૧. કુસલત્તિકવણ્ણના

૧. પટિચ્ચવારવણ્ણના

૧. પચ્ચયાનુલોમં

(૧.) વિભઙ્ગવારો

૫૩. ઇદાનિ યા એતા પણ્ણત્તિવારે કુસલત્તિકં નિસ્સાય હેતુપચ્ચયાદિવસેન એકૂનપઞ્ઞાસં આદિં કત્વા નયમત્તં દસ્સેન્તેન અપરિમાણા પુચ્છા દસ્સિતા. તત્થ કુસલાકુસલાદીનં સહુપ્પત્તિયા અભાવતો યા પુચ્છા ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ. તા પહાય યા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ, તાયેવ વિસ્સજ્જેતું અયં કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયાતિઆદિના નયેન પટિચ્ચવારસ્સ નિદ્દેસવારો આરદ્ધો.

તત્થ સિયા – સચે ઇમા હેતુપચ્ચયાદિવસેન એકૂનપઞ્ઞાસં પુચ્છા સબ્બસો વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, અથ કસ્મા દસ્સિતા? નનુ યા લભન્તિ, તાયેવ દસ્સેતબ્બાતિ? આમ, દસ્સેતબ્બા સિયું. તથા દસ્સિયમાના પન સબ્બેસુ તિકદુકપટ્ઠાનાદીસુ એકેકસ્મિં તિકે, દુકે, દુકતિકે, તિકદુકે, તિકતિકે, દુકદુકે ચ સઙ્ખેપં અકત્વા દસ્સેતબ્બાયેવ ભવેય્યું. કસ્મા? યસ્મા યા કુસલત્તિકે લભન્તિ, ન તાયેવ વેદનાત્તિકાદીસુ. ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયે ચ તિકપટ્ઠાને વિતક્કત્તિકપીતિત્તિકાનં વિસ્સજ્જને સબ્બાપેતા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ, તસ્મા ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન એકેકસ્મિં તિકે યત્તકાહિ પુચ્છાહિ ભવિતબ્બં સબ્બા કુસલત્તિકે દસ્સિતા. એવં દસ્સિતાસુ હિ યા તત્થ વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તા પહાય યા લભન્તિ, તા વુચ્ચમાના સક્કા સુખેન વિજાનિતુન્તિ સુખેન વિજાનનત્થં સબ્બાપિ કુસલત્તિકે દસ્સિતા. યા પનેત્થ વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તા પહાય યા લભન્તિ, તાયેવ વિસ્સજ્જિતાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિ ચતુભૂમકકુસલધમ્મેસુ વેદનાક્ખન્ધાદિભેદં એકં ધમ્મં પટિચ્ચ પટિગન્ત્વા સહુપ્પત્તિસઙ્ખાતેન સદિસભાવેન પત્વા, તેન સદ્ધિં એકતો ઉપ્પત્તિભાવં ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો. કુસલો ધમ્મોતિ ચતુભૂમકકુસલધમ્મેસુયેવ સઞ્ઞાક્ખન્ધાદિભેદો એકો ધમ્મો. ઉપ્પજ્જતીતિ ઉપ્પાદતો યાવ નિરોધગમના ઉદ્ધં પજ્જતિ, નિબ્બત્તતીતિપિ અત્થો. અત્તાનં લભતિ, ઉપ્પાદાદયો તયોપિ ખણે પાપુણાતીતિ વુત્તં હોતિ. હેતુપચ્ચયાતિ કુસલહેતુના હેતુપચ્ચયભાવં સાધેન્તેન.

એવં ‘‘ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ પુચ્છાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિસ્સજ્જનં વત્વા ઇદાનિ યં ધમ્મં પટિચ્ચ યો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, તં ધમ્મં ખન્ધવસેન દસ્સેતું કુસલં એકં ખન્ધન્તિઆદિમાહ. તત્થ એકન્તિ વેદનાદીસુ ચતૂસુ યંકિઞ્ચિ એકં. તયો ખન્ધાતિ યો યો પચ્ચયભાવેન ગહિતો, તં તં ઠપેત્વા અવસેસા તયો ખન્ધા. તયો ખન્ધેતિ વેદનાદીસુ યો એકો ખન્ધો ઉપ્પજ્જતીતિ ગહિતો, તં ઠપેત્વા સેસે તયો. દ્વે ખન્ધેતિ વેદનાસઞ્ઞાદુકાદીસુ છસુ દુકેસુ યેકેચિ દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ. દ્વે ખન્ધાતિ યે યે પચ્ચયભાવેન ગહિતા, તે તે ઠપેત્વા અવસેસા દ્વે ખન્ધા કુસલહેતુના હેતુપચ્ચયભાવં સાધેન્તેન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો.

યસ્મા પન એકો ખન્ધો એકસ્સેવ દ્વિન્નંયેવ વા, દ્વે વા પન એકસ્સેવ પચ્ચયો નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ એકો ખન્ધો, એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા, દ્વે ખન્ધે પટિચ્ચ એકો ખન્ધો’’તિ ન વુત્તં. કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતીતિઆદીસુપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપન્તિ ઇદં પટિચ્ચત્થસ્સ સહજાતત્થત્તા યં કુસલેન સહજાતઞ્ચેવ હેતુપચ્ચયઞ્ચ લભતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. પરતોપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ અયમેવ નયો.

વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતન્તિ એત્થ હેતુપચ્ચયાભાવતો અહેતુકં, રૂપેન સદ્ધિં અનુપ્પત્તિતો આરુપ્પવિપાકઞ્ચ ન ગહેતબ્બં. પટિસન્ધિક્ખણેતિ કટત્તારૂપસઙ્ખાતસ્સ અબ્યાકતસ્સ અબ્યાકતં પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. વિપાકાબ્યાકતન્તિ તસ્મિં ખણે વિજ્જમાનાબ્યાકતવસેન વુત્તં. ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાતિ ઇદં કટત્તારૂપગ્ગહણેન વત્થુમ્હિ ગહિતેપિ વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાનં ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં.

એકં મહાભૂતન્તિઆદિ રૂપાબ્યાકતં પટિચ્ચ રૂપાબ્યાકતસ્સ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. એકં ખન્ધન્તિઆદીસુ વુત્તનયેનેવ પનેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. એવં રૂપાબ્યાકતમ્હિ ભૂતે પટિચ્ચ ભૂતાનં ઉપ્પત્તિં વત્વા ઇદાનિ ભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપાનં ઉપ્પત્તિં દસ્સેતું મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિઆદિ વુત્તં. એવં સન્તે ઉપાદારૂપન્તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં, ઇતરદ્વયં કસ્મા વુત્તન્તિ? મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં. યઞ્હિ હેટ્ઠા ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપં કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ દસ્સિતં, તં ન કેવલં ખન્ધેયેવ ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, મહાભૂતેપિ પન પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સનત્થમિદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનં પવત્તેયેવ, કટત્તારૂપં પટિસન્ધિયમ્પિ. ઉપાદારૂપન્તિ તસ્સેવ ઉભયસ્સ વિસેસનં.

કુસલે ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચાતિ એત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનાવ મહાભૂતા ગહિતા. ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપન્તિ એત્થ પન ભૂતરૂપમ્પિ ઉપાદારૂપમ્પિ ગહિતં. ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો મહાભૂતા’’તિઆદિના નયેન હિ ભૂતરૂપમ્પિ ખન્ધે ચ મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપન્તિ વુત્તનયેન ઉપાદારૂપમ્પિ. અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચાતિ પઞ્હાવિસ્સજ્જનેસુપિ એસેવ નયો. એવં હેતુપચ્ચયે નવ પુચ્છા વિસ્સજ્જિતા. એતાયેવ હિ એત્થ લબ્ભન્તિ, સેસા ચત્તાલીસ મોઘપુચ્છાતિ ન વિસ્સજ્જિતા. ઇમિના ઉપાયેન આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનં અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ તત્થ પન વિચારેતબ્બયુત્તકમેવ વિચારયિસ્સામ.

૫૪. આરમ્મણપચ્ચયે તાવ રૂપસ્સ આરમ્મણપચ્ચયવસેન અનુપ્પત્તિતો તાસુ નવસુ રૂપમિસ્સકા પહાય તિસ્સોવ પુચ્છા વિસ્સજ્જિતા. તેનેવ ચ કારણેન ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વત્વા ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ ન વુત્તં. ન હિ તં આરમ્મણપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જતિ.

૫૫. અધિપતિપચ્ચયે વિપાકાબ્યાકતન્તિ લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્તં. તેનેવેત્થ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે’’તિ ન ગહિતં. સેસં હેતુપચ્ચયસદિસમેવ.

૫૬. અનન્તરસમન્તરેસુપિ રૂપં ન લબ્ભતીતિ આરમ્મણપચ્ચયે વિય તિસ્સોવ પુચ્છા.

૫૭. સહજાતપચ્ચયે પટિસન્ધિક્ખણેતિ પઞ્ચવોકારે પટિસન્ધિવસેન વુત્તં. હેટ્ઠા પન પચ્ચયવિભઙ્ગે ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે’’તિ આગતં તમ્પિ ઇમિના સદ્ધિં અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમત્તમેવ હેત્થ નાનન્તિ. અપિચ ‘‘તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮) વચનતો ઓક્કન્તીતિ પઞ્ચવોકારપટિસન્ધિયાવેતં નામં. પટિસન્ધીતિ સબ્બભવસાધારણં. ઇધ પન ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિઆદિવચનતો પઞ્ચવોકારપટિસન્ધિયેવ અધિપ્પેતા. સા હિ રૂપસ્સપિ અરૂપસ્સપિ પચ્ચયભાવઞ્ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ, તસ્મા પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જના હોતીતિ ગહિતા. બાહિરં એકં મહાભૂતન્તિ અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ પથવીપાસાણાદીસુ મહાભૂતં સન્ધાય વુત્તં. પચ્ચયવિભઙ્ગવારસ્મિઞ્હિ ચત્તારો મહાભૂતાતિ અજ્ઝત્તિકઞ્ચ બાહિરઞ્ચ એકતો કત્વા ગહિતં. સઙ્ખેપદેસના હિ સા. અયં પન વિત્થારદેસના, તસ્મા સબ્બં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘બાહિરં એકં મહાભૂત’’ન્તિઆદિમાહ. અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચાતિ દ્વિસન્તતિસમુટ્ઠાનભૂતવસેન વુત્તં. મહાભૂતે પટિચ્ચ કટત્તારૂપન્તિ ઇદં પન કમ્મસમુટ્ઠાનવસેનેવ વુત્તં. ઉપાદારૂપન્તિ ઉતુસમુટ્ઠાનવસેનેવ.

૫૮. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધાતિ ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં એકતો વત્થુના અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતં દસ્સેતું વુત્તં.

૫૯. નિસ્સયપચ્ચયે યસ્મા પટિચ્ચત્થો નામ સહજાતત્થો, તસ્મા યા હેટ્ઠા પચ્ચયવિભઙ્ગવારે ચક્ખાયતનાદીનં નિસ્સયપચ્ચયતા દસ્સિતા, ન સા ગહિતા. ચક્ખાયતનાદીનિ હિ પુરેજાતાનિ હુત્વા પચ્ચયા હોન્તિ, ઇધ સહજાતમેવ લબ્ભતિ. તેનેવ વુત્તં – ‘‘નિસ્સયપચ્ચયો સહજાતપચ્ચયસદિસો’’તિ.

૬૦. ઉપનિસ્સયપચ્ચયે રૂપસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયાભાવા તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તિ, તેન વુત્તં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ન સબ્બે કુસલાકુસલાબ્યાકતા આરમ્મણૂપનિસ્સયં લભન્તિ, યે પન લભન્તિ, તેસં વસેનેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૬૧. પુરેજાતપચ્ચયે વત્થું પુરેજાતપચ્ચયાતિ વત્થું પટિચ્ચ વત્થુના પુરેજાતપચ્ચયતં સાધેન્તેન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધન્તિ એત્થ યં વિપાકાબ્યાકતસ્સ વત્થુ ઓક્કન્તિક્ખણે સહજાતપચ્ચયો હોતિ, તં પુરેજાતપચ્ચયભાજનિયત્તા ઇધ ન ગહેતબ્બં. યેપિ કુસલાદયો આરુપ્પે પુરેજાતપચ્ચયં ન લભન્તિ, તેપિ પુરેજાતપચ્ચયભાજનિયતોયેવ ઇધ ન ગહેતબ્બા. આરમ્મણં પન નિયમતો પુરેજાતપચ્ચયભાવં ન લભતિ. રૂપાયતનાદીનિ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનંયેવ પુરેજાતપચ્ચયતં સાધેન્તિ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા અતીતાનાગતાનિપિ આરમ્મણં હોન્તિયેવ. તસ્મા ઇધ ન ગહિતં. ખન્ધવસેન હિ અયં દેસના, ન વિઞ્ઞાણધાતુવસેન. ‘‘વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધ’’ન્તિ દેસનાય ચ સબ્બાપિ વિઞ્ઞાણધાતુયો ગહિતા, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદયો એવાતિ.

પચ્છાજાતો કુસલાકુસલાનં પચ્ચયો ન હોતિ, અબ્યાકતસ્સપિ ઉપત્થમ્ભકોવ ન જનકો, તસ્મા ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પચ્છાજાતપચ્ચયા’’તિ એવં વત્તબ્બો એકધમ્મોપિ નત્થીતિ પચ્છાજાતપચ્ચયવસેન વિસ્સજ્જનં ન કતં.

૬૨. આસેવનપચ્ચયે કામં સબ્બા કિરિયા આસેવનપચ્ચયં ન લભન્તિ, લબ્ભમાનવસેન પન ‘‘કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મા જવનકિરિયાવેત્થ ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

૬૩. કમ્મપચ્ચયે કુસલાકુસલેસુ એકક્ખણિકો કમ્મપચ્ચયો વેદિતબ્બો, તથા કિરિયાબ્યાકતે. વિપાકાબ્યાકતે પન નાનાક્ખણિકોપિ, તથા પટિસન્ધિક્ખણે મહાભૂતાનં. ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં પન એકક્ખણિકો. કટત્તારૂપાનં નાનાક્ખણિકોવ તથા અસઞ્ઞસત્તરૂપાનં. કટત્તારૂપં પનેત્થ જીવિતિન્દ્રિયં. સેસં ન એકન્તતો કમ્મસમુટ્ઠાનત્તા ઉપાદારૂપન્તિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ઇધ કમ્મસમુટ્ઠાનમેવ અધિપ્પેતં.

૬૪. વિપાકપચ્ચયે કુસલાકુસલં કિરિયઞ્ચ ન લબ્ભતીતિ અબ્યાકતવસેનેવ વિસ્સજ્જનં કતં. ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનમેવ. કટત્તારૂપન્તિ યથાલાભવસેન ઇન્દ્રિયરૂપઞ્ચ વત્થુરૂપઞ્ચ. ઉપાદારૂપન્તિ તદવસેસં તસ્મિં સમયે વિજ્જમાનકં ઉપાદારૂપં.

૬૫. આહારપચ્ચયે સબ્બેસમ્પિ કુસલાદીનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ અરૂપાહારવસેન ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, તથા પટિસન્ધિક્ખણે મહાભૂતાનં. ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ ભવઙ્ગાદિચિત્તસમુટ્ઠાનં. આહારસમુટ્ઠાનન્તિ કબળીકારાહારસમુટ્ઠાનં. ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ કુસલાકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનમેવ. પચ્ચયવિભઙ્ગવારે આહારપટિપાટિયા પઠમં કબળીકારો આહારો દસ્સિતો, ઇધ પન કુસલં ધમ્મન્તિ પુચ્છાવસેન પઠમં અરૂપાહારા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૬૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયે પચ્ચયવિભઙ્ગે ઇન્દ્રિયપટિપાટિયા પઠમં ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ દસ્સિતાનિ, ઇધ પન કુસલાદિપુચ્છાવસેન પઠમં અરૂપિન્દ્રિયાનં પચ્ચયતા દસ્સિતા. તત્થ કુસલાદીસુ યથાલાભવસેન અરૂપિન્દ્રિયા ગહેતબ્બા. અસઞ્ઞસત્તાનં ભૂતરૂપેસુપિ જીવિતિન્દ્રિયન્તિ.

૬૭. ઝાનમગ્ગપચ્ચયેસુ હેતુપચ્ચયસદિસમેવ વિસ્સજ્જનં, તેનેવેત્થ ‘‘હેતુપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ વુત્તં.

૬૮. સમ્પયુત્તપચ્ચયે વિસ્સજ્જનં આરમ્મણપચ્ચયગતિકં, તેનેવેત્થ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ વુત્તં.

૬૯. વિપ્પયુત્તપચ્ચયે વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ વત્થું પટિચ્ચ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા, વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધે પટિચ્ચ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા, ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેહિ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ખન્ધા વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા વિપ્પયુત્તપચ્ચયા. વત્થુના વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધે પટિચ્ચ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતં સાધેન્તેહિ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. સેસવિસ્સજ્જનેસુપિ વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિઆદીસુપિ વુત્તનયેનેવત્થો વેદિતબ્બો. વિપાકાબ્યાકતે ચેત્થ વત્થુગ્ગહણેન ચક્ખાદીનિ સઙ્ગહિતબ્બાનિ. એકં મહાભૂતન્તિઆદિ રૂપાબ્યાકતસ્સ પચ્ચયભાવં દસ્સેતું વુત્તં. ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ અબ્યાકતચિત્તસમુટ્ઠાનમ્પિ કુસલાકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનમ્પિ.

૭૦. અત્થિપચ્ચયે સબ્બં સહજાતપચ્ચયગતિકં. તેનેવેત્થ ‘‘સહજાતપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ વુત્તં.

૭૧-૭૨. નત્થિવિગતા આરમ્મણપચ્ચયગતિકા, અવિગતં સહજાતગતિકં. તેનેવેત્થ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયસદિસં, સહજાતપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયાતિ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતાનં વસેનેતં વુત્તં. વિત્થારેતબ્બાતિ યા પુચ્છા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ, તાસં વસેન વિત્થારેતબ્બા. અયં હેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકે પચ્ચયાનુલોમે પટિચ્ચવારસ્સ કુસલત્તિકવિસ્સજ્જને અત્થવણ્ણના.

(૨.) સઙ્ખ્યાવારો

૭૩. ઇદાનિ યે એત્થ હેતુપચ્ચયાદીસુ એકેકસ્મિં પચ્ચયે વિસ્સજ્જનવારા લદ્ધા, તે ગણનવસેન દસ્સેતું હેતુયા નવાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ હેતુયા નવાતિ હેતુપચ્ચયે નવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવારા હોન્તિ. સેય્યથિદં – કુસલેન કુસલં, કુસલેન અબ્યાકતં, કુસલેન કુસલાબ્યાકતં; અકુસલેન અકુસલં, અકુસલેન અબ્યાકતં, અકુસલેન અકુસલાબ્યાકતં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતેન અબ્યાકતં, અકુસલાબ્યાકતેન અબ્યાકતન્તિ.

આરમ્મણે તીણીતિ કુસલેન કુસલં, અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. અધિપતિયા નવાતિ હેતુયા વુત્તસદિસાવ. દ્વાદસસુ હિ પચ્ચયેસુ નવ નવાતિ વુત્તં. સબ્બેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ હેતુપચ્ચયસદિસાનેવ. વિભઙ્ગે પન અત્થિ વિસેસો. દસસુ પચ્ચયેસુ તીણિ તીણીતિ વુત્તં. સબ્બેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ આરમ્મણસદિસાનેવ. વિભઙ્ગે પન અત્થિ વિસેસો. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસ્મિઞ્હિ અબ્યાકતપદસ્સ વિસ્સજ્જને રૂપમ્પિ લબ્ભતિ, તથા પુરેજાતપચ્ચયે. આસેવનપચ્ચયે વિપાકાનિ ચેવ વીથિચિત્તાનિ ચ ન લબ્ભન્તિ. વિપાકે એકન્તિ અબ્યાકતમેવ. એવમેત્થ સઙ્ખેપતો નવ તીણિ એકન્તિ, તિવિધોવ વારપરિચ્છેદો. વિત્થારતો દ્વાદસ નવકા, દસ તિકા, એકં એકકન્તિ સબ્બેસુપિ તેવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકૂનચત્તાલીસાધિકં વારસતં હોતિ, એકૂનચત્તાલીસાધિકઞ્ચ પુચ્છાસતં. એકૂનચત્તાલીસાધિકં પુચ્છાવિસ્સજ્જનસતન્તિપિ તસ્સેવ નામં.

૭૪. એવં હેતુપચ્ચયાદિકે એકમૂલકે ગણનં દસ્સેત્વા ઇતો પરેસુ દુમૂલકાદીસુ વિત્થારદેસનં સઙ્ખિપિત્વા એકમૂલકે દસ્સિતાય દેસનાય લબ્ભમાનગણનઞ્ઞેવ આદાય વારપરિચ્છેદં દસ્સેતું દુમૂલકે તાવ હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે તીણીતિઆદિમાહ. તત્રિદં લક્ખણં – બહુગણનોપિ પચ્ચયો અબહુગણનેન સદ્ધિં યુત્તો તેન સમાનગણનોવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે તીણી’’તિ. હેતુઆરમ્મણદુકે આરમ્મણે વુત્તાનિ તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ અત્થો. સમાનગણનો પન સમાનગણનેન સદ્ધિં યુત્તો અપરિહીનગણનોવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘હેતુપચ્ચયા અધિપતિયા નવા’’તિ. હેતાધિપતિદુકે નવેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ અત્થો. વિપાકે એકન્તિ હેતુવિપાકદુકે વિપાકે વુત્તં એકમેવ વિસ્સજ્જનં લબ્ભતીતિ એવં તાવ દુમૂલકે વારપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

૭૫. તિમૂલકાદીસુપિ ઇદમેવ લક્ખણં. તેનેવાહ – હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા તીણીતિ. હેતારમ્મણાધિપતિ તિકે આરમ્મણે વુત્તાનિ તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ અત્થો. એવં સબ્બત્થ નયો નેતબ્બો.

૭૬-૭૯. દ્વાદસમૂલકે પન વિપાકપચ્ચયો ન લબ્ભતિ, તસ્મા આસેવનપચ્ચયા કમ્મે તીણીતિ વત્વા વિપાકં અપરામસિત્વા આહારે તીણીતિ વુત્તં. તેરસમૂલકાદીસુપિ એસેવ નયો. તે પન સઙ્ખિપિત્વા તેવીસતિમૂલકોવેત્થ દસ્સિતો. સો દુવિધો હોતિ – સાસેવનો વા સવિપાકો વા. તત્થ પઠમં સાસેવનો દસ્સિતો, સો તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસેવનપચ્ચયા અવિગતે તીણી’’તિ. સવિપાકો પન આસેવનં ન લભતિ, તસ્મા તં પહાય વિપાકવસેન ગણનાય દસ્સનત્થં અનન્તરાયેવ ‘‘હેતુપચ્ચયા…પે… વિપાકપચ્ચયા આહારે એક’’ન્તિ એકં નયં દસ્સેત્વા પચ્છા તેવીસતિમૂલકોવ દસ્સિતો. એતેસુ પન દ્વીસુ તેવીસતિમૂલકેસુ કિઞ્ચાપિ એકસ્મિં વિપાકપચ્ચયો નત્થિ, એકસ્મિં આસેવનપચ્ચયો, પચ્છાજાતપચ્ચયો પન ઉભયત્થાપિ. રુળ્હીસદ્દેન પનેતે તેવીસતિમૂલકાત્વેવ વેદિતબ્બા. તેસુ સાસેવને આસેવનસ્સ વસેન સબ્બત્થ તીણેવ વિસ્સજ્જનાનિ, સવિપાકે વિપાકપચ્ચયસ્સ વસેન એકમેવાતિ અયં હેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકાદીસુ ગણના.

યં પનેતં હેતુમૂલકાનન્તરં ‘‘આરમ્મણે ઠિતેન સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હા’’તિ વુત્તં, તં આરમ્મણપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકેપિ દુમૂલકાદીસુપિ સબ્બત્થ આરમ્મણપદે ચેવ આરમ્મણેન સદ્ધિં સેસપચ્ચયયોજનાસુ ચ યત્થ નવહિ ભવિતબ્બં, તત્થ તયોવ પઞ્હા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. વિપાકપદે પન વિપાકપદેન સદ્ધિં સેસપચ્ચયયોજનાસુ ચ એકોવ પઞ્હો હોતીતિ. ઇતિ યં હેટ્ઠા અવોચુમ્હ ‘‘બહુગણનોપિ પચ્ચયો અબહુગણનેન સદ્ધિં યુત્તો તેન સમાનગણનો હોતી’’તિ, તં સુવુત્તમેવ.

૮૦-૮૫. ઇદાનિ યે આરમ્મણાદીનં પચ્ચયાનં વસેન એકમૂલકાદયો દસ્સેતબ્બા, તેસુ એકમૂલકો તાવ હેતુએકમૂલકેનેવ સદિસોતિ એકસ્મિમ્પિ પચ્ચયે ન દસ્સિતો. આરમ્મણપચ્ચયવસેન પન દુમૂલકે ગણનં દસ્સેતું આરમ્મણપચ્ચયા હેતુયા તીણિ, અધિપતિયા તીણિ…પે… અવિગતે તીણીતિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા તીણિ…પે… અવિગતે તીણી’’તિ વત્તબ્બે યે હેતુપચ્ચયાદયો પચ્ચયા બહુગણના, તેસં ઊનતરગણનેહિ ચ સમાનગણનેહિ ચ સદ્ધિં સંસન્દને યા ગણના લબ્ભતિ, તં દસ્સેતું આરમ્મણપચ્ચયસ્સ પુરિમભાગે ઠિતમ્પિ હેતુપચ્ચયં પચ્છિમભાગેવ ઠપેત્વા ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા હેતુયા તીણી’’તિ વુત્તં. તેનેતં આવિ કરોતિ – આરમ્મણપચ્ચયો યેન યેન બહુતરગણનેન વા સમાનગણનેન વા પચ્ચયેન સદ્ધિં દુકતિકાદિભેદં ગચ્છતિ, સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હાવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાનિ. વિપાકપચ્ચયેન પન સદ્ધિં સંસન્દને એકમેવ લબ્ભતિ, તં વિપાકપચ્ચયાદિકાય ગણનાય આવિ ભવિસ્સતીતિ ઇધ ન દસ્સિતં. યા ચેસા દુમૂલકે ગણના દસ્સિતા, તિમૂલકાદીસુપિ એસાવ ગણનાતિ આરમ્મણપચ્ચયવસેન તિમૂલકાદયો ન વિત્થારિતા.

ઇદાનિ અધિપતિપચ્ચયાદિવસેન દુમૂલકાદીસુ ગણનં દસ્સેતું અધિપતિપચ્ચયા હેતુયા નવાતિઆદિ વુત્તં. તત્થાપિ વુત્તનયેનેવ પચ્ચયસન્નિવેસો વેદિતબ્બો. યથા ચ અધિપતિપચ્ચયા હેતુયા નવ, એવં સેસેસુપિ હેતુના સમાનગણનાસુ નવેવ. ઇતિ યો યો પચ્ચયો આદિમ્હિ તિટ્ઠતિ, તેન તેન સદ્ધિં સમાનગણનાનં સંસન્દને આદિમ્હિ ઠિતસ્સ વસેન ગણના હોતિ. તેન પન સદ્ધિં ઊનતરગણનાનં સંસન્દને ઊનતરગણનાનંયેવ વસેન ગણના હોતીતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ આરમ્મણપચ્ચયવસેન એવં અધિપતિપચ્ચયવસેનાપિ તતો પરેસં અનન્તરાદીનં વસેનાપિ તિમૂલકાદયો ન વિત્થારિતા. તસ્મા દુમૂલકે દસ્સિતગણનાવસેનેવ સબ્બત્થ સાધેતબ્બા. તેનેવ વુત્તં ‘‘એકેકં પચ્ચયં મૂલકં કાતુન સજ્ઝાયમગ્ગેન ગણેતબ્બા’’તિ.

પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના.

પટિચ્ચવારો

પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના

૮૬-૮૭. પચ્ચયપચ્ચનીયં પન યસ્મા કુસલપદે ન લબ્ભતિ કુસલધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન વિના અનુપ્પત્તિતો, તસ્મા અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નહેતુપચ્ચયાતિ હેતુપચ્ચયપટિક્ખેપો હેતુપચ્ચયં વિના અઞ્ઞેન પચ્ચયેન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. વિચિકિચ્છાસહગતો ઉદ્ધચ્ચસહગતો મોહોતિ અયઞ્હિ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સયં હેતુપચ્ચયો હોતિ, અઞ્ઞસ્સ પન સમ્પયુત્તહેતુનો અભાવા ન હેતુપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ ઠપેત્વા હેતુપચ્ચયં સેસેહિ અત્તનો અનુરૂપપચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપચ્ચયપટિક્ખેપેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અહેતુકં વિપાકાબ્યાકતન્તિ ઇદં રૂપસમુટ્ઠાપકવસેનેવ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ એસેવ નયો.

૮૮. નઅધિપતિપચ્ચયે કામં અધિપતિપિ અત્તના સદ્ધિં દુતિયસ્સ અધિપતિનો અભાવા નઅધિપતિપચ્ચયં લભતિ, યથા પન વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતો મોહો અહેતુકો, ન તથા અધિપતયો એવ નિરાધિપતિ. છન્દાદીસુ પન અઞ્ઞતરં અધિપતિં અકત્વા કુસલાદીનં ઉપ્પત્તિકાલે સબ્બેપિ કુસલાદયો નિરાધિપતિનો. તસ્મા મોહં વિય વિસું અધિપતિમત્તમેવ અનુદ્ધરિત્વા સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન એસા ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિકા દેસના કતાતિ વેદિતબ્બા.

૮૯. નાનન્તરનસમનન્તરેસુ નારમ્મણે વિય રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં. તેન વુત્તં ‘‘નારમ્મણપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ. સહજાતપચ્ચયો પરિહીનો. યથા ચેસ, તથા નિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયાપિ. કિં કારણા? એતેહિ વિના કસ્સચિ અનુપ્પત્તિતો. સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેપિ હિ પચ્ચક્ખાય એકોપિ રૂપારૂપધમ્મો નુપ્પજ્જતિ, તસ્મા તે પરિહીના.

૯૦. નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવિભઙ્ગે પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતે ખન્ધે પટિચ્ચ કટત્તારૂપન્તિ હદયવત્થુવજ્જં વેદિતબ્બં.

૯૧. નઉપનિસ્સયપચ્ચયવિભઙ્ગે રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં, તઞ્હિ ઉપનિસ્સયં ન લભતિ. અરૂપં પન કિઞ્ચાપિ આરમ્મણૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયે ન લભેય્ય, અનન્તરૂપનિસ્સયમુત્તકં પન નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘નારમ્મણપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ.

૯૨. નપુરેજાતે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપન્તિ પઞ્ચવોકારવસેન વુત્તં.

૯૩. નપચ્છાજાતપચ્ચયાતિ એત્થ સહજાતપુરેજાતપચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તસ્મા સહજાતપચ્ચયસદિસા એત્થ પાળિ, સા નઅધિપતિપચ્ચયે વિત્થારિતાતિ ઇધ સઙ્ખિત્તા. નાસેવનપચ્ચયે કુસલાકુસલા પઠમજવનવસેન વેદિતબ્બા, તથા કિરિયાબ્યાકતં. પાળિ પન ઇધાપિ નઅધિપતિપચ્ચયે વિત્થારિતવસેન વેદિતબ્બા. તેનેવાહ – ‘‘નપચ્છાજાતપચ્ચયમ્પિ નાસેવનપચ્ચયમ્પિ નાધિપતિપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ.

૯૪-૯૭. નકમ્મપચ્ચયે વિપાકચેતના નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં લભતીતિ ન ગહિતા. નાહારપચ્ચયે એકચ્ચં રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં, તથા નઇન્દ્રિયપચ્ચયે.

૯૮. નઝાનપચ્ચયે પઞ્ચવિઞ્ઞાણધમ્મા ચેવ એકચ્ચઞ્ચ રૂપં પચ્ચયુપ્પન્નં. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસ્મિઞ્હિ વેદના ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ દુબ્બલત્તા ઉપનિજ્ઝાનલક્ખણં ન પાપુણન્તીતિ ઝાનપચ્ચયે ન ગહિતા.

૯૯-૧૦૨. નમગ્ગપચ્ચયે અહેતુકવિપાકકિરિયઞ્ચેવ એકચ્ચઞ્ચ રૂપં પચ્ચયુપ્પન્નં. નસમ્પયુત્તનોનત્થિનોવિગતેસુ રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં. તેન વુત્તં ‘‘નારમ્મણપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ.

૧૦૩. નહેતુયા દ્વેતિ એકમૂલકગણનાય યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ.

૧૦૪. દુમૂલકે નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે એકન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ બહુગણનેન સદ્ધિં ઊનતરગણનસ્સ સંસન્દને ઊનતરગણનવસેન નહેતુયા વિય દ્વીહિ ભવિતબ્બં. નારમ્મણવસેન પન અરૂપધમ્માનં પરિહીનત્તા અબ્યાકતં પટિચ્ચ રૂપાબ્યાકતસ્સ ઉપ્પત્તિં સન્ધાય ‘‘એક’’ન્તિ વુત્તં. સબ્બેસુ એકકેસુપિ એસેવ નયો. દ્વેતિ વુત્તટ્ઠાને પન નહેતુયા લદ્ધવસેન વારદ્વયં વેદિતબ્બં.

૧૦૫-૧૦૬. તિમૂલકાદીસુ પન સબ્બેસુ નારમ્મણપચ્ચયસ્સ અપરિહીનત્તા એકમેવ વિસ્સજ્જનન્તિ અયં પચ્ચનીયે નહેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકાદીસુ ગણના.

૧૦૭-૧૩૦. નારમ્મણપચ્ચયાદયો પન એકમૂલકે તાવ પુરિમેન સદિસત્તા ઇધાપિ ન દસ્સિતાયેવ. નારમ્મણપચ્ચયવસેન દુમૂલકે નારમ્મણપચ્ચયા, નહેતુયા એકન્તિ નહેતુદુમૂલકે વુત્તમેવ. નાધિપતિયા પઞ્ચાતિ નારમ્મણપચ્ચયે લદ્ધવસેન વેદિતબ્બાતિ એવં સબ્બસંસન્દનેસુ ઊનતરગણનસ્સેવ પચ્ચયસ્સ વસેન ગણના વેદિતબ્બા. યત્થ યત્થ ચ નારમ્મણપચ્ચયો પવિસતિ, તત્થ તત્થ રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં. નાનન્તરનસમનન્તરનઅઞ્ઞમઞ્ઞનઉપનિસ્સયનાહારનઇન્દ્રિયનસમ્પયુત્તનોનત્થિનોવિગતપચ્ચયાનં પવિટ્ઠટ્ઠાનેપિ એસેવ નયો. નાહારનઇન્દ્રિયનઝાનનમગ્ગપચ્ચયા સબ્બત્થ સદિસવિસ્સજ્જના. નસહજાતાદિચતુક્કં ઇધાપિ પરિહીનમેવાતિ ઇદમેત્થ લક્ખણં. ઇમિના પન લક્ખણેન સબ્બેસુ દુમૂલકાદીસુ ‘‘અયં પચ્ચયો મૂલં, અયમેત્થ દુમૂલકો, અયં તિમૂલકો, અયં સબ્બમૂલકો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ઊનતરગણનસ્સ પચ્ચયસ્સ વસેન ગણના વેદિતબ્બાતિ.

પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના.

પચ્ચયાનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૧૩૧-૧૮૯. ઇદાનિ અનુલોમપચ્ચનીયે ગણનં દસ્સેતું હેતુપચ્ચયા નારમ્મણે પઞ્ચાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ હેતાધિપતિમગ્ગપચ્ચયેસુ અનુલોમતો ઠિતેસુ સહજાતાદયો ચત્તારો સબ્બટ્ઠાનિકપચ્ચયા, આહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયા ચત્તારોતિ ઇમે અટ્ઠ પચ્ચનીયતો ન લબ્ભન્તિ. હેતુપચ્ચયાદિવસેન હિ ઉપ્પજ્જમાનો ધમ્મો ઇમે અટ્ઠ પચ્ચયે અલભન્તો નામ નત્થિ. આરમ્મણઅનન્તરસમનન્તરઉપનિસ્સયસમ્પયુત્તનત્થિવિગતપચ્ચયેસુ પન અનુલોમતો ઠિતેસુ અરૂપટ્ઠાનિકા પચ્ચનીકતો ન લબ્ભન્તિ. ન હિ આરમ્મણપચ્ચયાદીહિ ઉપ્પજ્જમાના અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયાદયો ન લભન્તિ. સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્માહારિન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેસુ પન અનુલોમતો ઠિતેસુ ચત્તારો સબ્બટ્ઠાનિકાયેવ, પચ્ચનીકતો ન લબ્ભન્તિ. એતેસઞ્હિ પચ્ચયાનં વસેન ઉપ્પજ્જમાનો સબ્બટ્ઠાનિકે અલભન્તો નામ નત્થિ. પચ્છાજાતપચ્ચયસ્સ અનુલોમતો ઠાનં નામ નત્થિ. એવં સેસેસુ અનુલોમતો ઠિતેસુ યે ચ લબ્ભન્તિ, યે ચ ન લબ્ભન્તિ, તે સલ્લક્ખેત્વા સબ્બેસુપિ દુમૂલકાદીસુ નયેસુ તેસં તેસં પચ્ચયાનં સંસન્દને ઊનતરગણનાનંયેવ વસેન ગણના વેદિતબ્બાતિ.

પચ્ચયાનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના.

પચ્ચયપચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૧૯૦. ઇદાનિ પચ્ચનીયાનુલોમે ગણનં દસ્સેતું નહેતુપચ્ચયા આરમ્મણે દ્વેતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ હેતુમ્હિ પચ્ચનીકતો ઠિતે ઠપેત્વા અધિપતિં અવસેસા અનુલોમતો લબ્ભન્તિ. પચ્છાજાતો પન અનુલોમતો સબ્બત્થેવ ન લબ્ભતિ, યે નવ પચ્ચયા ‘‘અરૂપાનઞ્ઞેવા’’તિ વુત્તા, તેસુ પુરેજાતઞ્ચ આસેવનઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસેસુ સત્તસુ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ સેસા અરૂપટ્ઠાનિકા અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ. યો હિ આરમ્મણાદીહિ નુપ્પજ્જતિ, ન સો અનન્તરાદયો લભતિ. પટિસન્ધિવિપાકો પન પુરેજાતતો, સબ્બવિપાકો ચ સદ્ધિં કિરિયમનોધાતુયા આસેવનતો અનુપ્પજ્જમાનોપિ અનન્તરાદયો લભતિ, તસ્મા ‘‘પુરેજાતઞ્ચ આસેવનઞ્ચ ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં.

પુરેજાતપચ્છાજાતઆસેવનવિપાકવિપ્પયુત્તેસુ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ એકં ઠપેત્વા અવસેસા અનુલોમતો લબ્ભન્તિ. કમ્મપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતે ઠપેત્વા વિપાકપચ્ચયં અવસેસા અનુલોમતો લબ્ભન્તિ. આહારિન્દ્રિયેસુ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ ઠપેત્વા સબ્બટ્ઠાનિકે ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞકમ્માહારિન્દ્રિયપચ્ચયે ચ અવસેસા અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ, ઇતરે યુજ્જમાનકવસેન લબ્ભન્તિ. ઝાનપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતે. હેતાધિપતિઆસેવનમગ્ગપચ્ચયા અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ. મગ્ગપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતે હેતાધિપતિપચ્ચયા અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ. વિપ્પયુત્તપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતે પુરેજાતપચ્ચયં ઠપેત્વા અવસેસા અનુલોમતો લબ્ભન્તિ. એવં તેસુ તેસુ પચ્ચયેસુ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ યે યે અનુલોમતો ન લબ્ભન્તિ, તે તે ઞત્વા તેસં તેસં પચ્ચયાનં સંસન્દને ઊનતરગણનાનં વસેન ગણના વેદિતબ્બા.

૧૯૧-૧૯૫. દુમૂલકાદીસુ ચ નયેસુ યં યં પચ્ચયં આદિં કત્વા યે યે દુકાદયો દસ્સિતા, તે તે લબ્ભમાનાલબ્ભમાનપચ્ચયવસેન યથા યથા દસ્સિતા, તથા તથા સાધુકં સલ્લક્ખેતબ્બા. તત્થ યં નહેતુવસેન દુમૂલકાદયો નયે દસ્સેન્તેન નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા…પે… નાસેવનપચ્ચયાતિ વત્વા ‘‘યાવ આસેવના સબ્બં સદિસ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સ, ‘‘નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા સહજાતે એક’’ન્તિઆદીહિ સદિસતા વેદિતબ્બા. યં પન ‘‘નકમ્મે ગણિતે પઞ્ચ ગણ્હાતી’’તિ સીહળભાસાય લિખિતં, તસ્સત્થો – નહેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા નકમ્મપચ્ચયાતિ એવં નકમ્મપચ્ચયેન ઘટિતે સહજાતે એકન્તિ એવં દસ્સિતા પઞ્ચેવ પચ્ચયા અનુલોમતો લબ્ભન્તિ, ન અઞ્ઞેતિ. એવં અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા અધિપ્પેતત્થોયેવ ગહેતબ્બો. એવરૂપઞ્હિ બ્યઞ્જનં અત્તનો સઞ્ઞાનિબન્ધનત્થં પોરાણેહિ સકસકભાસાય લિખિતં.

અપિચ ઇમસ્મિં પચ્ચનીયાનુલોમે પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુપિ અત્થિ ધમ્મો કમ્મપચ્ચયં લભતિ, ન ઇન્દ્રિયપચ્ચયં. સો અસઞ્ઞેસુ ચેવ પઞ્ચવોકારે પવત્તે ચ રૂપજીવિતિન્દ્રિયવસેન વેદિતબ્બો. અત્થિ ધમ્મો મગ્ગપચ્ચયં લભતિ, નહેતુપચ્ચયં. સો વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહજાતમોહવસેન વેદિતબ્બો. અત્થિ ધમ્મો ઝાનપચ્ચયં લભતિ, નમગ્ગપચ્ચયં. સો મનોધાતુઅહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વેદિતબ્બો. યત્થ કટત્તારૂપાનિ નાનાક્ખણિકકમ્મવસેનેવ કમ્મપચ્ચયં લભન્તિ, તત્થ રૂપધમ્મા હેતાધિપતિવિપાકિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયે ન લભન્તિ, સબ્બટ્ઠાનિકા પચ્ચનીયા ન હોન્તિ. અહેતુકે અધિપતિપચ્ચયો નત્થીતિ ઇમેસમ્પિ પકિણ્ણકાનં વસેનેત્થ ગણનવારો અસમ્મોહતો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં નયો – નહેતુપચ્ચયા આરમ્મણે દ્વેતિ એત્થ તાવ અહેતુકમોહો ચેવ અહેતુકવિપાકકિરિયા ચ પચ્ચયુપ્પન્નં, તસ્મા અકુસલેનાકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં સન્ધાયેત્થ દ્વેતિ વુત્તં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. આસેવને પન વિપાકં ન લબ્ભતિ, તથા કિરિયમનોધાતુ. તસ્મા કિરિયાહેતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેનેત્થ અબ્યાકતેન અબ્યાકતં વેદિતબ્બં. વિપાકે એકન્તિ અબ્યાકતેન અબ્યાકતમેવ. મગ્ગે એકન્તિ અકુસલેન અકુસલમેવ.

૧૯૬-૧૯૭. નારમ્મણમૂલકે હેતુયા પઞ્ચાતિ રૂપમેવ સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ કુસલં અકુસલં અબ્યાકતં કુસલાબ્યાકતં અકુસલાબ્યાકતઞ્ચાતિ પઞ્ચ કોટ્ઠાસે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. સબ્બપઞ્ચકેસુ એસેવ નયો. અઞ્ઞમઞ્ઞે એકન્તિ ભૂતરૂપાનિ ચેવ વત્થુઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. તાનિ હિ નારમ્મણપચ્ચયા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ. તિમૂલકેપિ એસેવ નયો.

૧૯૮-૨૦૨. નાધિપતિમૂલકે હેતુયા નવાતિ અનુલોમે હેતુમ્હિ વુત્તાનેવ. તીણીતિઆદીનિપિ હેટ્ઠા અનુલોમે વુત્તસદિસાનેવ. તિમૂલકે દ્વેતિ હેટ્ઠા નહેતુપચ્ચયા આરમ્મણે વુત્તસદિસાનેવ.

૨૦૩-૨૩૩. નપુરેજાતમૂલકે હેતુયા સત્તાતિ હેટ્ઠા ‘‘આરુપ્પે કુસલં એકં ખન્ધં પટિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન પુરેજાતે દસ્સિતાનેવ. સબ્બસત્તકેસુ એસેવ નયો. નકમ્મમૂલકે હેતુયા તીણીતિઆદીસુ ચેતનાવ પચ્ચયુપ્પન્ના. તસ્મા કુસલં અકુસલં અબ્યાકતઞ્ચ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિં સન્ધાય તીણીતિ વુત્તં. ઇમિના નયેન ‘‘એકં દ્વે તીણિ પઞ્ચ સત્ત નવા’’તિ આગતટ્ઠાનેસુ ગણના વેદિતબ્બા. ‘‘ચત્તારિ છ અટ્ઠા’’તિ ઇમા પન તિસ્સો ગણના નત્થેવાતિ.

પચ્ચયપચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના.

નિટ્ઠિતા ચ પટિચ્ચવારસ્સ અત્થવણ્ણના.

૨. સહજાતવારવણ્ણના

૨૩૪-૨૪૨. સહજાતવારે કુસલં ધમ્મં સહજાતોતિ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ તેન સહજાતો હુત્વાતિ અત્થો. સેસમેત્થ પટિચ્ચવારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અવસાને પનસ્સ ‘‘પટિચ્ચત્તં નામ સહજાતત્તં, સહજાતત્તં નામ પટિચ્ચત્ત’’ન્તિ ઇદં ઉભિન્નમ્પિ એતેસં વારાનં અત્થતો નિન્નાનાકરણભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અત્થતો હિ એતે દ્વેપિ નિન્નાનાકરણા. એવં સન્તેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અત્થનિયમનત્થં વુત્તા. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચા’’તિઆદીસુ હિ અસહજાતમ્પિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વુચ્ચતિ. સહજાતમ્પિ ચ ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ. ઇતિ પટિચ્ચવારેન સહજાતપચ્ચયભાવં, સહજાતવારેન ચ પટિચ્ચાતિ વુત્તસ્સ સહજાતભાવં નિયમેતું ઉભોપેતે વુત્તા. અપિચ તથા બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન દેસનાવિલાસેન નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપ્પભેદજાનનવસેન ચાપિ એતે ઉભોપિ વુત્તાતિ.

સહજાતવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પચ્ચયવારવણ્ણના

૨૪૩. પચ્ચયવારે કુસલં ધમ્મં પચ્ચયાતિ કુસલધમ્મે પતિટ્ઠિતો હુત્વા કુસલં ધમ્મં નિસ્સયટ્ઠેન પચ્ચયં કત્વાતિ અત્થો. કુસલં એકં ખન્ધં પચ્ચયાતિ કુસલં એકં ખન્ધં નિસ્સયપચ્ચયં કત્વા તયો ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ હેતુપચ્ચયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિનાવુપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. વત્થું પચ્ચયા વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતા ખન્ધાતિ ઇદં પઞ્ચવોકારે પવત્તિવસેન વુત્તં. પઞ્ચવોકારે પવત્તિયઞ્હિ ખન્ધાનં પુરેજાતં વત્થુ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. પટિચ્ચટ્ઠસ્સ પન સહજાતટ્ઠત્તા પટિચ્ચવારે એસ નયો ન લબ્ભતીતિ પટિસન્ધિયં સહજાતમેવ વત્થું સન્ધાય ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ વુત્તં. કુસલં એકં ખન્ધઞ્ચ વત્થુઞ્ચ પચ્ચયા તયો ખન્ધાતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ચ અબ્યાકતો ચાતિ કુસલાબ્યાકતાનં હેતુપચ્ચયવસેન એકતો ઉપ્પત્તિં સન્ધાય વુત્તં. કુસલુપ્પત્તિક્ખણસ્મિઞ્હિ વત્થું નિસ્સાય કુસલા ખન્ધા, ચિત્તસમુટ્ઠાને ચ મહાભૂતે નિસ્સાય ચિત્તસમુટ્ઠાનં ઉપાદારૂપં હેતુપચ્ચયવસેન એકતો ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ પચ્ચયભૂતસ્સ અબ્યાકતસ્સ નાનત્તેપિ પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુપચ્ચયવસેન એકતો ઉપ્પત્તિં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. એવં ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચયે સહજાતઞ્ચ પુરેજાતઞ્ચ નિસ્સયટ્ઠેન પચ્ચયં કત્વા સત્તરસ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ ખન્ધા ચેવ ભૂતા ચ સહજાતવસેન, વત્થુ સહજાતપુરેજાતવસેન ગહિતં. પટિચ્ચવારે પન સહજાતવસેન પચ્ચયો લબ્ભતિ, તસ્મા તત્થ નવેવ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. યે પનેતે એત્થ સત્તરસ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા, તેસુ એકાદિકે એકાવસાને વિસ્સજ્જને કુસલાદીસુ એકપચ્ચયતો એકો પચ્ચયુપ્પન્નો. એકાદિકે દુકાવસાને એકપચ્ચયતો નાનાપચ્ચયુપ્પન્નો. દુકાદિકે એકાવસાને નાનાપચ્ચયતો એકો પચ્ચયુપ્પન્નો. દુકાદિકે દુકાવસાને નાનાપચ્ચયતો નાનાપચ્ચયુપ્પન્નો.

૨૪૮-૨૫૨. આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ ઇમિનાવુપાયેન પઞ્હાવિસ્સજ્જનપ્પભેદો વેદિતબ્બો. યં પનેતં આરમ્મણપચ્ચયે વત્થું પચ્ચયા ખન્ધાતિ વુત્તં, તં પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકક્ખન્ધેયેવ સન્ધાય વુત્તં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ અબ્યાકતં નિસ્સાય આરમ્મણપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જન્તાનં પભેદદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. પુન વત્થું પચ્ચયાતિ પવત્તે વિપાકકિરિયાબ્યાકતાનં ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં ઇમસ્મિં આરમ્મણપચ્ચયે સહજાતઞ્ચ પુરેજાતઞ્ચ પચ્ચયં કત્વા સત્ત પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ ખન્ધા સહજાતવસેન, વત્થુ સહજાતપુરેજાતવસેન, ચક્ખાયતનાદીનિ પુરેજાતવસેનેવ ગહિતાનિ. પટિચ્ચવારે પન સહજાતવસેનેવ પચ્ચયો લબ્ભતિ. તસ્મા તત્થ તયોવ પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા.

૨૫૩-૨૫૪. અધિપતિપચ્ચયે વિપાકાબ્યાકતં લોકુત્તરમેવ વેદિતબ્બં. અનન્તરસમનન્તરા રૂપાભાવેન આરમ્મણસદિસા. પરતો આસેવનનત્થિવિગતેસુપિ એસેવ નયો.

૨૫૫. સહજાતપચ્ચયે કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપન્તિ ઉપાદારૂપસઙ્ખાતં કટત્તારૂપં. ઇદં અસઞ્ઞસત્તાનઞ્ઞેવ રૂપં સન્ધાય વુત્તં. ચક્ખાયતનાદીનિ પઞ્ચવોકારવસેન વુત્તાનિ.

૨૫૬-૨૫૭. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે ચ યથા આરમ્મણપચ્ચયા એવન્તિ વિસ્સજ્જનસમતં સન્ધાય વુત્તં. પચ્ચયુપ્પન્નેસુ પન નાનત્તં અત્થિ.

૨૫૮. ઉપનિસ્સયપચ્ચયે આરમ્મણપચ્ચયસદિસન્તિ રૂપાભાવતોપિ વિસ્સજ્જનસમતાયપિ વુત્તં.

૨૫૯-૨૬૦. વત્થું પુરેજાતપચ્ચયાતિઆદીનં પટિચ્ચવારે વુત્તનયેનેવત્થો ગહેતબ્બો.

૨૬૧-૨૬૬. કમ્મપચ્ચયે તીણીતિ કુસલં પચ્ચયા કુસલો અબ્યાકતો કુસલાબ્યાકતો ચાતિ એવં તીણિ વેદિતબ્બાનિ. અકુસલેપિ એસેવ નયો.

૨૬૭-૨૬૮. વિપ્પયુત્તપચ્ચયે ખન્ધે વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધે નિસ્સાય વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ખન્ધા વત્થું વિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ ખન્ધા વત્થું નિસ્સાય વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨૬૯-૨૭૬. ઇદાનિ યથાલદ્ધાનિ વિસ્સજ્જનાનિ ગણનવસેન દસ્સેતું હેતુયા સત્તરસાતિઆદિમાહ. તત્થ હેતુયા સત્તરસાતિ કુસલેન કુસલં, કુસલેન અબ્યાકતં, કુસલેન કુસલાબ્યાકતન્તિ એવં કુસલવસેન એકાદિકાનિ એકાવસાનાનિ દ્વે, દુકાવસાનં એકન્તિ તીણિ વુત્તાનિ હોન્તિ, તથા અકુસલવસેન. અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, તેનેવ કુસલં, અકુસલં, કુસલાબ્યાકતં અકુસલાબ્યાકતઞ્ચ; કુસલાબ્યાકતેહિ કુસલં, અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતં; અકુસલાબ્યાકતેહિ અકુસલં, અબ્યાકતં, અકુસલાબ્યાકતન્તિ એવં સત્તરસ વેદિતબ્બાનિ.

આરમ્મણે સત્તાતિ કુસલેન કુસલં; અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, કુસલં, અકુસલં; કુસલાબ્યાકતેન કુસલં; અકુસલાબ્યાકતેન અકુસલન્તિ એવં સત્ત.

વિપાકે એકન્તિ અબ્યાકતેન અબ્યાકતમેવ. એવમેત્થ સત્તરસ, સત્ત, એકન્તિ તયો વારપરિચ્છેદા હોન્તિ. તેસુ દ્વાદસ સત્તરસકા, દસ સત્તકા, એકં એકકન્તિ તે સબ્બે સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા પરતો દુકતિકાદિવસેન પચ્ચયસંસન્દને ઊનતરગણનસ્સ વસેન ગણના વેદિતબ્બા. સક્કા હિ ઇમાય ગણનાય દુકમૂલાદીસુ વારપરિચ્છેદે જાનિતુન્તિ પુન ‘‘કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો’’તિ અનામસિત્વા ગણનવસેનેવ વારપરિચ્છેદં દસ્સેતું હેતુપચ્ચયા આરમ્મણે સત્તાતિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા. કુસલં એકં ખન્ધં પચ્ચયા તયો ખન્ધાતિ ઇમિના નયેન આરમ્મણે લદ્ધવિસ્સજ્જનાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. અયં તાવ અનુલોમે નયો.

૨૭૭-૨૮૫. પચ્ચનીયે પન કુસલં ન લબ્ભતીતિ અકુસલં ધમ્મં પચ્ચયાતિ અકુસલમેવ આદિં કત્વા વિસ્સજ્જનં આરદ્ધં. તં યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ. યઞ્હેત્થ વત્તબ્બં સિયા, તં પટિચ્ચવારસ્સ પચ્ચનીયે વુત્તમેવ.

૨૮૬-૨૮૭. યં પનેતં પચ્ચનીયે લદ્ધવિસ્સજ્જનપરિચ્છેદં ગણનતો દસ્સેતું નહેતુયા ચત્તારીતિઆદિ વુત્તં, તત્થ ચત્તારિ, સત્તરસ, સત્ત, પઞ્ચ, તીણિ, એકન્તિ છ પરિચ્છેદા. તેસં વસેન દુકતિકાદીસુ પચ્ચયસંસન્દને ગણના વેદિતબ્બા. યો હિ પચ્ચયો સત્તરસ વિસ્સજ્જનાનિ લભતિ, તેન સદ્ધિં સદિસસંસન્દને સત્તરસ, ઊનતરસંસન્દને સેસા છપિ પરિચ્છેદા લબ્ભન્તિ. એવં સેસેસુપિ અધિકપરિચ્છેદં ઠપેત્વા સમસમા ઊનતરા ચ લબ્ભન્તીતિ.

એત્થ ચ અધિકતરા ન લબ્ભન્તીતિ અયમેત્થ નિયમો. સમસમા પન ઊનતરા ચ અત્થા વિરોધે સતિ લબ્ભન્તિ. તેનેત્થ ‘‘નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે એક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થ હિ નહેતુયા ચતુન્નં, નારમ્મણે પઞ્ચન્નં આગતત્તા નહેતુવસેન ચત્તારીતિ વત્તબ્બં સિયા, નારમ્મણેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા પન આરમ્મણધમ્મો વિરુજ્ઝતીતિ અકુસલં ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલો ધમ્મો, અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલો, અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલોતિ તીણિ વિસ્સજ્જનાનિ પરિહીનાનિ. અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા અબ્યાકતોતિ રૂપવસેન એકમેવ વુત્તં. એવં સબ્બત્થ વિરુદ્ધાવિરુદ્ધં ઞત્વા લબ્ભમાનપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ઇદં નયમત્તદસ્સનં. નાધિપતિયા ચત્તારીતિ નહેતુયા લદ્ધાનેવ. સેસચતુક્કેસુપિ એસેવ નયો.

નાનન્તરે એકન્તિ અહેતુકચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ચેવ સેસરૂપસ્સ ચ વસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. એવં સબ્બેસુ એકકેસુ યુજ્જમાનકરૂપં જાનિતબ્બં. નપુરેજાતે દ્વેતિ ઇધાપિ નહેતુવસેન ચત્તારીતિ વત્તબ્બં સિયા, નપુરેજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા પન અબ્યાકતં ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલો, અકુસલઞ્ચ અબ્યાકતઞ્ચ ધમ્મં પચ્ચયા અકુસલોતિ વત્થુપુરેજાતવસેન દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ પરિહીનાનિ. આરુપ્પે પન અહેતુકમોહસ્સ અહેતુકકિરિયસ્સ ચ વસેન દ્વે વુત્તાનિ. નવિપ્પયુત્તે દ્વેતિ આરુપ્પે અહેતુકાકુસલકિરિયવસેન દ્વે. નોનત્થિ નોવિગતેસુ એકન્તિ સબ્બસ્સ રૂપસ્સ વસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં દટ્ઠબ્બં. તિકાદીસુ અપુબ્બં નત્થિ.

૨૮૮. નારમ્મણમૂલકે પન નઅધિપતિયા પઞ્ચાતિ નારમ્મણે લદ્ધાનેવ. નકમ્મે એકન્તિ એત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ કટત્તારૂપઞ્ચ અગ્ગહેત્વા સેસરૂપવસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં વેદિતબ્બં.

૨૮૯-૨૯૬. નાધિપતિમૂલકે નપુરેજાતે સત્તાતિ નપુરેજાતે લદ્ધાનેવ. નપચ્છાજાતે સત્તરસાતિ ઇમાનિપિ તત્થ લદ્ધાનિ સત્તરસેવ. નાનન્તરનસમનન્તરનઅઞ્ઞમઞ્ઞનઉપનિસ્સયનસમ્પયુત્તનોનત્થિનોવિગતમૂલકાનિ નારમ્મણમૂલકસદિસાનેવ. ઇમિનાવ નયમત્તદસ્સનેન સબ્બત્થ આગતાનાગતં લબ્ભમાનાલબ્ભમાનઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ.

પચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૯૭-૩૨૮. ઇમિનાયેવ પન લક્ખણેન અનુલોમં પુરતો કત્વા અનુલોમપચ્ચનીયે પચ્ચનીયં પુરતો કત્વા પચ્ચનીયાનુલોમે ચ ગણનપરિચ્છેદો આગતાનાગતં લબ્ભમાનાલબ્ભમાનઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ.

પચ્ચયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નિસ્સયવારવણ્ણના

૩૨૯-૩૩૭. નિસ્સયવારે કુસલં ધમ્મં નિસ્સાયાતિ કુસલં ધમ્મં પતિટ્ઠટ્ઠેન નિસ્સયં કત્વાતિ અત્થો. સેસમેત્થ પચ્ચયવારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અવસાને પનસ્સ ‘‘પચ્ચયત્તં નામ નિસ્સયત્તં, નિસ્સયત્તં નામ પચ્ચયત્ત’’ન્તિ ઇદં ઉભિન્નમ્પિ એતેસં વારાનં અત્થતો નિન્નાનાકરણભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અત્થતો હિ એતેપિ પટિચ્ચસહજાતા વિય નિન્નાનાકરણા. એવં સન્તેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અત્થનિયમનત્થં વુત્તા. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદીસુ હિ અનિસ્સાય વત્તમાનં નાનાક્ખણિકમ્પિ ‘‘પચ્ચયા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞં અલ્લીયિત્વા ઠિતકટ્ઠાદીસુ ચ એકં એકસ્સ નિસ્સયપચ્ચયો ન હોતિ, તથા ઉપાદારૂપં મહાભૂતસ્સ નિસ્સયપચ્ચયો ન હોતિયેવ. ઇતિ પચ્ચયવારેન નિસ્સયપચ્ચયભાવં નિસ્સયવારેન ચ પચ્ચયાતિ વુત્તસ્સ સહજાતપુરેજાતભાવં નિયમેતું ઉભોપેતે વુત્તા. અપિચ તથા બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન દેસનાવિલાસેન નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપભેદજાનનવસેન ચાપિ એતે ઉભોપિ વુત્તાતિ.

નિસ્સયવારવણ્ણના.

૫. સંસટ્ઠવારવણ્ણના

૩૩૮-૩૪૬. સંસટ્ઠવારે કુસલં ધમ્મં સંસટ્ઠોતિ કુસલં ધમ્મં એકુપ્પાદાદિલક્ખણેન સમ્પયોગટ્ઠેન પચ્ચયં કત્વાતિ અત્થો. કુસલં એકં ખન્ધં સંસટ્ઠોતિ કુસલં એકં ખન્ધં સમ્પયુત્તપચ્ચયં કત્વા તયો ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ હેતુપચ્ચયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન હેતુપચ્ચયે અરૂપધમ્મસ્સેવ સમ્પયોગટ્ઠેન પચ્ચયં કત્વા તયો પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા. યથા ચ હેતુપચ્ચયે, તથા આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ, કેવલં વિપાકપચ્ચયે એકમેવ વિસ્સજ્જનં.

૩૪૭-૩૫૦. ઇદાનિ યથાલદ્ધાનિ વિસ્સજ્જનાનિ ગણનવસેન દસ્સેતું હેતુયા તીણીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બતિકેસુ કુસલેન કુસલં, અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતન્તિ અયમેવ નિયમો. એકકે પન અબ્યાકતેન અબ્યાકતમેવ લબ્ભતીતિ એવમેત્થ બાવીસતિયા પચ્ચયેસુ તીણિ, વિપાકે એકન્તિ દ્વે પરિચ્છેદા. પચ્છાજાતે અનુલોમં નત્થિ. તસ્મા તીણિ એકન્તિ ઇમેસઞ્ઞેવ વસેન દુકતિકાદીસુ પચ્ચયસંસન્દને યત્થ વિપાકપચ્ચયો પવિસતિ; તત્થ એકં, સેસેસુ તીણીતિ એવં ગણના વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ અનુલોમે ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૫૧-૩૫૪. પચ્ચનીયે પન કુસલં ન લબ્ભતીતિ અકુસલમેવ આદિં કત્વા વિસ્સજ્જનં કતં, તં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૫૯. યં પનેત્થ પચ્ચનીયે વિસ્સજ્જનપરિચ્છેદં ગણનતો દસ્સેતું નહેતુયા દ્વેતિઆદિ વુત્તં, તત્થ દ્વે તીણિ એકન્તિ તયો પરિચ્છેદા. તેસં વસેન દુકતિકાદીસુ પચ્ચયસંસન્દને ગણના વેદિતબ્બા. ઇધાપિ અધિકતરગણનાનં ઊનતરગણનેન સદ્ધિં સંસન્દને ઊનતરગણનમેવ લબ્ભતિ, સમગણનેન સદ્ધિં સમગણનં. યસ્મા ચેત્થ અરૂપધમ્માયેવ પચ્ચયુપ્પન્ના, તસ્મા નહેતુનાધિપતિનપુરેજાતનપચ્છાજાતનાસેવનનકમ્મનવિપાકનઝાનનમગ્ગનવિપ્પયુત્તવસેન દસેવ પચ્ચયા પચ્ચનીકતો દસ્સિતા, સેસા ચુદ્દસ ન લબ્ભન્તિ. યેપિ લબ્ભન્તિ, તેસુપિ વિપાકે પચ્ચયુપ્પન્ને નકમ્મનવિપાકા ન લબ્ભન્તિ.

૩૬૦-૩૬૮. નહેતુપચ્ચયા નાધિપતિયા દ્વેતિ નહેતુયા લદ્ધં દ્વયમેવ. સેસદ્વયેસુપિ એસેવ નયો. નકમ્મે એકન્તિ અહેતુકકિરિયચેતનં પચ્ચયુપ્પન્નં કત્વા અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. નવિપાકે દ્વેતિ અહેતુકમોહકિરિયવસેન દ્વે. નઝાને એકન્તિ અહેતુકપઞ્ચવિઞ્ઞાણવસેન અબ્યાકતવિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. નમગ્ગે એકન્તિ અહેતુકવિપાકકિરિયવસેન અબ્યાકતવિસ્સજ્જનં. ઇમિનાવુપાયેન સબ્બસંસન્દનેસુ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

૩૬૯-૩૮૩. અનુલોમપચ્ચનીયે હેટ્ઠા વુત્તા નહેતુઆદયો દસેવ પચ્ચનીયતો લબ્ભન્તિ, ન સેસા. યેપિ લબ્ભન્તિ, તેસુ હેતુમ્હિ અનુલોમતો ઠિતે ઝાનમગ્ગા પચ્ચનીયતો ન લબ્ભન્તીતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

૩૮૪-૩૯૧. પચ્ચનીયાનુલોમે નહેતુપચ્ચયુપ્પન્નેસુ અહેતુકમોહોવ ઝાનમગ્ગપચ્ચયં લભતિ, સેસા ન લભન્તિ. નઝાનપચ્ચયે અટ્ઠાહેતુકચિત્તાનિપિ. નકમ્મપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા નાધિપતિપચ્ચયા નપુરેજાતપચ્ચયા આરમ્મણે એકન્તિ આરુપ્પે અહેતુકકિરિયચેતનાવસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. ઇમિના ઉપાયેન યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ ન લબ્ભતિ, તસ્સ વસેન સબ્બત્થ ગણના વેદિતબ્બાતિ.

સંસટ્ઠવારવણ્ણના.

૬. સમ્પયુત્તવારવણ્ણના

૩૯૨-૪૦૦. સમ્પયુત્તવારે કુસલં ધમ્મં સમ્પયુત્તોતિ કુસલં ધમ્મં સમ્પયુત્તપચ્ચયં કત્વાતિ અત્થો. સેસમેત્થ સંસટ્ઠવારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અવસાને પનસ્સ ‘‘સંસટ્ઠત્તં નામ સમ્પયુત્તત્તં, સમ્પયુત્તત્તં નામ સંસટ્ઠત્ત’’ન્તિ ઇદં ઉભિન્નમ્પિ એતેસં વારાનં અત્થતો નિન્નાનાકરણભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અત્થતો હિ એતેપિ પટિચ્ચસહજાતા વિય પચ્ચયનિસ્સયા વિય ચ નિન્નાનાકરણા. એવં સન્તેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અત્થનિયમનત્થં વુત્તા. ‘‘સંસટ્ઠા યોજિતા હયા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૭૦) હિ અસમ્પયુત્તમ્પિ સંસટ્ઠન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘યા સા વીમંસા કોસજ્જસહગતા કોસજ્જસમ્પયુત્તા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૮૩૨) અસંસટ્ઠં વોકિણ્ણમ્પિ સમ્પયુત્તન્તિ. ઇતિ સંસટ્ઠવારેન એકુપ્પાદલક્ખણસ્સ સમ્પયુત્તસ્સ સંસટ્ઠભાવં સમ્પયુત્તવારેન ચ સંસટ્ઠસ્સ એકુપ્પાદાદિલક્ખણસ્સ સમ્પયુત્તભાવં નિયમેતું ઉભોપેતે વુત્તા. અપિચ તથા બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન દેસનાવિલાસેન નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપભેદજાનનવસેન ચાપિ એતે ઉભોપિ વુત્તાતિ.

સમ્પયુત્તવારવણ્ણના.

એતેસુ પન છસુ વારેસુ અત્થિ કોચિ પચ્ચયો એકન્તં અનુલોમતો ન તિટ્ઠતિ, પચ્ચનીકતોવ તિટ્ઠતિ; અત્થિ એકન્તં પચ્ચનીકતો ન તિટ્ઠતિ, અનુલોમતોવ તિટ્ઠતિ; અત્થિ અનેકન્તં અનુલોમતો ચેવ તિટ્ઠતિ, પચ્ચનીકતો ચાતિ ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં. તત્થ પઠમો પઞ્હો પચ્છાજાતસ્સ, દુતિયો મહાચતુક્કસ્સ, તતિયો યુજ્જમાનકાનં સેસાનં વસેન વેદિતબ્બોતિ.

૭. પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૦૧-૪૦૩. પઞ્હાવારે ‘‘સિયા કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના કુસલત્તિકે ઉદ્ધરિતબ્બપુચ્છાનં લબ્ભમાનવસેન વિસ્સજ્જનં દસ્સેતું કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિ વુત્તં. કુસલો ચ નામેસ સયં ઉપ્પજ્જન્તો ઠપેત્વા પચ્છાજાતઞ્ચ વિપાકઞ્ચ સેસેહિ દ્વાવીસતિયા પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ. કુસલસ્સ પચ્ચયો હોન્તો ઠપેત્વા પુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકવિપ્પયુત્તે સેસેહિ વીસતિયા પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. તસ્મા યેહિ પચ્ચયેહિ કુસલો કુસલસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતું હેતુપચ્ચયેનાતિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ યા એસા પચ્ચયવિભઙ્ગવારે વિય ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માન’’ન્તિ અકત્વા ‘‘હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિ દેસના કતા, તસ્સા એવ કરણે ઇદં પયોજનં – તત્થ હિ સુઞ્ઞટ્ઠં દીપેતું ધમ્માનન્તિ વુત્તં. ઇધ પચ્ચયતો ઉપ્પજ્જમાના ધમ્મા રાસિતો ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકેકતોતિ રાસટ્ઠં દીપેતું ખન્ધાનન્તિ વુત્તં. પટિચ્ચવારાદીસુ વા ખન્ધવસેન પચ્ચયુપ્પન્નદેસના આરુળ્હાતિ તેનેવાનુક્કમેન ઇધાપિ આરુળ્હાતિ. કસ્મા પનેતેસુ એવં આરુળ્હાતિ? અસઙ્કરતો વિભાગદસ્સનત્થં. ‘‘એકં ધમ્મં પટિચ્ચ સેસા ધમ્મા’’તિ હિ આદિના નયેન વુચ્ચમાને અસુકધમ્મં નામ નિસ્સાય અસુકધમ્માતિ ન સક્કા અસઙ્કરતો પચ્ચયે પચ્ચયુપ્પન્ને ચ જાનિતું, એવં સન્તે ઉદ્દેસનિદ્દેસા નિબ્બિસેસા સિયું. તસ્મા અસઙ્કરતો વિભાગદસ્સનત્થં એવં આરુળ્હાતિ વેદિતબ્બા. ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇદં યસ્સ અબ્યાકતસ્સ કુસલો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, તમેવ દસ્સેતું વુત્તં. પચ્ચયવિભઙ્ગે પન કુસલાદિવસેન વિભાગં અકત્વા સામઞ્ઞતો સબ્બેસં હેતૂનં વસેન ઉપ્પન્નરૂપદસ્સનત્થં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ અવત્વા તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ વુત્તં. તસ્મા તત્થ અબ્યાકતહેતુસમુટ્ઠાનરૂપં, ઓક્કન્તિક્ખણે કટત્તારૂપમ્પિ સઙ્ગહં ગતં. ઇમિના ઉપાયેન સેસેસુપિ એવરૂપેસુ વિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૦૪. દાનં દત્વાતિ દેય્યધમ્મં ચજિત્વા. યાય વા ચેતનાય સો દિય્યતિ, સા ચેતના દાનં. દત્વાતિ તં ચેતનં પરિયોદાપેત્વા વિસુદ્ધં કત્વા. સીલં સમાદિયિત્વાતિ પઞ્ચઙ્ગાદિવસેન નિચ્ચસીલં ગણ્હિત્વા. ઇમિના સમાદાનવિરતિયેવ દસ્સિતા. સમ્પત્તવિરતિસમુચ્છેદવિરતિયો પન લોકે સીલન્તિ અપાકટત્તા ન વુત્તા. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, આરમ્મણપચ્ચયા પન હોન્તિયેવ. તત્થ સમુચ્છેદવિરતિ સેક્ખાનંયેવ કુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, ન ઇતરેસં. ઉપોસથકમ્મં કત્વાતિ ‘‘પાણં ન હને, ન ચાદિન્નમાદિયે’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧) એવં વુત્તં ઉપોસથદિવસેસુ અટ્ઠઙ્ગઉપોસથકિરિયં કત્વા. તં પચ્ચવેક્ખતીતિ તં કુસલં સેક્ખોપિ પુથુજ્જનોપિ પચ્ચવેક્ખતિ, અરહાપિ પચ્ચવેક્ખતેવ. અરહતોપિ હિ પુબ્બે કતં કુસલં કુસલમેવ, યેન પન ચિત્તેન પચ્ચવેક્ખતિ, તં કિરિયચિત્તં નામ હોતિ. તસ્મા ‘‘એતં કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ ઇમસ્મિં અધિકારે ન લબ્ભતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનીતિ ‘‘દત્વા સમાદિયિત્વા કત્વા’’તિ હિ આસન્ને કતાનિ વુત્તાનિ, ઇમાનિ ન આસન્ને કતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. દાનાદીહિ વા સેસાનિ કામાવચરકુસલાનિ દસ્સેતું ઇદં વુત્તં. ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિ ઝાના વુટ્ઠહિત્વા. અયમેવ વા પાળિ. સેક્ખા ગોત્રભુન્તિ સોતાપન્નં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ ગોત્રભું પચ્ચવેક્ખતિ. વોદાનન્તિ ઇદં પન સકદાગામિઅનાગામિનો સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ તં ચિત્તં વોદાનં નામ હોતિ. સેક્ખાતિ સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો. મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વાતિ મગ્ગફલભવઙ્ગાતિક્કમવસેન અત્તના પટિલદ્ધા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા, સુદ્ધમગ્ગતોયેવ પન વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થિ.

કુસલં અનિચ્ચતોતિ એત્થ વિપસ્સનૂપગં તેભૂમકકુસલમેવ વેદિતબ્બં, વિપસ્સનાકુસલં પન કામાવચરમેવ. ચેતોપરિયઞાણેનાતિ રૂપાવચરકુસલં દસ્સેતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનન્તિઆદીહિ અરૂપાવચરકુસલારમ્મણવસેન ઉપ્પજ્જમાનં અરૂપાવચરકુસલમેવ. કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સાતિઆદીહિ પુગ્ગલં અનામસિત્વા ધમ્મવસેન દસ્સેતિ. તેનેવેત્થ હેટ્ઠા ગહિતમ્પિ ચેતોપરિયઞાણં પુન વુત્તં.

૪૦૫. અસ્સાદેતીતિ સોમનસ્સસહગતલોભસમ્પયુત્તચિત્તેહિ અનુભવતિ ચેવ રજ્જતિ ચ. અભિનન્દતીતિ સપ્પીતિકતણ્હાવસેન નન્દતિ હટ્ઠપહટ્ઠો હોતિ, દિટ્ઠાભિનન્દનાય વા અભિનન્દતિ. રાગો ઉપ્પજ્જતીતિ અસ્સાદેન્તસ્સ રાગો ઉપ્પજ્જતિ નામ. ઇદં અટ્ઠપિ લોભસહગતાનિ ગહેત્વા વુત્તં. દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ અભિનન્દન્તસ્સ અત્તા અત્તનિયન્તિઆદિવસેન ચતૂહિપિ ચિત્તેહિ સમ્પયુત્તા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. અસન્નિટ્ઠાનગતસ્સ પનેત્થ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. વિક્ખેપગતસ્સ ઉદ્ધચ્ચં, અકતં વત મે કલ્યાણન્તિ વિપ્પટિસારિનો દોમનસ્સં. તં આરબ્ભાતિ તાનિ સુચિણ્ણાનિ આરમ્મણં કત્વાતિ અત્થો. બહુવચનસ્સ હેસ એકવચનાદેસો, જાતિવસેન વા એકવચનમેવેતં.

૪૦૬. અરહા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વાતિ મગ્ગવીથિયં ફલાનન્તરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અતિક્કમવસેન વુટ્ઠહિત્વા. પચ્ચવેક્ખણચિત્તાનિ પનસ્સ કિરિયાબ્યાકતાનિ. એવં કિરિયાબ્યાકતસ્સ આરમ્મણપચ્ચયં દસ્સેત્વા પુન વિપાકાબ્યાકતસ્સ દસ્સેતું સેક્ખા વાતિઆદિમાહ. કુસલે નિરુદ્ધેતિ વિપસ્સનાજવનવીથિયા પચ્છિન્નાય. વિપાકોતિ કામાવચરવિપાકો. તદારમ્મણતાતિ તદારમ્મણતાય, તં કુસલસ્સ જવનસ્સ આરમ્મણભૂતં વિપસ્સિતકુસલં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ન કેવલઞ્ચ તદારમ્મણવસેનેવ, પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેનાપિ. વિપાકો હિ કમ્મં આરમ્મણં કત્વા ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ કુસલારમ્મણો હોતિયેવ, સો પન દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા ઇધ ન દસ્સિતો.

કુસલં અસ્સાદેતીતિઆદિ અકુસલજવનાવસાને કુસલારમ્મણવિપાકં દસ્સેતું વુત્તં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિપાકસ્સાતિ ઇદં દુબ્બિઞ્ઞેય્યમ્પિ સમાનં મહગ્ગતવિપાકસ્સ તદારમ્મણભાવેન અનુપ્પત્તિતો લબ્ભમાનકવસેન વુત્તં. કિરિયસ્સાતિ અરહત્તં પત્વા અસમાપન્નપુબ્બે આકાસાનઞ્ચાયતને પટિલોમતો વા એકન્તરિકવસેન વા સમાપન્નકિરિયાય. ચેતોપરિયઞાણસ્સાતિઆદીનિ પરતો આવજ્જનાય યોજેતબ્બાનિ. યા એતેસં આવજ્જના, તસ્સા કુસલા ખન્ધા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો.

૪૦૭-૪૦૯. રાગન્તિ અત્તનો વા પરસ્સ વા રાગં. અત્તનો રાગવસેન પનેત્થ વણ્ણના પાકટા હોતિ. અસ્સાદેતીતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. વિચિકિચ્છાદીસુ પન તીસુ અસ્સાદેતબ્બતાય અભાવેન ‘‘અસ્સાદેતી’’તિ ન વુત્તં. દિટ્ઠિ પનેત્થ ઉપ્પજ્જતિ, સા અસ્સાદેતીતિ પદસ્સ પરિહીનત્તા આગતપટિપાટિયા પઠમં ન વુત્તા. વિચિકિચ્છાદીસુયેવ તં તં સભાગં પઠમં વત્વા તસ્સ તસ્સ અનન્તરા વુત્તા. ઇમેસુ ચ પન રાગાદીસુ ‘‘કિં મે પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ અક્ખન્તિવસેન વા, ‘‘કતં પાપં કતં લુદ્ધ’’ન્તિ વિપ્પટિસારાદિવસેન વા દોમનસ્સુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૦. ચક્ખું અનિચ્ચતોતિ વિપસ્સનાનુક્કમેન ઓળારિકાયતનાનિ વત્થુરૂપઞ્ચાતિ એકાદસ રૂપાનિ પાકટત્તા ગહિતાનિ. પુન રૂપાયતનાદીનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણત્તા ગહિતાનિ. યસ્મા પનેસા વિઞ્ઞાણકાયવસેન દેસના, ન ધાતુવસેન, તસ્મા મનોધાતુ ન ગહિતા. એવં સબ્બત્થ ગહિતાગહિતં વેદિતબ્બં.

૪૧૧. ફલં પચ્ચવેક્ખન્તિ નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખન્તીતિ પચ્ચવેક્ખણકુસલસ્સ આરમ્મણદસ્સનત્થં વુત્તં.

૪૧૩-૪૧૬. આરમ્મણાધિપતિનિદ્દેસે સેક્ખપુથુજ્જનાનં વસેન ચતુભૂમકકુસલં દસ્સિતં, તથા સહજાતાધિપતિનિદ્દેસે. અરહતો ઉત્તમધમ્મં અધિગતત્તા લોકિયકુસલેસુ ગરુકારો નત્થીતિ અગ્ગમગ્ગોવ દસ્સિતો.

૪૧૭. અનન્તરપચ્ચયે પુરિમા પુરિમાતિ એકભૂમકાપિ નાનાભૂમકાપિ કુસલા એકતો કત્વા વુત્તા. અનુલોમં ગોત્રભુસ્સ, અનુલોમં વોદાનસ્સાતિ નાનારમ્મણવસેન. ગોત્રભુ મગ્ગસ્સ, વોદાનં મગ્ગસ્સાતિ નાનાભૂમિવસેન. કુસલં વુટ્ઠાનસ્સાતિ એત્થ પન કુસલન્તિ તેભૂમકકુસલં. વુટ્ઠાનન્તિ તેભૂમકવિપાકં. તેહિ કુસલજવનવીથિતો વુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા વુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં દુવિધં હોતિ – તદારમ્મણં ભવઙ્ગઞ્ચ. તત્થ કામાવચરકુસલસ્સ ઉભયમ્પિ વુટ્ઠાનં હોતિ, મહગ્ગતસ્સ ભવઙ્ગમેવ. મગ્ગો ફલસ્સાતિ ઇદં યસ્મા લોકુત્તરવિપાકં જવનવીથિપરિયાપન્નત્તા વુટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, તસ્મા વિસું વુત્તં. અનુલોમં સેક્ખાયાતિ અસેક્ખાય કુસલં અનન્તરં ન હોતિ, તસ્મા વિભાગં કરોતિ. ફલસમાપત્તિયાતિ સોતાપત્તિફલસકદાગામિફલઅનાગામિફલસમાપત્તિયાપિ. ફલસમાપત્તિયાતિ અનાગામિફલસમાપત્તિયા. અકુસલે દુવિધમ્પિ વુટ્ઠાનં લબ્ભતિ. વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતાતિ એત્થ વિપાકાબ્યાકતા વિપાકાબ્યાકતાનંયેવ, કિરિયાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતાનંયેવ વેદિતબ્બા. ભવઙ્ગં આવજ્જનાયાતિઆદિ વોમિસ્સકવસેન વુત્તં. તત્થ કિરિયાતિ કામાવચરકિરિયા. સા દુવિધસ્સાપિ વુટ્ઠાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ, મહગ્ગતા ભવઙ્ગસ્સેવ. ઇતિ યે હેટ્ઠા પચ્ચયવિભઙ્ગનિદ્દેસે ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ આરભિત્વા કુસલં કુસલસ્સ, કુસલં અબ્યાકતસ્સ, અકુસલં અકુસલસ્સ, અકુસલં અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતં અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતં કુસલસ્સ, અબ્યાકતં અકુસલસ્સાતિ સત્ત વારા દસ્સિતા; તેસં વસેન ઇધ સઙ્ખેપતો અનન્તરપચ્ચયો વિભત્તો.

વિત્થારતો પનેત્થ –

દસધા સત્તરસધા, સમસટ્ઠિવિધેન ચ;

બહુધાપિ ચ નિદ્દેસં, સાધુકં ઉપલક્ખયે.

અયઞ્હિ અનન્તરપચ્ચયો ન કેવલં સત્તધાવ નિદ્દેસં લભતિ, કુસલં પન કુસલસ્સ વિપાકસ્સ; અકુસલં અકુસલસ્સ વિપાકસ્સ; વિપાકં વિપાકસ્સ કિરિયસ્સ; કિરિયં કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વિપાકસ્સ કિરિયસ્સાતિ એવં દસધાપિ નિદ્દેસં લભતિ. ન કેવલં દસધાયેવ, કુસલં પન કુસલસ્સ કુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ; અકુસલં અકુસલસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ કુસલવિપાકસ્સ; કુસલવિપાકં કુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ કિરિયસ્સ; અકુસલવિપાકં અકુસલવિપાકસ્સ કુસલવિપાકસ્સ કિરિયસ્સ; કિરિયં કિરિયસ્સ કુસલસ્સ અકુસલસ્સ કુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સાતિ એવં સત્તરસધા નિદ્દેસં લભતિ.

ન કેવલઞ્ચ સત્તરસધાવ સમસટ્ઠિવિધેનાપિ નિદ્દેસં લભતેવ. કથં? કામાવચરકુસલઞ્હિ ભૂમિભેદેન ચતુબ્બિધસ્સ કુસલસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ, રૂપાવચરારૂપાવચરં સકસકભૂમિકસ્સેવાતિ કુસલં કુસલસ્સ છબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકુસલં પન કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરવિપાકસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સ; રૂપાવચરકુસલં રૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ; અરૂપાવચરકુસલં કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ રૂપાવચરઅરૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકસ્સ; લોકુત્તરકુસલં લોકુત્તરવિપાકસ્સાતિ કુસલં વિપાકસ્સ દ્વાદસવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. અકુસલં અકુસલસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ તેભૂમકકુસલવિપાકસ્સાતિ પઞ્ચવિધેન અનન્તરપચ્ચયો.

કામાવચરકુસલવિપાકં કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરવિપાકસ્સાતિ કામાવચરકુસલવિપાકં વિપાકસ્સ ચતુબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો. રૂપાવચરવિપાકં તેભૂમકકુસલવિપાકસ્સાતિ તિવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકં અરૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલવિપાકસ્સાતિ દુવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. લોકુત્તરવિપાકં ચતુભૂમકકુસલવિપાકસ્સાતિ ચતુબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો. એવં કુસલવિપાકં વિપાકસ્સ તેરસધાપિ અનન્તરપચ્ચયો. અકુસલવિપાકં અકુસલવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલવિપાકસ્સાતિ દુવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. એવં સબ્બથાપિ વિપાકં વિપાકસ્સ પઞ્ચદસવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકુસલવિપાકં પન કામાવચરકિરિયસ્સ, તથા અકુસલવિપાકં, તથા રૂપાવચરવિપાકં, તથા અરૂપાવચરવિપાકઞ્ચાતિ વિપાકં કિરિયસ્સ ચ ચતુબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો.

કામાવચરકિરિયં તેભૂમકકિરિયસ્સ, રૂપાવચરારૂપાવચરકિરિયં રૂપાવચરારૂપાવચરાનઞ્ઞેવાતિ કિરિયં કિરિયસ્સ પઞ્ચવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકિરિયં અકુસલવિપાકસ્સ ચેવ ચતુભૂમકકુસલવિપાકસ્સ ચ, રૂપાવચરકિરિયં કામાવચરકુસલવિપાકરૂપાવચરવિપાકાનં અરૂપાવચરકિરિયં ચતુભૂમકકુસલવિપાકસ્સાપીતિ કિરિયં વિપાકસ્સ એકાદસવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકિરિયં પન કામાવચરકુસલસ્સ અકુસલસ્સાતિ કુસલાકુસલાનં દુવિધેન અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. એવં સમસટ્ઠિવિધેનાપિ નિદ્દેસં લભતિ.

ન કેવલઞ્ચ સમસટ્ઠિવિધેનેવ, બહુવિધેનાપિ લભતેવ. કથં? કામાવચરપઠમમહાકુસલચિત્તં તાવ અત્તનો, ચતુન્નઞ્ચ રૂપાવચરકુસલાનં પાદકયોગેન સોળસન્નં સોમનસ્સલોકુત્તરાનન્તિ એકવીસતિયા ચ કુસલાનં, જવનપરિયોસાને તદારમ્મણભવઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જમાનાનં એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકાનં, ભવઙ્ગવસેનેવ પવત્તાનં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનં, ફલસમાપત્તિવસેન પવત્તાનં દ્વાદસન્નં લોકુત્તરવિપાકાનન્તિ એવં એકવીસતિયા કુસલાનં; દ્વત્તિંસાય વિપાકાનન્તિ તેપઞ્ઞાસાય ચિત્તાનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. તથા દુતિયકુસલચિત્તં. તતિયચતુત્થાનિ પન ઠપેત્વા ઉપરિભૂમકકુસલાનિ ચ લોકુત્તરવિપાકાનિ ચ સેસએકવીસતિચિત્તાનં. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ અત્તનો ચ, નવન્નઞ્ચ ઉપરિભૂમકઉપેક્ખાકુસલાનં, તેવીસતિયા ચ વિપાકાનન્તિ તેત્તિંસાય. સત્તમઅટ્ઠમાનિ એકવીસતિયાવ.

પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલાનિ અત્તનો અત્તનો પચ્છિમાનં રૂપાવચરકુસલાનં, ચતુન્નમ્પિ ઞાણસમ્પયુત્તમહાવિપાકાનં, પઞ્ચન્નં રૂપાવચરવિપાકાનઞ્ચાતિ દસન્નં. એતેનેવ ચ નયેન અરૂપાવચરકુસલેસુ પઠમં અત્તનો વિપાકેન સદ્ધિં એકાદસન્નં, દુતિયં દ્વાદસન્નં, તતિયં તેરસન્નં, ચતુત્થં ચુદ્દસન્નં ફલસમાપત્તિયા ચાતિ પન્નરસન્નં લોકુત્તરકુસલં અત્તનો અત્તનો વિપાકસ્સેવ. અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ એકેકં અકુસલં એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નવન્નં, મહગ્ગતવિપાકાનં અત્તનો અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ એકવીસતિયા. દ્વે દોમનસ્સસહગતાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનં છન્નં કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ સત્તન્નં. વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતદ્વયં સોમનસ્સસહગતાહેતુકવિપાકેન સદ્ધિં એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નવન્નં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ એકવીસતિયા.

કુસલવિપાકપઞ્ચવિઞ્ઞાણા કુસલવિપાકમનોધાતુયા, મનોધાતુ દ્વિન્નં વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં. તાસુ દ્વીસુ સોમનસ્સસહગતા દસન્નં વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં ભવઙ્ગભૂતાનં તદારમ્મણકાલે અત્તનો પચ્છિમસ્સ વોટ્ઠબ્બનકિરિયસ્સ ચાતિ દ્વાદસન્નં. ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન આવજ્જનમનોધાતુયા દ્વિટ્ઠાનિકાય આવજ્જનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા દસન્નઞ્ચ વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ દ્વાદસન્નમેવ. તિહેતુકમહાવિપાકા સોમનસ્સસહગતાહેતુકવજ્જાનં દસન્નમ્પિ કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનં આવજ્જનદ્વયસ્સ ચાતિ એકવીસતિયા, દુહેતુકવિપાકા ઠપેત્વા મહગ્ગતવિપાકે સેસાનં દ્વાદસન્નં. પઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકા તેભૂમકકુસલવિપાકસહેતુકપટિસન્ધિચિત્તાનં સત્તરસન્નં આવજ્જનદ્વયસ્સ ચાતિ એકૂનવીસતિયા. અરૂપાવચરવિપાકેસુ પઠમં કામાવચરકુસલવિપાકતિહેતુકપટિસન્ધિચિત્તાનં, ચતુન્નં અરૂપાવચરવિપાકચિત્તાનં ચતુન્નં મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ ચાતિ નવન્નં. દુતિયં હેટ્ઠિમવિપાકં વજ્જેત્વા અટ્ઠન્નં, તતિયં દ્વે હેટ્ઠિમાનિ વજ્જેત્વા સત્તન્નં, ચતુત્થં તીણિ હેટ્ઠિમાનિ વજ્જેત્વા છન્નં ચત્તારિ લોકુત્તરવિપાકાનિ તિહેતુકવિપાકાનં તેરસન્નં અત્તનો અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ ચુદ્દસન્નં.

અકુસલવિપાકપઞ્ચવિઞ્ઞાણા અકુસલવિપાકમનોધાતુયા, મનોધાતુ અકુસલવિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. સા તદારમ્મણકાલે અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચુતિકાલે પટિસન્ધિવસેન ભવઙ્ગવસેન ચ પવત્તાનં ઇતરેસમ્પિ નવન્નં કામાવચરવિપાકાનં ઉપેક્ખાસહગતાનં દ્વિન્નં પરિત્તકિરિયાનઞ્ચાતિ દ્વાદસન્નં. કિરિયમનોધાતુ દસન્નં વિઞ્ઞાણાનં હસિતુપ્પાદકિરિયા પઞ્ચવોકારે ભવઙ્ગવસેન પવત્તાનં નવન્નં તિહેતુકવિપાકાનં, તદારમ્મણવસેન પવત્તાનં પઞ્ચન્નં સોમનસ્સસહગતવિપાકાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન તેરસન્નં. વોટ્ઠબ્બનકિરિયા ઠપેત્વા કિરિયમનોધાતું દસન્નં કામાવચરકિરિયાનં, કામાવચરકુસલાકુસલાનં પઞ્ચવોકારે ભવઙ્ગવસેન પવત્તાનં પન્નરસન્નં વિપાકચિત્તાનઞ્ચાતિ પઞ્ચચત્તાલીસાય.

કામાવચરતિહેતુકસોમનસ્સસહગતકિરિયદ્વયં ભવઙ્ગવસેન પવત્તાનં તેરસન્નં તિહેતુકવિપાકાનં તદારમ્મણવસેન પઞ્ચન્નં સોમનસ્સસહગતવિપાકાનં પરિકમ્મવસેન પવત્તમાનાનં ચતુન્નં રૂપાવચરકિરિયાનં અરહત્તફલસમાપત્તિયા અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાવીસતિયા દુહેતુકસોમનસ્સસહગતકિરિયદ્વયં યથાવુત્તાનં તેરસન્નં ભવઙ્ગચિત્તાનં પઞ્ચન્નં તદારમ્મણાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન સત્તરસન્નં. કામાવચરતિહેતુકઉપેક્ખાસહગતકિરિયદ્વયં તેસંયેવ તેરસન્નં ભવઙ્ગાનં, તદારમ્મણવસેન પવત્તાનં છન્નં ઉપેક્ખાસહગતવિપાકાનં, પરિકમ્મવસેન પવત્તાનં એકિસ્સા રૂપાવચરકિરિયાય ચતુન્નં અરૂપાવચરકિરિયાનં અરહત્તફલસમાપત્તિયા અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચતુવીસતિયા. દુહેતુકઉપેક્ખાસહગતકિરિયદ્વયં તેસંયેવ તેરસન્નં ભવઙ્ગાનં છન્નં તદારમ્મણાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન અટ્ઠારસન્નં. રૂપાવચરકિરિયેસુ એકેકં નવન્નં પઞ્ચવોકારે તિહેતુકભવઙ્ગાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ દસન્નં. અરૂપાવચરકિરિયેસુ પઠમં પઞ્ચવોકારે નવન્નં ભવઙ્ગાનં, ચતુવોકારે એકસ્સ અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ એકાદસન્નં. દુતિયં ચતુવોકારે દ્વે ભવઙ્ગાનિ લભતિ. તતિયં તીણિ, ચતુત્થં ચત્તારિ ફલસમાપત્તિઞ્ચાતિ તેસુ એકેકં યથાપટિપાટિયા એકાદસન્નં દ્વાદસન્નં તેરસન્નં પઞ્ચદસન્નઞ્ચ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. એવં બહુવિધેનાપિ નિદ્દેસં લભતિ. તેન વુત્તં –

‘‘દસધા સત્તરસધા, સમસટ્ઠિવિધેન ચ;

બહુધાપિ ચ નિદ્દેસં, સાધુકં ઉપલક્ખયે’’તિ.

સમનન્તરપચ્ચયાદયો ઉત્તાનત્થાયેવ.

૪૨૩. ઉપનિસ્સયે સદ્ધં ઉપનિસ્સાયાતિ કમ્મકમ્મફલઇધલોકપરલોકાદીસુ સદ્ધં ઉપનિસ્સયં કત્વા. યથા હિ પુરિસો હેટ્ઠાપથવિયં ઉદકં અત્થીતિ સદ્દહિત્વા પથવિં ખનતિ, એવં સદ્ધો કુલપુત્તો દાનાદીનં ફલઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ સદ્દહિત્વા દાનાદીનિ પવત્તેતિ. તસ્મા ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાયા’’તિ વુત્તં.

સીલં ઉપનિસ્સાયાતિઆદીસુપિ ઇમે સીલાદયો ધમ્મે ઉપનિસ્સયં કત્વાતિ અત્થો. સીલવા હિ સીલાનુભાવેસુ સીલાનિસંસેસુ ચ કુસલો સીલં ઉપનિસ્સાય સીલવન્તાનં દાનં દેતિ, ઉપરૂપરિ સીલં સમાદિયતિ સુપરિસુદ્ધં અખણ્ડં, ચાતુદ્દસીઆદીસુ પક્ખદિવસેસુ ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, સીલસમ્પદં નિસ્સાય ઝાનાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. બહુસ્સુતોપિ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાયત્તા સબ્બસમ્પત્તિયો દાનાદીનઞ્ચ સઙ્કિલેસવોદાનાદિભેદં સુતમયાય પઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો સુતં ઉપનિસ્સાય દાનાદીનિ પવત્તેતિ. ચાગવાપિ ચાગાધિમુત્તો અત્તનો ચાગસમ્પદં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલવન્તો હુત્વા દિન્નં મહપ્ફલન્તિ સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, તાય પટિપત્તિયા પરિસુદ્ધચિત્તો ઝાનાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. પઞ્ઞવાપિ ઇધલોકપરલોકહિતઞ્ચેવ લોકસમતિક્કમનુપાયઞ્ચ ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘સક્કા ઇમાય પટિપત્તિયા ઇધલોકહિતમ્પિ પરલોકહિતમ્પિ લોકસમતિક્કમનૂપાયઞ્ચ સમ્પાદેતુ’’ન્તિ પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય દાનાદીનિ પવત્તેતિ. યસ્મા પન ન કેવલં સદ્ધાદયો દાનાદીનંયેવ ઉપનિસ્સયા, અત્તનો અપરભાગે ઉપ્પજ્જમાનાનં સદ્ધાદીનમ્પિ ઉપનિસ્સયા એવ, તસ્મા સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞા સદ્ધાય સીલસ્સ સુતસ્સ ચાગસ્સ પઞ્ઞાયાતિ વુત્તં.

પરિકમ્મન્તિ અનન્તરં અગ્ગહેત્વા પુબ્બભાગે પરિકમ્મં ગહેતબ્બં. યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મમેવ, પરિકમ્મં વિસું નત્થિ. દિબ્બચક્ખુસ્સેવ પરિભણ્ડઞાણાનિ એતાનિ, તસ્મિં ઇજ્ઝમાને ઇજ્ઝન્તિ એવં સન્તેપિ તદધિમુત્તતાય સહિતં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં તેસં પરિકમ્મન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ એતાનિ સબ્બેસં દિબ્બચક્ખુકાનં સમગતિકાનિ હોન્તિ. તસ્મા ભવિતબ્બમેત્થ પરિકમ્મવિસેસેનાતિ. દિબ્બચક્ખુ દિબ્બાય સોતધાતુયાતિ દૂરે રૂપાનિ દિસ્વા તેસં સદ્દં સોતુકામસ્સ દિબ્બચક્ખુ સોતધાતુવિસુદ્ધિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ. તેસં પન સદ્દં સુત્વા તત્થ ગન્તુકામતાદિવસેન દિબ્બસોતધાતુ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. એવં સબ્બત્થ તસ્સ તસ્સ ઉપકારકભાવવસેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયતા વેદિતબ્બા.

મગ્ગં ઉપનિસ્સાય અનુપ્પન્નં સમાપત્તિન્તિ તેન તેન મગ્ગેન સિથિલીકતપારિપન્થકત્તા પહીનપારિપન્થકત્તા ચ તં તં સમાપત્તિં ઉપ્પાદેન્તીતિ તેસં મગ્ગો સમાપત્તિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ. વિપસ્સન્તીતિ ઉપરૂપરિમગ્ગત્થાય વિપસ્સન્તિ. અત્થપટિસમ્ભિદાયાતિઆદિ પટિસમ્ભિદાનં મગ્ગપટિલાભેનેવ ઇજ્ઝનતો વુત્તં. એવંઇદ્ધાનઞ્ચ પનેતાસં પચ્છા તેસુ તેસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિયા મગ્ગોવ ઉપનિસ્સયો નામ હોતિ.

સદ્ધં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતીતિ અહમસ્મિ સદ્ધો પસન્નોતિ માનં પવત્તેતિ. દિટ્ઠિં ગણ્હાતીતિ તસ્મિં તસ્મિં વચને સદ્ધાવસેનેવ ગન્ત્વા પઞ્ઞાય અત્થં અનુપપરિક્ખન્તો ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો’’તિઆદિવસેન દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. સીલં સુતં ચાગં પઞ્ઞન્તિ અહમસ્મિ સીલવા સુતવા ચાગી પઞ્ઞાસમ્પન્નોતિ માનં જપ્પેતિ. સીલસુતચાગપઞ્ઞાસુ પન માનમઞ્ઞનં વિય દિટ્ઠિમઞ્ઞનં ઉપ્પાદેન્તો દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. રાગસ્સાતિઆદીસુ સદ્ધાદિસમ્પદં ઉપનિસ્સાય અત્તુક્કંસનકાલે તેસુ એકેકો ધમ્મો રાગસ્સ, પરવમ્ભનકાલે દોસસ્સ, ઉભયેન સમ્પયુત્તસ્સ મોહસ્સ, વુત્તપ્પકારાનં માનદિટ્ઠીનં, સદ્ધાદિસમ્પદં ઉપનિસ્સાય ભવભોગસમ્પત્તિપત્થનાય ઉપનિસ્સયો હોતિ. એવમેત્થ લોકિયકુસલઞ્ઞેવ દસ્સિતં. લોકુત્તરં પન સન્તં પણીતં ઉત્તમં અકુસલવિદ્ધંસનં. તસ્મા ચન્દો વિય અન્ધકારતમાનં ન અકુસલસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતીતિ ન ગહિતં.

આતાપેતીતિઆદિ કાયિકદુક્ખવસેન અબ્યાકતધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તં. સદ્ધો હિ સદ્ધં નિસ્સાય અતિસીતં અતિઉણ્હન્તિ અનોસક્કિત્વા નાનપ્પકારાનિ નવકમ્મવેય્યાવચ્ચાદીનિ કરોન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, ભોગં ઉપ્પાદેત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સામીતિ પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. સીલવાપિ સીલાનુરક્ખણત્થં અબ્ભોકાસિકત્તાદિવસેન અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, પિણ્ડચારિકત્તાદિવસેન પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. સુતવાપિ બાહુસ્સચ્ચાનુરૂપં પટિપત્તિં પટિપજ્જિસ્સામીતિ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. ચાગવાપિ ચાગાધિમુત્તતાય અત્તનો યાપનમત્તેપિ પચ્ચયે અનવસેસેત્વા પરિચ્ચજન્તો, અઙ્ગાદિપરિચ્ચાગં વા પન કરોન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, પરિચ્ચજિતબ્બસ્સ વત્થુનો ઉપ્પાદનત્થં પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. પઞ્ઞવાપિ ઉપરૂપરિ પઞ્ઞં વડ્ઢેસ્સામીતિ સપ્પઞ્ઞતં નિસ્સાય સીતુણ્હાદીનિ અગણેત્વા સજ્ઝાયમનસિકારેસુ યોગં કરોન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, મિચ્છાજીવે આદીનવં સમ્માજીવે ચ આનિસંસં દિસ્વા મિચ્છાજીવં પહાય પરિસુદ્ધેન આજીવેન જીવિતવુત્તિં પરિયેસન્તો પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ.

કાયિકસ્સ સુખસ્સાતિ સદ્ધાદિસમ્પત્તિં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પન્નાનિ સુખોપકરણાનિ પરિભુઞ્જનકાલે સદ્ધાદિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટકાયસ્સ ચ તેસં વસેન અવિપ્પટિસારમૂલકપામોજ્જપીતિસમુટ્ઠાનરૂપફુટકાયસ્સ ચ સુખુપ્પત્તિકાલે તેસં કટત્તા ઉપ્પન્નવિપાકસુખકાલે ચ કાયિકસ્સ સુખસ્સ, વુત્તનયેનેવ દુક્ખુપ્પત્તિકાલે સદ્ધાદિગુણસમ્પત્તિં અસહમાનેહિ પયુત્તવધબન્ધનાદિકાલે ચ કાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ, સદ્ધાદયો ઉપનિસ્સાય પવત્તિતફલસમાપત્તિકાલે પન ફલસમાપત્તિયા એતેસુ એકેકો ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બો. કુસલં કમ્મન્તિ કુસલચેતના અત્તનો વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, સા પન બલવચેતનાવ લબ્ભતિ, ન દુબ્બલા. તત્રિદં વત્થુ – એકા કિર ઇત્થી ઉબ્બન્ધિતુકામા રુક્ખે રજ્જું લગ્ગેત્વા સંવિધાતબ્બં સંવિદહતિ. અથેકો ચોરો રત્તિભાગે તં ગેહં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમાય રજ્જુયા કિઞ્ચિદેવ બન્ધિત્વા હરિસ્સામી’’તિ સત્થેન છિન્દિતું ઉપગતો. અથ સા રજ્જુ આસીવિસો હુત્વા સુસૂતિ અકાસિ. ચોરો ભીતો અપસક્કિ. ઇત્થી અત્તનો નિવેસના નિક્ખમિત્વા રજ્જુપાસે ગીવં પટિમુઞ્ચિત્વા ઉબ્બન્ધા કાલમકાસિ. એવં બલવચેતના અન્તરાયે નિવારેત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. ન પનેતં એકન્તતો ગહેતબ્બં. કતોકાસઞ્હિ કમ્મં એવ વિપાકસ્સ અન્તરાયં પટિબાહિત્વા વિપચ્ચતિ, વિપાકજનકં પન કમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. કમ્મન્તિ એત્થ ચતુભૂમકમ્પિ વેદિતબ્બં. યં પન પરતો ‘‘મગ્ગો ફલસમાપત્તિયા’’તિ વુત્તં, તં અચેતનાવસેન. તેનેતં દીપેતિ – યો કોચિ વિપાકજનકો ધમ્મો, સો અત્તનો વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ.