન્તસ્સ વત્થુમેવ, તતિયે સહજાતાધિપતિવસેન કુસલાદયો રૂપાનં, આરમ્મણાધિપતિવસેન વત્થુ અકુસલસ્સ. તતો પરાનિ તીણિ ઘટનાનિ આરમ્મણાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે સત્તાતિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. દુતિયે એકન્તિ પુરેજાતાનિ વત્થારમ્મણાનિ અકુસલસ્સ. તતિયે વત્થુમેવ અકુસલસ્સ. તતો પરાનિ તીણિ ઘટનાનિ વિપાકાવિપાકસાધારણાનિ સહજાતાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે રૂપારૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપમેવ, તતિયે રૂપમેવ. તતો પરાનિ તીણિ વિપાકાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તેસુપિ પઠમે રૂપારૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપં, તતિયે રૂપમેવ. તતો પરાનિ છ ઘટનાનિ આહારિન્દ્રિયયુત્તાનિ ચિત્તાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તત્થ તીણિ અવિપાકાનિ, તીણિ સવિપાકાનિ. તેસુ ગણના પાકટાયેવ. તતો પરાનિ છ ઘટનાનિ તથેવ વિરિયાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. નનુ ચ અધિપતિપટિપાટિયા પઠમં વિરિયાધિપતિવસેન વત્તબ્બાનિ સિયું, કસ્મા તથા ન વુત્તાનીતિ? પરતો હેતુવસેન વુત્તઘટનેહિ સદિસત્તા. પરતો હિ હેતુવસેન ઘટનાનિ અમોહસ્સ વીમંસાધિપતિત્તા વીમંસાય ચ સમ્માદિટ્ઠિભાવતો મગ્ગસમ્પયુત્તાનિ. વિરિયમ્પિ ચ સમ્માવાયામમિચ્છાવાયામભાવેન મગ્ગોતિ તેન સદ્ધિં ઘટનાનિ પરતો હેતુવસેન વુત્તઘટનેહિ સદિસાનીતિ પરિવત્તેત્વા વુત્તાનિ. તેસુપિ ગણના પાકટાયેવ.

૪૫૩-૪૫૬. અનન્તરસમનન્તરમૂલકેસુ સત્તાતિ કુસલો કુસલસ્સ અબ્યાકતસ્સ ચ, તથા અકુસલો, અબ્યાકતો તિણ્ણન્નમ્પીતિ એવં સત્ત. કમ્મે એકન્તિ કુસલા મગ્ગચેતના અત્તનો વિપાકાબ્યાકતસ્સ. ઘટનાનિ પનેતેસુ તીણિ તીણિયેવ. તાનિ બહુતરપટિપાટિયા વુત્તાનિ.

૪૫૭-૪૬૦. સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયમૂલકેસુ યે યે દુકમૂલકે પચ્ચયા વુત્તા તે તેયેવ આદિતો ઠિતેન સભાગા. તસ્મા દુકમૂલકે ગણનં ઞત્વા યે ઉપરિ પચ્ચયા ઘટિતા, તેસુ ઊનતરગણનસ્સ વસેન સબ્બઘટનેસુ ગણના વેદિતબ્બા. તત્થ સહજાતમૂલકે દસ ઘટનાનિ. તેસુ પઞ્ચ અવિપાકાનિ, પઞ્ચ સવિપાકાનિ. તત્થ અવિપાકેસુ તાવ પઠમે કુસલો કુસલસ્સ અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ ચત્તારિ, તથા અકુસલો, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સેવાતિ એવં નવ. તત્થ કુસલાકુસલાદિકેસુ અટ્ઠસુ વિસ્સજ્જનેસુ અરૂપઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ લબ્ભતિ. અબ્યાકતે વત્થુરૂપમ્પિ. દુતિયે ઘટને અબ્યાકતવિસ્સજ્જને રૂપેસુ વત્થુમેવ લબ્ભતિ, તતિયે તીસુપિ અરૂપમેવ, ચતુત્થે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ, પઞ્ચમે પટિસન્ધિયં વત્થુના સદ્ધિં અરૂપધમ્મા. સવિપાકેસુ પઠમે વિપાકા ચેવ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ, દુતિયે વિપાકા ચેવ વત્થુરૂપઞ્ચ, તતિયે વિપાકમેવ, ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનમેવ, પઞ્ચમે વત્થુરૂપમેવ લબ્ભતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકે છ ઘટનાનિ. તેસુ પઠમાનિ તીણિ અવિપાકાનિ, પચ્છિમાનિ તીણિ સવિપાકાનિ. તેસુ ગણના પાકટાયેવ.

૪૬૧. નિસ્સયમૂલકે નિસ્સયપચ્ચયા આરમ્મણે તીણીતિ વત્થું આરમ્મણં કત્વા પવત્તકુસલાદિવસેન વેદિતબ્બાનિ. ઉપનિસ્સયે એકન્તિ વત્થું આરમ્મણૂપનિસ્સયં કત્વા ઉપ્પન્નાકુસલં. સેસં દુમૂલકે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૬૨-૪૬૪. ઇમસ્મિં પન નિસ્સયપચ્ચયે વીસતિ ઘટનાનિ. તેસુ પુરિમાનિ છ ઘટનાનિ પુરેજાતસહજાતવસેન વુત્તાનિ, તતો ચત્તારિ પુરેજાતવસેનેવ, તતો દસ સહજાતવસેનેવ. તત્થ પઠમે ઘટને તેરસાતિ નિસ્સયપચ્ચયવિભઙ્ગે વુત્તાનેવ. દુતિયે અટ્ઠાતિ સહજાતાધિપતિવસેન સત્ત, વત્થું ગરું કત્વા અકુસલઞ્ચાતિ અટ્ઠ. તતિયે સત્ત ઇન્દ્રિયપચ્ચયે લદ્ધાનેવ. ચતુત્થે પઞ્ચ વિપ્પયુત્તે લદ્ધાનિ. પઞ્ચમે ચત્તારીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, વત્થુ ચ અકુસલસ્સ. છટ્ઠે તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ. પુરેજાતવસેન ચતૂસુ પઠમે તીણીતિ વત્થુ કુસલાદીનં, ચક્ખાદીનિ ચ અબ્યાકતસ્સ. દુતિયે વત્થુમેવ કુસલાદીનં. તતિયે એકન્તિ વત્થુ અકુસલસ્સ. ચતુત્થે ચક્ખાદીનિ વિઞ્ઞાણપઞ્ચકસ્સ. સહજાતવસેન દસ સવિપાકાવિપાકવસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા સહજાતમૂલકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૪૬૫. ઉપનિસ્સયમૂલકે આરમ્મણે સત્તાતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયે લદ્ધાનેવ. અધિપતિયા સત્તાતિ તાનેવ. અનન્તરસમનન્તરેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયે લદ્ધાનેવ. નિસ્સયે એકન્તિ વત્થુ અકુસલસ્સ. પુરેજાતે એકન્તિ તસ્સેવ વત્થું વા આરમ્મણં વા. આસેવને તીણિ અનન્તરૂપનિસ્સયવસેન. કમ્મે દ્વે પકતૂપનિસ્સયવસેન. લોકુત્તરકુસલચેતના પન અનન્તરૂપનિસ્સયોપિ હોતિ. વિપ્પયુત્તે એકં આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન, તથા અત્થિઅવિગતેસુ. નત્થિવિગતેસુ સત્ત અનન્તરસમાનેવ.

૪૬૬. ઉપનિસ્સયમૂલકાનિ પન સત્ત ઘટનાનિ હોન્તિ. તત્થ પુરિમાનિ તીણિ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે સત્તાતિ કુસલો કુસલાદીનં, તથા અબ્યાકતો, અકુસલો અકુસલસ્સેવાતિ એવં સત્ત. દુતિયે એકન્તિ ચક્ખાદિઅબ્યાકતં અકુસલસ્સ. તતિયે વત્થુ અકુસલસ્સ. તતો પરાનિ દ્વે અનન્તરૂપનિસ્સયવસેન વુત્તાનિ. તેસુ ગણના પાકટાયેવ. તતો દ્વે અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે લોકિયકુસલાકુસલચેતનાપચ્ચયભાવતો ગહેતબ્બા, દુતિયે લોકુત્તરકુસલાવ.

૪૬૭-૪૬૮. પુરેજાતમૂલકે આરમ્મણે તીણીતિ અબ્યાકતો કુસલાદીનં. અધિપતિયા એકન્તિ અબ્યાકતો અકુસલસ્સ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન સત્ત ઘટનાનિ. તેસુ પઠમં વત્થારમ્મણવસેન વુત્તં, દુતિયં વત્થુવસેનેવ, તતિયં આરમ્મણવસેન, ચતુત્થં વત્થુસ્સ આરમ્મણકાલવસેન, પઞ્ચમં આરમ્મણાધિપતિવસેન, છટ્ઠં વત્થુનો આરમ્મણાધિપતિકાલવસેન, સત્તમં ચક્ખાદિવસેન.

૪૬૯-૪૭૨. પચ્છાજાતમૂલકે વીસતિ પચ્ચયા ન યુજ્જન્તિ, તયોવ યોજનં લભન્તિ. એકમેવેત્થ ઘટનં, તં કાયસ્સ કુસલાદીનં વસેન વેદિતબ્બં. આસેવનમૂલકેપિ એકમેવ ઘટનં.

૪૭૩-૪૭૭. કમ્મમૂલકે અનન્તરે એકન્તિ મગ્ગચેતનાવસેન વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ એત્થ પટિસન્ધિયં વત્થુપિ ગહેતબ્બં. ઉપનિસ્સયે દ્વેતિ અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. એવં સેસાનિપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ પન એકાદસ ઘટનાનિ. તત્થ પઠમાનિ દ્વે પકતૂપનિસ્સયાનન્તરૂપનિસ્સયવિભાગતો નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તાનિ. તતો પરાનિ ચત્તારિ વિપાકાવિપાકતો એકક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે અરૂપેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપેન સદ્ધિં વત્થુ, તતિયે અરૂપમેવ, ચતુત્થે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ. પટિસન્ધિયં પન કટત્તારૂપમ્પિ લબ્ભતિ. તતો પરાનિ પઞ્ચ સવિપાકાનિ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. વિપાકમૂલકે પઞ્ચ ઘટાનાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૪૭૮-૪૮૩. આહારમૂલકે સત્તાતિઆદીનિ વુત્તનયાનેવ. ઘટનાનિ પનેત્થ ચતુત્તિંસ. તેસુ પઠમાનિ પઞ્ચ વિપાકાવિપાકસામઞ્ઞતો વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે ચત્તારોપિ આહારા લબ્ભન્તિ; દુતિયે તયો અરૂપાહારાવ. તતિયે વત્થુપિ પચ્ચયુપ્પન્નં હોતિ, ચતુત્થે તં પરિહાયતિ. પઞ્ચમે રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં. તતો પરાનિ પઞ્ચ સવિપાકઘટનાનિ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. તતો પરાનિ નવ ઘટનાનિ ચેતનાહારવસેન વુત્તાનિ. તતો પરાનિ નવ નિરાધિપતિવિઞ્ઞાણાહારવસેન. તતો પરાનિ સાધિપતિવિઞ્ઞાણાહારવસેન છ ઘટનાનિ વુત્તાનિ. તત્થ તીણિ વિપાકાવિપાકસામઞ્ઞવસેન વુત્તાનિ. તીણિ વિપાકવસેનેવ. તત્થ લોકિયાનં વિપાકાનં અભાવતો વત્થુ પરિહાયતિ.

૪૮૪-૪૯૫. ઇન્દ્રિયમૂલકે પુરેજાતે એકન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં વસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. સેસં દુમૂલકં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઘટનાનિ પનેત્થ છ સત્તતિ. તત્થ પઠમે સબ્બાનિપિ ઇન્દ્રિયાનિ પચ્ચયટ્ઠેન લબ્ભન્તિ. દુતિયે રૂપજીવિતિન્દ્રિયં હાયતિ. ન હિ તં નિસ્સયો હોતિ. તતિયે અરૂપિન્દ્રિયાનિ રૂપાનં. ચતુત્થે ચક્ખાદીનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં. તતો પરાનિ નવ ઘટનાનિ સહજાતઅરૂપિન્દ્રિયવસેન વુત્તાનિ, તતો નવ મગ્ગભૂતાનં ઇન્દ્રિયાનં વસેન, તતો નવ ઝાનઙ્ગભૂતાનં, તતો નવ ઝાનમગ્ગભૂતાનં, તતો નવ મનિન્દ્રિયવસેનેવ, તતો સાધિપતીનિ છ, તતો વીરિયવસેન મગ્ગસમ્પયુત્તાનિ છ, તતો અમોહહેતુવસેન નિરાધિપતીનિ નવ, સાધિપતીનિ છ. તેસુ સબ્બેસુ વિપાકપચ્ચયેન અયુત્તાનિ ચ યુત્તાનિ ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૪૯૬-૫૦૦. ઝાનમૂલકેપિ દુમૂલકં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઘટનાનિ પનેત્થ છત્તિંસ. તેસુ પઠમાનિ નવ ઇન્દ્રિયમગ્ગભાવં અનામસિત્વા સાધારણઝાનઙ્ગવસેનેવ વુત્તાનિ. તતો પરાનિ નવ ઇન્દ્રિયભૂતઝાનઙ્ગવસેન, તતો નવ મગ્ગભૂતઝાનઙ્ગવસેન, તતો નવ ઇન્દ્રિયમગ્ગભૂતઝાનઙ્ગવસેન. ચતૂસુપિ ચેતેસુ નવકેસુ આદિતો ચત્તારિ ચત્તારિ વિપાકાવિપાકસાધારણાનિ. અવસાને પઞ્ચ પઞ્ચ વિપાકાનેવ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

૫૦૧-૫૦૮. મગ્ગમૂલકેપિ દુમૂલકં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઘટનાનિ પનેત્થ સત્તપઞ્ઞાસ. તેસુ પઠમાનિ નવ ઇન્દ્રિયઝાનભાવં અનામસિત્વા સુદ્ધિકમગ્ગવસેનેવ વુત્તાનિ. તતો નવ ઇન્દ્રિયભૂતમગ્ગવસેન, તતો નવ ઝાનભૂતમગ્ગવસેન, તતો નવ ઇન્દ્રિયઝાનભૂતમગ્ગવસેન, તતો છ અધિપતિભૂતમગ્ગવસેન, તતો નવ નિરાધિપતિમગ્ગહેતુવસેન, તતો છ સાધિપતિમગ્ગહેતુવસેન, તત્થ નવકેસુ પઞ્ચ પઞ્ચ છક્કેસુ તીણિ તીણિ વિપાકાનિ. સેસાનિ સાધારણાનિ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

૫૦૯-૫૧૦. સમ્પયુત્તમૂલકે દુમૂલકં ઉત્તાનત્થમેવ. એત્થ પન દ્વેયેવ ઘટનાનિ. તત્થ એકં સાધારણવસેન, એકં વિપાકવસેન વુત્તં.

૫૧૧-૫૧૪. વિપ્પયુત્તમૂલકેપિ દુમૂલકં ઉત્તાનત્થમેવ. ઘટનાનિ પનેત્થ તેરસ. તત્થ પઠમે પઞ્ચાતિ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલો, અબ્યાકતો તિણ્ણન્નમ્પિ. એત્થ ચ ઇમે વિપ્પયુત્તાદયો સહજાતાપિ હોન્તિ, પચ્છાજાતપુરેજાતાપિ. દુતિયે પુરેજાતસહજાતાવ તતિયે તેયેવ અધિપતિવસેન. તત્થ કુસલો અબ્યાકતસ્સ તથા અકુસલો, અબ્યાકતો પન અબ્યાકતસ્સ ચ આરમ્મણાધિપતિવસેન અકુસલસ્સ ચાતિ એવં ચત્તારિ. ચતુત્થે તીણીતિ કુસલાદીનિ અબ્યાકતસ્સ. ઇન્દ્રિયાનિ પનેત્થ રૂપાનિપિ અરૂપાનિપિ. પઞ્ચમે પચ્ચયા અરૂપાવ છટ્ઠે વત્થુવસેન રૂપાવ સત્તમે કુસલાબ્યાકતાનં વિપસ્સનાવસેન, અકુસલસ્સ અસ્સાદનવસેન વત્થુમેવ. અટ્ઠમે તદેવાકુસલસ્સ, નવમે ચક્ખાદીનિ અબ્યાકતસ્સ, દસમે કુસલાદયો ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, એકાદસમે પટિસન્ધિયં વત્થુ ખન્ધાનં, દ્વાદસમે પટિસન્ધિયં ખન્ધા કટત્તારૂપાનં, તેરસમે પટિસન્ધિયં ખન્ધા વત્થુસ્સ.

૫૧૫-૫૧૮. અત્થિપચ્ચયમૂલકે ઉપનિસ્સયે એકન્તિ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન અબ્યાકતં અકુસલસ્સ. સેસં દુમૂલકે ઉત્તાનમેવ. ઘટનાનિ પનેત્થ એકૂનતિંસ. તેસુ પઠમે અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયા લબ્ભન્તિ. દુતિયે પચ્છાજાતકબળીકારાહારા ન લબ્ભન્તિ. પઠમદુતિયઘટનાનેવ અધિપતિના સદ્ધિં ઉપરિ તતિયચતુત્થાનિ કતાનિ. પુન પઠમમેવ ચતૂહિ આહારેહિ સદ્ધિં પઞ્ચમં, રૂપિન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં છટ્ઠં, રૂપારૂપિન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં સત્તમં કતં. દુતિયમેવ વા પન ઇન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં સત્તમં કતં. પઠમદુતિયાનેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન સદ્ધિં અટ્ઠમનવમાનિ. તેસુ નવમં અધિપતિના સદ્ધિં દસમં કતં. તતો એકાદસમે પચ્ચયવસેન વત્થુ હાયતિ. દ્વાદસમે અરૂપધમ્માયેવ પચ્ચયા, તેરસમે વત્થારમ્મણા, ચુદ્દસમે વત્થુમેવ, પન્નરસમે આરમ્મણમેવ, સોળસમે વત્થુમેવ આરમ્મણં, સત્તરસમે પન તદેવ આરમ્મણાધિપતિભાવેન, અટ્ઠારસમેપિ તદેવ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન, એકૂનવીસતિમે ચક્ખાદયોવ પચ્ચયા. ઇમાનિ એકૂનવીસતિ પકિણ્ણકઘટનાનિ નામ સહજાતં અગ્ગહેત્વા વુત્તાનિ. તતો પરાનિ દસ સહજાતવસેન વુત્તાનિ.

૫૧૯. નત્થિવિગતમૂલકેસુ અનન્તરસમનન્તરમૂલકેસુ વિય ઉપનિસ્સયાસેવનકમ્મવસેન તીણિયેવ ઘટનાનિ, અવિગતમૂલકં અત્થિમૂલકસદિસમેવાતિ.

યાનિ પનેતાનિ ઇમસ્મિં પઞ્હાવારે ઘટનાનિ વુત્તાનિ, તાનિ સબ્બાનિપિ દુવિધાનિયેવ – પકિણ્ણકતો સહજાતતો ચ. તત્થ સબ્બેસમ્પિ આરમ્મણમૂલકાદીનં આદિતો સહજાતં અગ્ગહેત્વા વુત્તાનિ પકિણ્ણકાનિ નામ. તાનિ આરમ્મણમૂલકે પઞ્ચપિ, અધિપતિમૂલકે છ, અનન્તરમૂલકે તીણિપિ, તથા સમનન્તરમૂલકે, નિસ્સયમૂલકે દસ, ઉપનિસ્સયમૂલકે સત્ત, પુરેજાતમૂલકે સત્ત, પચ્છાજાતમૂલકે એકમેવ, તથા આસેવનમૂલકે, કમ્મમૂલકે દ્વે, આહારમૂલકે એકં, ઇન્દ્રિયમૂલકે ચત્તારિ, વિપ્પયુત્તમૂલકે નવ, અત્થિમૂલકે એકૂનવીસતિ, નત્થિમૂલકે તીણિપિ, તથાવિગતમૂલકે. અવિગતમૂલકે એકૂનવીસતીતિ સબ્બાનિપિ સતઞ્ચેવ તીણિ ચ હોન્તિ. સહજાતનિસ્સયભાવેન પનેતાનિ પકિણ્ણકાનીતિ વુત્તાનિ.

યાનિ પન સહજાતં લબ્ભન્તિ, તાનિ સહજાતઘટનાનિ નામાતિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ આરમ્મણમૂલકે અનન્તરસમનન્તરપુરેજાતપચ્છાજાતઆસેવનનત્થિવિગતમૂલકેસુ ન લબ્ભન્તિ. ન હિ તે પચ્ચયા સહજાતાનં પચ્ચયા હોન્તિ. યથા ચ સહજાતાનં ન હોન્તિ, તથા હેતુસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તપચ્ચયા. અસહજાતાનન્તિ હેતુમૂલકે સબ્બાનિ ચતુવીસતિપિ ઘટનાનિ સહજાતઘટનાનેવ. તથા અધિપતિમૂલકે ચતુવીસતિ, સહજાતમૂલકે દસપિ, અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકે છપિ, નિસ્સયમૂલકે દસ, કમ્મમૂલકે નવ, વિપાકમૂલકે પઞ્ચપિ, આહારમૂલકે તેત્તિંસ, ઇન્દ્રિયમૂલકે દ્વાસત્તતિ ઝાનમૂલકે છત્તિંસાપિ, મગ્ગમૂલકે સત્તપઞ્ઞાસમ્પિ, સમ્પયુત્તમૂલકે દ્વેપિ, વિપ્પયુત્તમૂલકે ચત્તારિ, અત્થિમૂલકે દસ, અવિગતમૂલકે દસાતિ સબ્બાનિપિ તીણિ સતાનિ દ્વાદસ ચ હોન્તિ. ઇતિ પુરિમાનિ સતં તીણિ ચ ઇમાનિ ચ દ્વાદસુત્તરાનિ તીણિ સતાનીતિ સબ્બાનિપિ પઞ્ચદસાધિકાનિ ચત્તારિ ઘટનસતાનિ પઞ્હાવારે આગતાનિ. તેસુ યે યે પચ્ચયધમ્મા નામવસેન ન પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ, તેપિ હેતુમૂલકાદીનં નયાનં આદિતો વિપાકાવિપાકસામઞ્ઞતો વુત્તેસુ ઘટનેસુ દસ્સેતબ્બા. દ્વાદસેવ હિ હેતૂ છ આરમ્મણા ચત્તારો અધિપતયો ચત્તારો આહારા વીસતિ ઇન્દ્રિયાનિ સત્ત ઝાનઙ્ગાનિ દ્વાદસ મગ્ગઙ્ગાનીતિ એતે પચ્ચયધમ્મા નામ. તેસુ યે યે ધમ્મા એકન્તેન કુસલા, એકન્તેનેવ અકુસલા, એકન્તેન કુસલવિપાકા, એકન્તેનેવાકુસલવિપાકા, એકન્તેનેવ વિપાકા, એકન્તેનેવ અવિપાકા તે તે સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા યે તત્થ વિપાકા, તે વિપાકઘટનેસુ, યે અવિપાકા, તે અવિપાકઘટનેસુ યથાયોગં યોજેતબ્બાતિ.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના

૫૨૭. ઇદાનિ પચ્ચનીયં હોતિ. તત્થ યથા પટિચ્ચ વારાદીસુ ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના નયેન લબ્ભમાના પઞ્હા લબ્ભમાનાનં પચ્ચયાનં વસેન સરૂપતોવ વિત્થારિતા. એવં અવિત્થારેત્વા એકેન લક્ખણેન સઙ્ખેપતો પચ્ચનીયં દસ્સેતું ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિના નયેન અનુલોમતો કુસલાદીનં પચ્ચયા ઉદ્ધટા. તે ચ ખો પચ્ચયા સમૂહવસેન, નો એકેકપચ્ચયવસેનેવ; તસ્મા યે યત્થ સમૂહતો દસ્સિતા, તે વિભજિત્વા વેદિતબ્બા. સબ્બેપિ હિ ઇમે ચતુવીસતિ પચ્ચયા અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. કતરેસુ અટ્ઠસુ? આરમ્મણે, સહજાતે, ઉપનિસ્સયે, પુરેજાતે, પચ્છાજાતે, કમ્મે, આહારે, ઇન્દ્રિયેતિ. કથં? ઠપેત્વા હિ ઇમે અટ્ઠ પચ્ચયે સેસેસુ સોળસસુ હેતુપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તપચ્ચયોતિ ઇમે છ પચ્ચયા એકન્તેન સહજાતા હુત્વા સહજાતાનઞ્ઞેવ પચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અનન્તરપચ્ચયો સમનન્તરઆસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે પન પઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા અત્તનો અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનાનઞ્ઞેવ પચ્ચયભાવતો અનન્તરૂપનિસ્સયલક્ખણેન ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. નિસ્સયપચ્ચયો સહજાતપુરેજાતભેદતો દુવિધો. તત્થ સહજાતનિસ્સયો સહજાતાનઞ્ઞેવ નિસ્સયપચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, પુરેજાતનિસ્સયો પુરેજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

અધિપતિપચ્ચયોપિ સહજાતાધિપતિઆરમ્મણાધિપતિવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતાધિપતિ સહજાતાનંયેવ અધિપતિપચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. આરમ્મણાધિપતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયો હોતિયેવાતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયલક્ખણેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. વિપ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતભેદતો તિવિધો. તત્થ સહજાતવિપ્પયુત્તો સહજાતાનઞ્ઞેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. પુરેજાતવિપ્પયુત્તો પુરે ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં પચ્ચયભાવતો પુરેજાતે સઙ્ગહિતો. પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તો પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પુરે ઉપ્પન્નાનં ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્ચયભાવતો પચ્છાજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અત્થિપચ્ચયઅવિગતપચ્ચયા સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયાનઞ્ચેવ અત્થિઅવિગતેસુ ચ એકેકસ્સ વસેન છહિ ભેદેહિ ઠિતા. તત્થ સહજાતઅત્થિઅવિગતા સહજાતાનઞ્ઞેવ અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવતો. સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પુરેજાતા પુરે ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં પચ્ચયભાવતો પુરેજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પચ્છાજાતા પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પુરે ઉપ્પન્નાનં ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્ચયભાવતો પચ્છાજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. આહારભૂતા કબળીકારાહારપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ઇન્દ્રિયભૂતા રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ એવં ઇમે સોળસ પચ્ચયા ઇમેસુ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા.

ઇમેસમ્પિ પન અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ગહો અત્થિયેવ. આદિતો નિદ્દિટ્ઠો હિ આરમ્મણપચ્ચયો અધિપતિઅનધિપતિભેદેન દુવિધો. તત્થ અધિપતિભૂતો આરમ્મણૂપનિસ્સયલક્ખણેન ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અનધિપતિભૂતો સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયોવ. કમ્મપચ્ચયોપિ સહજાતનાનાક્ખણિકવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતકમ્મં અત્તના સહજાતાનઞ્ઞેવ કમ્મપચ્ચયભાવતો સહજાતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. નાનાક્ખણિકકમ્મં બલવદુબ્બલવસેન દુવિધં. તત્થ બલવકમ્મં વિપાકધમ્માનં ઉપનિસ્સયોવ હુત્વા પચ્ચયો હોતીતિ ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. બલવમ્પિ પન રૂપાનં દુબ્બલઞ્ચ અરૂપાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેનેવ પચ્ચયો. આહારપચ્ચયોપિ રૂપારૂપતો દુવિધો. તત્થ અરૂપાહારો અત્તના સહજાતાનઞ્ઞેવ પચ્ચયો હોતીતિ સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. રૂપાહારો સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાનં પચ્ચયો ન હોતિ. અત્તનો પન ઉપ્પાદક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિપ્પત્તો આહારપચ્ચયતં સાધેતીતિ આહારપચ્ચયોવ હોતિ. ઇન્દ્રિયપચ્ચયોપિ રૂપારૂપતો દુવિધો. તત્થ અરૂપિન્દ્રિયપચ્ચયો અત્તના સહજાતાનઞ્ઞેવ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં સાધેતીતિ સહજાતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. રૂપિન્દ્રિયપચ્ચયો પન અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો દુવિધો. તત્થ અજ્ઝત્તં ઇન્દ્રિયપચ્ચયો પુરે ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં સસમ્પયુત્તધમ્માનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયો હોતીતિ પુરેજાતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. બાહિરો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો નામ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, તં સહજાતાનં પચ્ચયો હોન્તમ્પિ અનુપાલનમત્તવસેનેવ હોતિ, ન જનકવસેનાતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયોવ હોતિ. એવં ઇમે અટ્ઠ પચ્ચયા અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા. અયં તાવ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ અવસેસાનં સોળસન્નઞ્ચેવ તેસંયેવ ચ અટ્ઠન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞવસેન સઙ્ગહનયો.

ઇદાનિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં એકેકસ્મિં ચતુવીસતિયાપિ પચ્ચયેસુ યે યે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તે તે વેદિતબ્બા. તત્થ અટ્ઠન્નં તાવ સબ્બપઠમે આરમ્મણપચ્ચયે આરમ્મણપચ્ચયોવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ન સેસા તેવીસતિ. દુતિયે સહજાતપચ્ચયે હેતુપચ્ચયો સહજાતાધિપતિપચ્ચયો સહજાતપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો સહજાતનિસ્સયપચ્ચયો સહજાતકમ્મપચ્ચયો વિપાકપચ્ચયો સહજાતઆહારપચ્ચયો સહજાતઇન્દ્રિયપચ્ચયો ઝાનપચ્ચયો મગ્ગપચ્ચયો સમ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતત્થિપચ્ચયો સહજાતાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે પન્નરસ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તતિયે ઉપનિસ્સયપચ્ચયે અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો આરમ્મણભૂતો અધિપતિપચ્ચયો અનન્તરસમનન્તરઉપનિસ્સયઆસેવનપચ્ચયા નાનાક્ખણિકો બલવકમ્મપચ્ચયો નત્થિપચ્ચયો વિગતપચ્ચયોતિ ઇમે નવ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ચતુત્થે પુરેજાતપચ્ચયે પુરેજાતનિસ્સયપચ્ચયો પુરેજાતપચ્ચયો પુરેજાતિન્દ્રિયપચ્ચયો પુરેજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયો પુરેજાતત્થિપચ્ચયો પુરેજાતાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે છ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પઞ્ચમે પચ્છાજાતપચ્ચયે પચ્છાજાતપચ્ચયો પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયો પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયો પચ્છાજાતાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે ચત્તારો પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. છટ્ઠે કમ્મપચ્ચયે નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયોવ સઙ્ગહિતો. સત્તમે આહારપચ્ચયે કબળીકારાહારવસેનેવ આહારપચ્ચયો આહારત્થિપચ્ચયો આહારાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે તયો પચ્ચયા સઙ્ગહિતા. અટ્ઠમે ઇન્દ્રિયપચ્ચયે રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયો ઇન્દ્રિયત્થિપચ્ચયો ઇન્દ્રિયાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે તયો પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. એવં ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં એકેકસ્મિં ઇમે ચિમે ચ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગતાતિ ઞત્વા યે યત્થ સઙ્ગહં ગતા, તે તસ્સ ગણનેન ગહિતાવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

એવં સબ્બપચ્ચયસઙ્ગાહકાનં ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં વસેન એકૂનપઞ્ઞાસાય પઞ્હેસુ ઇમસ્મિં પચ્ચનીયે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદયો ઇમે પન્નરસ પઞ્હા ઉદ્ધરિત્વા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ કુસલો કુસલસ્સ, કુસલો અકુસલસ્સ, કુસલો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો કુસલાબ્યાકતસ્સાતિ કુસલાદિકા ચત્તારો પઞ્હા; તથા અકુસલાદિકા; અબ્યાકતો પન અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો અકુસલસ્સાતિ અબ્યાકતાદિકા તયો; કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ કુસલસ્સ; તથા અબ્યાકતસ્સ; અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અકુસલસ્સ; તથા અબ્યાકતસ્સાતિ દુમૂલકેકાવસાના ચત્તારો હોન્તિ. તેસુ પઠમે પઞ્હે યેહિ ભવિતબ્બં, તે સબ્બે સઙ્ગહેત્વા તયો પચ્ચયા વુત્તા. દુતિયે દ્વે, તતિયે પઞ્ચ, ચતુત્થે એકોવ પઞ્ચમે તયો, છટ્ઠે દ્વે, સત્તમે પઞ્ચ, અટ્ઠમે એકોવ નવમે સત્ત, દસમે તયો, એકાદસમે તયો, દ્વાદસમે દ્વે, તેરસમે ચત્તારો, ચુદ્દસમે દ્વે, પન્નરસમેપિ ચત્તારોવ. તે ‘‘સહજાતપચ્ચયેના’’તિ અવત્વા ‘‘સહજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ વુત્તા. તત્થ કારણં પરતો વક્ખામ.

સમાસતો પનેત્થ એકો દ્વે તયો ચત્તારો પઞ્ચ સત્તાતિ છળેવ પચ્ચયપરિચ્છેદા હોન્તિ. અયં પઞ્હાવારસ્સ પચ્ચનીયે ઉક્કટ્ઠવસેન પઞ્હાપરિચ્છેદો ચેવ તે તે પચ્ચયે સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદો ચ. ‘‘ન હેતુપચ્ચયો’’તિઆદીસુ હિ ચતુવીસતિયાપિ પચ્ચયપચ્ચનીયેસુ એકપચ્ચનીયેપિ ઇતો ઉદ્ધં પઞ્હા વા પચ્ચયા વા ન લબ્ભન્તિ, હેટ્ઠા લબ્ભન્તિ. તસ્મા યેસુ પઞ્હેસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં એકોવ પચ્ચયો આગતો, તસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે તે પઞ્હા પરિહાયન્તિ. યસ્મિં પન પઞ્હે ‘‘કુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં દ્વે પચ્ચયા આગતા. તત્થ નારમ્મણપચ્ચયાતિ એવં એકસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તેપિ ઇતરસ્સ પચ્ચયસ્સ વસેન સો પઞ્હો લબ્ભતેવ. તેસુ પન દ્વીસુપિ પચ્ચયેસુ પટિક્ખિત્તેસુ સો વારો પચ્છિજ્જતિ. એવમેવ યેસુ પઞ્હેસુ તયો ચત્તારો પઞ્ચ સત્ત વા લબ્ભન્તિ, તેસુ ઠપેત્વા પટિક્ખિત્તે પચ્ચયે અવસેસાનં વસેન તે પઞ્હા લબ્ભન્તિયેવ. સબ્બેસુ પન પચ્ચયેસુ પટિક્ખિત્તેસુ સબ્બેપિ તે વારા પચ્છિજ્જન્તીતિ ઇદમેવ ચેત્થ લક્ખણં. ઇમિના લક્ખણેન આદિતો પટ્ઠાય તેસુ તેસુ પઞ્હેસુ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તપચ્ચયાનં પભેદો ચ તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચનીયે તેસં તેસં પઞ્હાનં પરિહાનિ ચ વેદિતબ્બા.

તત્રાયં વિત્થારકથા – પઠમપઞ્હે તાવ તીહિ પચ્ચયેહિ એકૂનવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? કુસલો હિ કુસલસ્સ પુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકવિપ્પયુત્તેહેવ પચ્ચયો ન હોતિ, સેસેહિ વીસતિયા હોતિ, તેસુ આરમ્મણપચ્ચયો એકોવ સહજાતે પન સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન પન્નરસ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વુત્તા. તેસુ હેતુપચ્ચયે પટિક્ખિત્તે ચુદ્દસ હોન્તિ. કુસલો પન કુસલસ્સ નેવ વિપાકપચ્ચયો ન, વિપ્પયુત્તપચ્ચયોતિ તે દ્વે અપનેત્વા સેસે દ્વાદસ સન્ધાય સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. ઉપનિસ્સયપચ્ચયેપિ સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન નવ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વુત્તા. તેસુ અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો આરમ્મણભૂતો ચ અધિપતિપચ્ચયો આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન ઉપનિસ્સયમેવ અનુપવિટ્ઠો. કુસલો પન કુસલસ્સ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો ન હોતીતિ તં અપનેત્વા સેસે છ સન્ધાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. એવં પઠમપઞ્હે તીહિ પચ્ચયેહિ એકૂનવીસતિપચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. તેસુ ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચનીયે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ નહેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ પચ્ચવેક્ખતી’’તિ એવમાદિના આરમ્મણપચ્ચયાદીસુ વુત્તનયેનેવ ઉદ્ધરિત્વા પાળિ દસ્સેતબ્બા.

આરમ્મણપચ્ચયે પન પટિક્ખિત્તે તસ્સ વિત્થારં અપનેત્વા હેતુપચ્ચયવિત્થારં પક્ખિપિત્વા સાયેવ પાળિ દસ્સેતબ્બા, સેસપચ્ચયપટિક્ખેપેસુપિ એસેવ નયો. તસ્મિં પન પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે યે વારા પરિહાયન્તિ, તે પરતો વક્ખામ.

દુતિયપઞ્હે પન દ્વીહિ પચ્ચયેહિ તયો પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? કુસલો હિ અકુસલસ્સ અનન્તરાદિવસેન પચ્ચયો ન હોતિ. તસ્મા તે અપનેત્વા આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન સઙ્ગહિતં આરમ્મણાધિપતિઞ્ચેવ પકતૂપનિસ્સયઞ્ચ સન્ધાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. તસ્મા સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયો આરમ્મણાધિપતિવસેન અધિપતિપચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ દુતિયપઞ્હે દ્વીહિ પચ્ચયેહિ ઇમે તયો પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

તતિયપઞ્હે પન પઞ્ચહિ પચ્ચયેહિ અટ્ઠારસ પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? કુસલો હિ અબ્યાકતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપુરેજાતાસેવનવિપાકસમ્પયુત્તેહિયેવ પચ્ચયો ન હોતિ, સેસેહિ એકૂનવીસતિયા હોતિ. તેસુ આરમ્મણપચ્ચયો એકો. યસ્મા પન કુસલો અબ્યાકતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકસમ્પયુત્તવસેન પચ્ચયો ન હોતિ, હેતુપચ્ચયો પટિક્ખિત્તો, કમ્મપચ્ચયો વિસું ગહિતો, તસ્મા ઇમે પઞ્ચ અપનેત્વા સહજાતેન દસ પચ્ચયા દસ્સિતા. ઉપનિસ્સયેન હેટ્ઠા વુત્તેસુ છસુ ઠપેત્વા આસેવનં સેસા પઞ્ચ. પચ્છાજાતો એકોવ તથા સહજાતનાનાક્ખણિકવસેન દુવિધોપિ કમ્મપચ્ચયોતિ એવં તતિયપઞ્હે પઞ્ચહિ પચ્ચયેહિ ઇમે અટ્ઠારસ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

ચતુત્થપઞ્હે પન એકેન પચ્ચયેન દસ. કથં? કુસલો હિ કુસલાબ્યાકતસ્સ સહજાતે વુત્તેસુ પન્નરસસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તેહિ પચ્ચયો ન હોતિ, હેતુપચ્ચયો પટિક્ખિત્તો. ઇતિ ઇમે પઞ્ચ અપનેત્વા સેસા દસ પચ્ચયા એત્થ એકેન પચ્ચયેન દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૫૨૮. યથા ચ ઇમેસુ કુસલાદિકેસુ ચતૂસુ, તથા અકુસલાદિકેસુપિ ચતૂસુ પઞ્હેસુ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ તે તેયેવ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૫૨૯. તતો પરાનં અબ્યાકતાદીનં તિણ્ણં પઞ્હાનં પઠમપઞ્હે સત્તહિ પચ્ચયેહિ તેવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? અબ્યાકતો હિ અબ્યાકતસ્સ ચતુવીસતિયાપિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. હેતુપચ્ચયે પન પટિક્ખિત્તે તેવીસતિ હોન્તિ. તેસુ આરમ્મણપચ્ચયો એકોવ. યસ્મા પનેત્થ અસહજાતાનમ્પિ સઙ્ગહણત્થં આહારિન્દ્રિયપચ્ચયા વિસું ગહિતા. તસ્મા ઇમે તયો અપનેત્વા સહજાતેન દ્વાદસ પચ્ચયા દસ્સિતા. ઉપનિસ્સયેન હેટ્ઠા વુત્તા છ, પુરેજાતો એકોવ તથા પચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયપચ્ચયાતિ એવમેત્થ સત્તહિ પચ્ચયેહિ ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. દુતિયે તીહિ પચ્ચયેહિ દ્વાદસ દસ્સિતા. કથં? આરમ્મણપચ્ચયો એકો, ઉપનિસ્સયેન પન આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ છ દસ્સિતા. પુરેજાતેન પુરેજાતનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતા પઞ્ચાતિ એવમેત્થ તીહિ પચ્ચયેહિ ઇમે દ્વાદસ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. તતિયેપિ એસેવ નયો.

૫૩૦. તતો પરાનં દુકમૂલકાનં ચતુન્નં પઞ્હાનં પઠમપઞ્હે ‘‘સહજાતપચ્ચયેન પુરેજાતપચ્ચયેના’’તિ અવત્વા ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિ વુત્તેહિ દ્વીહિ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન તયો પચ્ચયા દસ્સિતા. કુસલા હિ ખન્ધા વત્થુના સદ્ધિં એકતો કુસલસ્સ પચ્ચયભાવં સાધયમાના કિઞ્ચાપિ સહજાતા, સહજાતપચ્ચયા પન ન હોન્તિ વત્થુમિસ્સકત્તા. તસ્મા તેસં સહજાતાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન સહજાતન્તિ વુત્તં. વત્થુમ્હિપિ એસેવ નયો. તમ્પિ હિ કિઞ્ચાપિ પુરેજાતં, ખન્ધમિસ્સકત્તા પન પુરેજાતપચ્ચયો ન હોતિ. કેવલં પુરેજાતાનં નિસ્સયાદીનં વસેન પુરેજાતન્તિ વુત્તં.

દુતિયપઞ્હે ‘‘સહજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ વુત્તેહિ ચતૂહિપિ સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન ચત્તારો પચ્ચયા દસ્સિતા. ઇમસ્મિઞ્હિ વારે સહજાતપચ્ચયો લબ્ભતિ, પચ્છાજાતપચ્ચયાદયો ન લબ્ભન્તિ. પચ્છાજાતાનં પન આહારિન્દ્રિયસઙ્ખાતાનઞ્ચ અત્થિઅવિગતાનં વસેનેતં વુત્તં. કુસલા હિ ખન્ધા અબ્યાકતા ચ મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન નિસ્સયપચ્ચયેન અત્થિઅવિગતપચ્ચયેહીતિ ચતુધા પચ્ચયા હોન્તિ. પચ્છાજાતા પન કુસલા તેહિયેવ ભૂતેહિ સદ્ધિં તેસઞ્ઞેવ ઉપાદારૂપાનં અત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયો. કબળીકારાહારોપિ પચ્છાજાતેહિ કુસલેહિ સદ્ધિં પુરેજાતસ્સ કાયસ્સ અત્થિઅવિગતવસેનેવ પચ્ચયો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ પચ્છાજાતેહિ કુસલેહિ સદ્ધિં કટત્તારૂપાનં અત્થિઅવિગતપચ્ચયેનેવ પચ્ચયો. ઇતિ ઇમં ચતુધા પચ્ચયભાવં સન્ધાય ‘‘સહજાતં પચ્છાજાતં, આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. પચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયપચ્ચયા પનેત્થ ન લબ્ભન્તિયેવ. પરતો અકુસલમિસ્સકપઞ્હાદ્વયેપિ એસેવ નયોતિ. એવમેત્થ તેસુ તેસુ પઞ્હેસુ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તપચ્ચયાનં પભેદો વેદિતબ્બો. તસ્મિં તસ્મિં પન પચ્ચયે તેસં તેસં પઞ્હાનં પરિહાનાપરિહાનિં પરતો આવિકરિસ્સામાતિ.

પચ્ચનીયુદ્ધારસ્સ અત્થવણ્ણના.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના

૫૩૨. ઇદાનિ એતે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિઆદયો અનુલોમવસેન પન્નરસ વારા દસ્સિતા. યસ્મા પચ્ચનીયેપિ એતેયેવ, ન ઇતો ઉદ્ધં; હેટ્ઠા પન હોન્તિ, તસ્મા યસ્સ યસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચનીયે યે યે વારા લબ્ભન્તિ, તે તે આદિતો પટ્ઠાય ગણનવસેન દસ્સેતું નહેતુયા પન્નરસાતિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ નહેતુયા સબ્બેસમ્પિ યથાદસ્સિતાનં પચ્ચયાનં વસેન પન્નરસ લબ્ભન્તિ. નારમ્મણે સહજાતે હેતુપચ્ચયો પવિસતિ. તસ્મિં તસ્મિં વારે સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતિ, સેસપચ્ચયવસેન તે વારા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ. યથા ચ નારમ્મણે, એવં સેસેસુપિ. સહજાતે હેતુપચ્ચયો પવિસતિ. તસ્મિં તસ્મિઞ્ચ વારે નઉપનિસ્સયે નઅનન્તરેતિ એવં પચ્ચનીયતો ઠિતા પચ્ચયા પરિહાયન્તિ, અવસેસપચ્ચયવસેન તે તે વારા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ. નસહજાતે પન ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ, કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ, અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા અકુસલસ્સાતિ ઇમે ચત્તારો વારા પરિહાયન્તિ. એતેસઞ્હિ ચતુન્નં પુરિમેસુ દ્વીસુ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એકાદસન્નં પચ્ચયાનં વસેન એકોવ પચ્ચયસઙ્ગહો વુત્તો. તે તસ્મિં પટિક્ખિત્તે અઞ્ઞેનાકારેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ. પચ્છિમેસુ દ્વીસુ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયે સન્ધાય ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિ વુત્તં. તે સહજાતે પટિક્ખિત્તે અવસેસાનં હેતુઆદીનઞ્ચ પુરેજાતાનઞ્ચેવ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તસ્મા ઇમે ચત્તારોપિ વારા પરિહાયન્તિ. અવસેસાનં વસેન ‘‘એકાદસા’’તિ વુત્તં.

તત્થ સિયા – યથા હેતુમ્હિ પટિક્ખિત્તે સેસાનં અધિપતિઆદીનં વસેન તે વારા લદ્ધા, એવં સહજાતે પટિક્ખિત્તે અવસેસાનં હેતુઆદીનં વસેન કસ્મા ન લબ્ભન્તીતિ? નિપ્પદેસત્તા. હેતુઆદયો હિ સહજાતાનં એકદેસમત્તતો સપ્પદેસા, તસ્મા તેસુ પટિક્ખિત્તેસુ અઞ્ઞેસં વસેન તે વારા લબ્ભન્તિ. સહજાતો પન નિપ્પદેસો સબ્બેપિ હેતુઆદયો ગણ્હાતિ, તસ્મા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સબ્બેપિ તે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. ન હિ અસહજાતા હેતુપચ્ચયાદયો નામ અત્થિ. ઇતિ સહજાતસ્સ નિપ્પદેસત્તા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સબ્બેપિ તે ઉભોપિ વારા ન લબ્ભન્તિ. ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિ વિસ્સજ્જિતવારેસુ પન કિઞ્ચાપિ સહજાતપચ્ચયોયેવ નત્થિ, યસ્મા પનેત્થ સહજાતાવ અરૂપક્ખન્ધા નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયા, સહજાતે ચ પટિક્ખિત્તે એકન્તેન સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતા પટિક્ખિત્તા હોન્તિ, તસ્મા તસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા તેપિ વારા ન લબ્ભન્તીતિ એવં સબ્બથાપેત્થ ઇમે ચત્તારો વારા પરિહાયન્તિ. અવસેસાનઞ્ઞેવ વસેન એકાદસાતિ વુત્તં.

નઅઞ્ઞમઞ્ઞનનિસ્સયનસમ્પયુત્તેપિ તેયેવ વારા પરિહાયન્તિ. કસ્મા? સહજાતગતિકત્તા. યથેવ હિ અરૂપધમ્મભૂતો સહજાતપચ્ચયો નિપ્પદેસેન ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ગણ્હાતિ, તથા અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તાપીતિ સહજાતગતિકત્તા એતેસુપિ પટિક્ખિત્તેસુ તે વારા ન લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા. તેન વુત્તં નઅઞ્ઞમઞ્ઞે એકાદસ, નનિસ્સયે એકાદસ, નસમ્પયુત્તે એકાદસાતિ.

તત્થ સિયા – કિઞ્ચાપિ ઇમે અવિસેસેન કુસલાદિભેદાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં સઙ્ગાહકત્તા સહજાતગતિકા, કુસલો પન કુસલાબ્યાકતસ્સ ઠપેત્વા સહજાતપચ્ચયં અઞ્ઞથા પચ્ચયોવ ન હોતિ, તસ્મા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતુ. કુસલો પન કુસલાબ્યાકતાનં નેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ, તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો કસ્મા પરિહાયતીતિ? અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન પવત્તિસબ્ભાવતો. યથેવ હિ કુસલાબ્યાકતા કુસલસ્સ સહજાતપચ્ચયોવ ન હોન્તિ. સહજાતધમ્મવસેન પન નિસ્સયપચ્ચયાદીહિ પવત્તિસબ્ભાવતો તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતિ, એવમિધાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન સહજાતાદીહિ પવત્તિસબ્ભાવતો તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતિ. નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ પદસ્સ હિ અયમત્થો – યે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતા, ન તેહિ પચ્ચયો. કુસલો ચ કુસલાબ્યાકતાનં સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો હોન્તો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મેહેવ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતિ. યથા ચ સો વારો, તથા સેસાપિ તયોતિ ચત્તારોપિ તે વારા પરિહાયન્તિ.

નનિસ્સયે એકાદસાતિ એત્થાપિ યસ્મા તેસં વારાનં એકેન્તેન સહજાતપચ્ચયધમ્માવ નિસ્સયભૂતા, તસ્મા નિસ્સયે પટિક્ખિત્તે પરિહાયન્તિ. નપુરેજાતે તેરસાતિ સહજાતં પુરેજાતન્તિ વુત્તવિસ્સજ્જને દ્વિમૂલકે દ્વે અપનેત્વા તેરસ. યથા હિ તે સહજાતે પટિક્ખિત્તે પુરેજાતાનઞ્ઞેવ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તથા પુરેજાતેપિ પટિક્ખિત્તે સહજાતાનઞ્ઞેવ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તસ્મા તે અપનેત્વા તેરસાતિ વેદિતબ્બા.

નપચ્છાજાતે પન્નરસાતિ એત્થ ‘‘પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વા ‘‘સહજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ વા આગતટ્ઠાનેસુ ઠપેત્વા પચ્છાજાતં અવસેસવસેનપિ તે પઞ્હા લબ્ભન્તિ, તસ્મા પન્નરસેવ વુત્તા. નકમ્મેતિઆદીસુ યસ્મા કમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગાપિ કુસલાદિભેદાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં એકદેસોવ તસ્મા ઠપેત્વા તે ધમ્મે અવસેસધમ્મવસેન સહજાતધમ્મા પચ્ચયા હોન્તીતિ એકમ્પિ પઞ્હાવિસ્સજ્જનં ન પરિહીનં. નસમ્પયુત્તે એકાદસાતિ યસ્મા તેસુ ચતૂસુ વારેસુ સમ્પયુત્તધમ્મા સહજાતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા સમ્પયુત્તપચ્ચયપટિક્ખેપેન તેયેવ વારા પરિહાયન્તીતિ વેદિતબ્બા. નવિપ્પયુત્તે નવાતિ દુમૂલકએકાવસાના ચત્તારો એકમૂલકદુકાવસાના દ્વે ચાતિ ઇમે છ વારા એકન્તેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મેહિ યુત્તા. તેહિ સહજાતાદિવસેન પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા વિપ્પયુત્તે પટિક્ખિત્તે સબ્બેપિ તે પરિહાયન્તીતિ નવેવ લબ્ભન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નવિપ્પયુત્તે નવા’’તિ. નોઅત્થિનોઅવિગતેસુપિ તેયેવ વેદિતબ્બા. એકન્તેન હિ તે વારા અત્થિઅવિગતપચ્ચયધમ્મયુત્તા, તસ્મા તે તેસં પટિક્ખેપે પરિહાયન્તિ. યેપિ લબ્ભન્તિ, તેસુ આરમ્મણવસેન અનન્તરાદિવસેન વા વિસ્સજ્જનાનિ કાતબ્બાનિ. સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયભેદતો પઞ્ચન્નં અત્થિઅવિગતાનં વિપ્પયુત્તધમ્માનં વા વસેન ન કાતબ્બાનીતિ.

૫૩૩. એવં પચ્ચનીયે લદ્ધવારે ગણનતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુમૂલકાદિવસેન પચ્ચયગણનં દસ્સેતું નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે પન્નરસાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નહેતુમૂલકદુકેસુ અતિરેકગણનો ઊનતરગણનેન સદ્ધિં યોજિતો ઊનતરગણનોવ હોતિ.

તિમૂલકે નઉપનિસ્સયે તેરસાતિ કુસલો અકુસલસ્સ, અકુસલો કુસલસ્સાતિ દ્વે વારા પરિહાયન્તિ. કસ્મા? નારમ્મણેન સદ્ધિં નઉપનિસ્સયસ્સ ઘટિતત્તા. આરમ્મણવસેન હિ ઉપનિસ્સયવસેન ચ ઇમેસં પવત્તિ. તઞ્ચ ઉભયં પટિક્ખિત્તં. આરમ્મણાધિપતિ ચ આરમ્મણૂપનિસ્સયગ્ગહણેન ગહિતો હોતિયેવ.

છમૂલકેપિ નઉપનિસ્સયે તેરસાતિ તેયેવ તેરસ. સત્તમૂલકે પન નઉપનિસ્સયે સત્તાતિ નસહજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા તત્થ પરિહીનેહિ ચતૂહિ સદ્ધિં ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, કુસલો અકુસલસ્સ, અકુસલો અકુસલસ્સ, અકુસલો કુસલસ્સા’’તિ ઇમે અનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયવસેન પવત્તમાના ચત્તારોતિ અટ્ઠ પરિહાયન્તિ, તસ્મા અવસેસાનં વસેન સત્તાતિ વુત્તં. નપુરેજાતે એકાદસાતિ નસહજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા એકાદસ. નપચ્છાજાતે નવાતિ તેસુ એકાદસસુ સહજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિયન્તિ લદ્ધવિસ્સજ્જનેસુ દુમૂલકે અબ્યાકતન્તે દ્વે વારે અપનેત્વા. તે હિ સહજાતે પટિક્ખિત્તેપિ પચ્છાજાતવસેન અપરિહીના. સહજાતેન પન સદ્ધિં પચ્છાજાતે પટિક્ખિત્તે પરિહાયન્તીતિ સેસાનં વસેન નવાતિ વુત્તં. અટ્ઠમૂલકે નનિસ્સયે એકાદસાતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તસદિસમેવ. નવમૂલકે નઉપનિસ્સયે પઞ્ચાતિ કુસલાદયો અબ્યાકતન્તા તયો દુમૂલકા અબ્યાકતન્તા દ્વે ચાતિ પઞ્ચ. તેસુ નાનાક્ખણિકકમ્મકબળીકારાહારરૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્છાજાતધમ્મવસેન વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં.

દસમૂલકે નપુરેજાતે પઞ્ચાતિઆદીસુપિ તેયેવ. નપચ્છાજાતે તીણીતિ પચ્છાજાતવસેન લબ્ભમાને દુમૂલકે અબ્યાકતન્તે દ્વે અપનેત્વા અવસેસા. નવિપ્પયુત્તેપિ તેયેવ તયો. નોઅત્થિયા દ્વેતિ નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન કુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચ કટત્તારૂપસ્સ. વિપાકં પનેત્થ નઉપનિસ્સયેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા ન લબ્ભતિ. એકાદસમૂલકે હેટ્ઠા વુત્તસદિસાવ ગણના. દ્વાદસમૂલકે નકમ્મે એકન્તિ અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. તત્થ ચ આહારિન્દ્રિયવસેન વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. તેરસમૂલકાદીસુપિ સબ્બત્થ એકન્તિ આગતટ્ઠાને ઇદમેવ ગહેતબ્બં. નાહારે પન ઇન્દ્રિયવસેન વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. નઇન્દ્રિયે આહારવસેન. ચુદ્દસમૂલકાદીસુ નકમ્મેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા નોઅત્થિનોઅવિગતા ન લબ્ભન્તીતિ ન વુત્તા. નાહારપચ્ચયા નઝાનપચ્ચયાતિ નઇન્દ્રિયં અપનેત્વા વુત્તં. તસ્મા તત્થ ઇન્દ્રિયવસેન એકં વેદિતબ્બં. નવિપાકપચ્ચયા નઇન્દ્રિયપચ્ચયાતિ નાહારં અપનેત્વા વુત્તં, તસ્મા તત્થ આહારવસેન એકં વેદિતબ્બં. ઇમેસુ પન દ્વીસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ ગણના નામ નત્થિ, તસ્મા એકતો ન દસ્સિતાતિ.

નહેતુમૂલકં.

૫૩૪. નારમ્મણમૂલકાદીસુપિ પન્નરસતેરસએકાદસનવાતિ સબ્બદુકેસુ ચત્તારોવ મૂલગણનપરિચ્છેદા. તિકાદીસુ પન બહુપચ્ચયસમાયોગે ઇતરાનિપિ સત્ત પઞ્ચ તીણિ દ્વે એકન્તિ પરિચ્છિન્નગણનાનિ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તિયેવ. તેસુ યેસં પચ્ચયાનં સમાયોગે યં યં લબ્ભતિ, તં તં હેટ્ઠા વુત્તનયેન સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા ઉદ્ધરિતબ્બં. સબ્બેસુ ચેતેસુ નારમ્મણમૂલકાદીસુ નારમ્મણાદીનિ પદાનિ અતિક્કન્તેન હેતુપદેન સદ્ધિં પઠમં બન્ધિત્વાવ ચક્કાનિ કતાનિ. યસ્મા પન તાનિ નહેતુમૂલકે વુત્તસદિસાનેવ હોન્તિ, તસ્મા વિત્થારેન અદસ્સેત્વા સઙ્ખેપં કત્વા દસ્સિતાનિ. તત્થ યથા નહેતુમૂલકે નારમ્મણનઉપનિસ્સયા વિસું વિસું પન્નરસ વારે લભન્તાપિ સમાયોગે તેરસ લભિંસુ, એવં સબ્બત્થ તેરસેવ લભન્તિ. યથા ચ નારમ્મણનસહજાતેહિ સદ્ધિં નઉપનિસ્સયે સત્ત વારા હોન્તિ, એવં નઉપનિસ્સયનારમ્મણેહિ સદ્ધિં નસહજાતેપિ સત્ત.

૫૩૮. નનિસ્સયપચ્ચયા નઉપનિસ્સયપચ્ચયા નપચ્છાજાતે તીણીતિ કુસલાદીનિ અબ્યાકતન્તાનિ. તેસુ કટત્તારૂપઞ્ચ આહારસમુટ્ઠાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નં.

૫૪૩-૫૪૪. નાહારનઇન્દ્રિયમૂલકેસુ ચતુક્કેસુ નકમ્મેન સદ્ધિં અઘટિતત્તા નહેતુમૂલકે વિય એકેન્તેન લબ્ભન્તિ. નઇન્દ્રિયમૂલકે નઉપનિસ્સયે ચ નપુરેજાતે ચ ઠપેત્વા નાહારે તીણીતિ કાતબ્બન્તિ નઇન્દ્રિયપચ્ચયતો પટ્ઠાય ઇમે દ્વે પચ્ચયે ઘટેત્વા નઇન્દ્રિયપચ્ચયા…પે… નઉપનિસ્સયપચ્ચયા નાહારે તીણી. નઇન્દ્રિયપચ્ચયા…પે… નપુરેજાતપચ્ચયા નાહારે તીણીતિ એવં ઇમેહિ પચ્ચયેહિ સદ્ધિં નાહારપચ્ચયે ચ ગણના કાતબ્બાતિ અત્થો. તત્થ તીણીતિ કુસલાદીનેવ અબ્યાકતસ્સ. તત્થ કુસલાકુસલા કટત્તારૂપાનં પુરેજાતસ્સ ચ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન, અબ્યાકતા પન ચિત્તચેતસિકા પચ્છાજાતપચ્ચયેનેવાતિ ઇમેસં વસેન તીણિ વિસ્સજ્જનાનિ કાતબ્બાનિ. પરતો પન નપચ્છાજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા નાહારે દ્વેતિ વુત્તં. તત્થ કટત્તારૂપવસેન કુસલં અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલન્તિ એત્તકમેવ લબ્ભતિ. આહારસ્સ પન પટિક્ખિત્તત્તા કબળીકારાહારો અત્થિઅવિગતવસેનાપિ પચ્ચયભાવં ન લભતિ.

૫૪૫. નવિપ્પયુત્તમૂલકસ્સ ચતુમૂલકે નઉપનિસ્સયે પઞ્ચાતિ કુસલો સહજાતકુસલસ્સ, કુસલો કટત્તારૂપસઙ્ખાતસ્સ અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો સહજાતઅકુસલસ્સ, તથા કટત્તારૂપસઙ્ખાતસ્સ અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો સહજાતઅબ્યાકતસ્સાતિ એવં પઞ્ચ. નવિપ્પયુત્તપચ્ચયા…પે… નઉપનિસ્સયે તીણીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કુસલાદયો તયો અબ્યાકતસ્સ.

૫૪૬. નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુયા નવાતિ નહેતુપચ્ચયા નોઅત્થિયા વુત્તા નવેવ. સબ્બેપિ હિ તે એકમૂલકેકાવસાના અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન લબ્ભન્તિ. નારમ્મણે નવાતિપિ તેયેવ નારમ્મણે ઠત્વા નઉપનિસ્સયે દ્વે કાતબ્બા. યાવ નિસ્સયમ્પીતિ નોઅત્થિમૂલકે નયે ‘‘નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં ચક્કબન્ધગમનેન નારમ્મણપચ્ચયે ઠત્વા ઇમેહિ વા તીહિ, ઇતો પરેસુ નાધિપતિઆદીસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા સદ્ધિં યાવ નિસ્સયપચ્ચયં પાપુણાતિ, તાવ ગન્ત્વા નઉપનિસ્સયે દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ કાતબ્બાનીતિ અત્થો.

એવં લક્ખણં ઠપેત્વા પુન નારમ્મણતો પટ્ઠાય યાવ નિસ્સયા સત્ત પચ્ચયે ગહેત્વા નઉપનિસ્સયે દ્વેતિ આહ. તત્થ નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા નઉપનિસ્સયે દ્વે, નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુનારમ્મણનાધિપતિપચ્ચયા નઉપનિસ્સયે દ્વેતિ એવં નારમ્મણતો પુરિમપચ્છિમેહિ નિસ્સયપરિયોસાનેહિ સબ્બપદેહિ સદ્ધિં યોજના કાતબ્બા. દ્વેતિ પનેત્થ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અબ્યાકતસ્સાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયવસેન વેદિતબ્બાનિ. નઉપનિસ્સયપદેન સદ્ધિં નપુરેજાતાદીસુ સબ્બત્થ દ્વે. કમ્મપચ્ચયો પનેત્થ ન ગહિતો. તસ્મિઞ્હિ ગહિતે તેપિ દ્વે વારા છિજ્જન્તિ, વિસ્સજ્જનમેવ ન લબ્ભતિ. એવં યેન યેન સદ્ધિં યસ્સ યસ્સ સંસન્દને. યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ પરિહાયતિ, તં સબ્બં સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા સબ્બપચ્ચનીયેસુ ગણના ઉદ્ધરિતબ્બાતિ.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના.