નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

પઞ્ચપકરણ-અટ્ઠકથા

ધાતુકથા-અટ્ઠકથા

અટ્ઠારસહિ ભેદેહિ, વિભઙ્ગં મારભઞ્જનો;

દેસયિત્વા મહાવીરો, યં તસ્સેવ અનન્તરં.

અદેસયિ ધાતુકથં, ધાતુભેદપ્પકાસનો;

તસ્સત્થં દીપયિસ્સામિ, તં સુણાથ સમાહિતાતિ.

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. નયમાતિકાવણ્ણના

૧. સઙ્ગહો અસઙ્ગહોતિઆદીનઞ્હિ વસેન ઇદં પકરણં ચુદ્દસવિધેન વિભત્તન્તિ વુત્તં. તં સબ્બમ્પિ ઉદ્દેસનિદ્દેસતો દ્વિધા ઠિતં. તત્થ માતિકા ઉદ્દેસો. સા પઞ્ચવિધા – નયમાતિકા, અબ્ભન્તરમાતિકા, નયમુખમાતિકા, લક્ખણમાતિકા, બાહિરમાતિકાતિ. તત્થ સઙ્ગહો અસઙ્ગહો…પે… વિપ્પયુત્તેન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહિતન્તિ – અયં ચુદ્દસહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા નયમાતિકા નામ. અયઞ્હિ ઇમિના સઙ્ગહાદિકેન નયેન ધાતુકથા ધમ્મા વિભત્તાતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા નયમાતિકાતિ વુચ્ચતિ. એતેસં પદાનં મૂલભૂતત્તા મૂલમાતિકાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

૨. અબ્ભન્તરમાતિકાવણ્ણના

૨. પઞ્ચક્ખન્ધા …પે… મનસિકારોતિ અયં પઞ્ચવીસાધિકેન પદસતેન નિક્ખિત્તા અબ્ભન્તરમાતિકા નામ. અયઞ્હિ ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકા’’તિ એવં અવત્વા સઙ્ગહાદિના નયેન વિભજિતબ્બે ખન્ધાદિધમ્મે સરૂપતો દસ્સેત્વા ધાતુકથાય અબ્ભન્તરેયેવ ઠપિતત્તા અબ્ભન્તરમાતિકાતિ વુચ્ચતિ. ખન્ધાદિપદાનં ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકાય અસઙ્ગહિતત્તા પકિણ્ણકમાતિકાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

૩. નયમુખમાતિકાવણ્ણના

૩. તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો; ચતૂહિ સમ્પયોગો, ચતૂહિ વિપ્પયોગોતિ અયં ચતૂહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા નયમુખમાતિકા નામ. અયઞ્હિ સબ્બેસુપિ પઞ્ચક્ખન્ધાદીસુ ચેવ કુસલત્તિકાદીસુ ચ માતિકાધમ્મેસુ, તીહિ ખન્ધાયતનધાતુપદેહેવ સઙ્ગહો ચ અસઙ્ગહો ચ યોજેતબ્બો. તથા ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ સમ્પયોગો ચ વિપ્પયોગો ચ. એતાનિ ઇમેસં સઙ્ગહાસઙ્ગહાદીનં નયાનં મુખાનીતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા નયમુખમાતિકાતિ વુચ્ચતિ.

૪. લક્ખણમાતિકાવણ્ણના

૪. સભાગો, વિસભાગોતિ અયં દ્વીહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા લક્ખણમાતિકા નામ. અયઞ્હિ સભાગલક્ખણેહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહનયો, વિસભાગલક્ખણેહિ અસઙ્ગહનયો, તથા સમ્પયોગવિપ્પયોગનયો યોજેતબ્બોતિ સભાગવિસભાગલક્ખણવસેન સઙ્ગહાદિલક્ખણં દસ્સેતું ઠપિતત્તા લક્ખણમાતિકાતિ વુચ્ચતિ.

૫. બાહિરમાતિકાવણ્ણના

૫. સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકાતિ અયં છસટ્ઠિ તિકપદાનિ, દ્વે ચ દુકપદસતાનિ સઙ્ખિપિત્વા નિક્ખિત્તા બાહિરમાતિકા નામ. અયઞ્હિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા…પે… મનસિકારો’’તિ એવં ધાતુકથાય અબ્ભન્તરે અવત્વા ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી’’તિ એવં ધાતુકથાય માતિકતો બહિ ઠપિતત્તા બાહિરમાતિકાતિ વુચ્ચતિ.

એવં માતિકાય પઞ્ચધા ઠિતભાવં વિદિત્વા ઇદાનિ ‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’તિઆદીસુ સઙ્ગહો તાવ જાતિસઞ્જાતિકિરિયાગણનવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ – ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ, સબ્બે બ્રાહ્મણા, સબ્બે વેસ્સા, સબ્બે સુદ્દા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાચા, યો ચ સમ્માકમ્મન્તો, યો ચ સમ્માઆજીવો, ઇમે ધમ્મા સીલક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ અયં જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘એકજાતિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બેપિ જાતિયા એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે કોસલકા આગચ્છન્તુ, સબ્બે માગધકા, સબ્બે ભારુકચ્છકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યો ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો; યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ, ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં સઞ્જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘એકટ્ઠાને જાતા સંવડ્ઢા આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બેપિ સઞ્જાતિઠાનેન નિવુત્થોકાસેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે હત્થારોહા આગચ્છન્તુ, સબ્બે અસ્સારોહા, સબ્બે રથિકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં કિરિયાસઙ્ગહો નામ. સબ્બેવ હેતે અત્તનો કિરિયાકરણેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘ચક્ખાયતનં કતમક્ખન્ધગણનં ગચ્છતીતિ? રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતી’’તિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧), અયં ગણનસઙ્ગહો નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. તપ્પટિપક્ખેન અસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તેસં વિકપ્પતો સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતાદીનિ. એકુપ્પાદેકનિરોધએકવત્થુકએકારમ્મણતાવસેન સમ્પયોગો, તપ્પટિપક્ખતો વિપ્પયોગો. તેસં વિકપ્પતો સમ્પયુત્તેન વિપ્પયુત્તાદીનિ. તદુભયસંસગ્ગવિકપ્પતો સઙ્ગહિતેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તન્તિઆદીનિ. પઞ્ચક્ખન્ધાતિઆદીનિ પન ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ફસ્સાદયો પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તસબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણતો વુત્તાતિ.

માતિકાવણ્ણના.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. પઠમનયો સઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના

૧. ખન્ધપદવણ્ણના

૬. ઇદાનિ પઞ્ચક્ખન્ધાદિવસેન નિક્ખિત્તમાતિકં ‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’તિઆદીહિ નયમાતિકાપદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતું રૂપક્ખન્ધો કતિહિ ખન્ધેહીતિઆદિના નયેન નિદ્દેસવારો આરદ્ધો. તત્થ યસ્મા ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહોતિઆદિકાય નયમાતિકાય ‘‘તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો’’તિ નયમુખમાતિકા ઠપિતા, તસ્મા રૂપક્ખન્ધાદીનં સઙ્ગહં દસ્સેતું કતિહિ ખન્ધેહિ કતિહાયતનેહિ કતિહિ ધાતૂહીતિ તીણિ ખન્ધાયતનધાતુપદાનેવ ઉદ્ધટાનિ. ‘ચત્તારિ સચ્ચાની’તિઆદીસુ એકમ્પિ ન પરામટ્ઠં. યસ્મા ચ ‘‘સભાગો વિસભાગો’’તિ એવં લક્ખણમાતિકા ઠપિતા, તસ્મા ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને રૂપક્ખન્ધો એકેન ખન્ધેનાતિઆદિ વુત્તં. સભાગા હિ તસ્સ એતે ખન્ધાદયોતિ. તત્થ એકેન ખન્ધેનાતિ રૂપક્ખન્ધેનેવ. યઞ્હિ કિઞ્ચિ રૂપં રૂપક્ખન્ધસભાગત્તા રૂપક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ રૂપક્ખન્ધેનેવ ગણિતં, તં રૂપક્ખન્ધેનેવ પરિચ્છિન્નં. એકાદસહાયતનેહીતિ મનાયતનવજ્જેહિ. સબ્બોપિ હિ રૂપક્ખન્ધો દસાયતનાનિ ધમ્માયતનેકદેસો ચ હોતિ, તસ્મા એકાદસહાયતનેહિ ગણિતો, પરિચ્છિન્નો. એકાદસહિ ધાતૂહીતિ સત્તવિઞ્ઞાણધાતુવજ્જાહિ એકાદસહિ એતાસુ હિ અપરિયાપન્નં રૂપં નામ નત્થિ.

અસઙ્ગહનયનિદ્દેસે કતિહિ અસઙ્ગહિતોતિ સઙ્ખેપેનેવ પુચ્છા કતા. વિસ્સજ્જને પનસ્સ યસ્મા રૂપક્ખન્ધસ્સ વિસભાગા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા, એકં મનાયતનં, સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો; તસ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહીતિઆદિ વુત્તં. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ સઙ્ગહાસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન ખન્ધનિદ્દેસે – ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ ખન્ધેહી’’તિઆદિમ્હિ તાવ એકમૂલકે સઙ્ગહનયે સરૂપેનેવ દસ્સિતા પઞ્ચ પુચ્છા, પઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનિ. અસઙ્ગહનયે સઙ્ખેપેન દસ્સિતા પઞ્ચ પુચ્છા, પઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનિ. ઇમિના ઉપાયેન દુકમૂલકાદીસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાનિ. રૂપક્ખન્ધમૂલકાયેવ ચેત્થ દુકતિકચતુક્કા દસ્સિતા. પઞ્ચકે પન ‘‘રૂપક્ખન્ધો ચ…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો ચા’’તિ એવં ભેદતો ચ, ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા કતિહિ ખન્ધેહી’’તિ એવં અભેદતો ચાતિ દ્વિધા પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ કતાનિ. એવં પાળિનયો વેદિતબ્બોતિ.

૨. આયતનપદાદિવણ્ણના

૨૨. આયતનપદનિદ્દેસાદીસુ આયતનપદનિદ્દેસે તાવ ચક્ખાયતનં એકેન ખન્ધેનાતિ એકેન રૂપક્ખન્ધેનેવ, એકેન ચક્ખાયતનેનેવ એકાય ચક્ખુધાતુયાવ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. સોતાયતનાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન સઙ્ગહાસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વાતિ એત્થ પન યસ્મા અસઙ્ખતં ધમ્માયતનં નામ નિબ્બાનં, તઞ્ચ ખન્ધસઙ્ગહં ન ગચ્છતિ; તસ્મા ‘ખન્ધતો ઠપેત્વા’તિ વુત્તં. ચતૂહિ ખન્ધેહીતિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ. નિબ્બાનવજ્જઞ્હિ ધમ્માયતનં એતેહિ સઙ્ગહિતં. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધેન પન ઠપેત્વા ધમ્માયતનધમ્મધાતુયો સેસાયતનધાતૂહિ ચ તં ન સઙ્ગય્હતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકેન ખન્ધેન, એકાદસહાયતનેહિ, સત્તરસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિત’’ન્તિ. યથા ચ તે હેટ્ઠા રૂપક્ખન્ધમૂલકા, એવમિધાપિ ચક્ખાયતનમૂલકાવ નયા વેદિતબ્બા. દુકમત્તમેવ પન પાળિયં દસ્સેત્વા ‘‘દ્વાદસાયતનાની’’તિ અભેદતોવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કતં. ધાતુનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો.

૪૦. સચ્ચનિદ્દેસે – સબ્બેપિ દુકતિકચતુક્કા પાળિયં દસ્સિતા. યસ્મા ચ દુકતિકેસુ સમુદયસચ્ચસદિસમેવ મગ્ગસચ્ચેપિ વિસ્સજ્જનં, તસ્મા તં સમુદયાનન્તરં વુત્તં.

૫૦. ઇન્દ્રિયનિદ્દેસે – જીવિતિન્દ્રિયં દ્વીહિ ખન્ધેહીતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં રૂપક્ખન્ધેન, અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં સઙ્ખારક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતં. સેસં વુત્તનયાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. પાળિવવત્થાનં પનેત્થ આયતનધાતુનિદ્દેસસદિસમેવ.

૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણના

૬૧. પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે – ‘‘અવિજ્જા કતિહિ ખન્ધેહી’’તિ પુચ્છં અનારભિત્વા અવિજ્જા એકેન ખન્ધેનાતિ એવં વિસ્સજ્જનમેવ દસ્સિતં. તત્થ સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ પટિસન્ધિયં પવત્તે ચ સબ્બમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણં. તેનેવાહ – ‘‘સત્તહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ. નામરૂપમ્પિ પટિસન્ધિપવત્તિવસેનેવ વેદિતબ્બં. તેનેવેત્થ સદ્દાયતનમ્પિ સઙ્ગહેત્વા એકાદસહાયતનેહિ સઙ્ગહો દસ્સિતો. ફસ્સાદીસુ ખન્ધભેદો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞેનેવ હિ એકેન ખન્ધેન ફસ્સો સઙ્ગહિતો, અઞ્ઞેન વેદના, તણ્હાઉપાદાનકમ્મભવા પન સઙ્ખારક્ખન્ધેનેવ સઙ્ગહિતા. ભવપદઞ્ચેત્થ કમ્મભવાદીનં વસેન એકાદસધા વિભત્તં. તત્થ કમ્મભવો ફસ્સાદીહિ સદિસવિસજ્જનત્તા તેહિ સદ્ધિં એકતો દસ્સિતો. ઉપપત્તિભવકામભવસઞ્ઞાભવપઞ્ચવોકારભવા અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસવિસ્સજ્જનત્તા એકતો દસ્સિતા. યસ્મા ચેતે ઉપાદિન્નકધમ્માવ તસ્મા ‘‘એકાદસહાયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહી’’તિ વુત્તં. સદ્દાયતનઞ્હિ અનુપાદિન્નં, તં એત્થ ન ગહિતં.

૬૮. રૂપભવનિદ્દેસે – પઞ્ચહાયતનેહીતિ ચક્ખુસોતમનરૂપધમ્માયતનેહિ. અટ્ઠહિ ધાતૂહીતિ ચક્ખુસોતચક્ખુવિઞ્ઞાણસોતવિઞ્ઞાણરૂપધમ્મમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિ. અરૂપભવાદયોપિ તયો સદિસવિસ્સજ્જનત્તાવ એકતો દસ્સિતા. તથા અસઞ્ઞાભવએકવોકારભવા. તત્થ દ્વીહાયતનેહીતિ રૂપાયતનધમ્માયતનેહિ. ધાતૂસુપિ એસેવ નયો. એકતલવાસિકાનઞ્હિ સેસબ્રહ્માનં ચક્ખુસબ્ભાવતો તસ્સારમ્મણત્તા તત્થ રૂપાયતનં ઉદ્ધટં.

૭૧. જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહીતિ રૂપજાતિ રૂપક્ખન્ધેન, અરૂપજાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન. જરામરણેસુપિ એસેવ નયો. સોકાદીસુપિ એકેન ખન્ધેનાતિ સોકદુક્ખદોમનસ્સાનિ વેદનાક્ખન્ધેન, પરિદેવો રૂપક્ખન્ધેન, ઉપાયાસાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધેનાતિ એવં ખન્ધવિસેસો વેદિતબ્બો.

૭૩. ઇદ્ધિપાદો દ્વીહીતિ સઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ, મનાયતનધમ્માયતનેહિ, ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિ ચ. ઝાનં દ્વીહીતિ વેદનાક્ખન્ધસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ. અપ્પમઞ્ઞાદયો સદિસવિસ્સજ્જનત્તા એકતો નિદ્દિટ્ઠા. ચિત્તં પન ચેતનાનન્તરં નિક્ખિત્તમ્પિ અસદિસવિસ્સજ્જનત્તા પચ્છા ગહિતં. તત્થ અપ્પમઞ્ઞાદીસુ એકેન ખન્ધેનાતિ વેદના વેદનાક્ખન્ધેન, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધેન, સેસા સઙ્ખારક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતાતિ એવં ખન્ધવિસેસો વેદિતબ્બો.

૭. તિકપદવણ્ણના

૭૭. એવં અબ્ભન્તરમાતિકાય સઙ્ગહં દસ્સેત્વા ઇદાનિ બાહિરમાતિકાય સઙ્ગહં દસ્સેતું કુસલા ધમ્માતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ વેદનાત્તિકે તીહિ ધાતૂહીતિ કાયવિઞ્ઞાણમનોવિઞ્ઞાણધમ્મધાતૂહિ. સત્તહિ ધાતૂહીતિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતૂહિ ચેવ મનોધાતુધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિ ચ. વિપાકત્તિકે અટ્ઠહિ ધાતૂહીતિ કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા સદ્ધિં તાહિયેવ. વિપાકધમ્મધમ્મા પન સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકેહિ સદ્ધિં સદિસવિસ્સજ્જનત્તા એકતો ગહિતા. યથા ચેતે, એવં સબ્બતિકદુકપદેસુ યં યં પદં યેન યેન પદેન સદ્ધિં સદિસવિસ્સજ્જનં હોતિ, તં તં ઉપ્પટિપાટિયાપિ તેન તેન સદ્ધિં ગહેત્વા વિસ્સજ્જિતં. તત્થ વુત્તાનુસારેનેવ સઙ્ગહાસઙ્ગહનયો વેદિતબ્બોતિ.

સઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના.

૨. દુતિયનયો સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૧. ઇદાનિ સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતપદં ભાજેતું ચક્ખાયતનેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્રિદં લક્ખણં – ઇમસ્મિઞ્હિ વારે યં ખન્ધપદેન સઙ્ગહિતં હુત્વા આયતનધાતુપદેહિ અસઙ્ગહિતં, ખન્ધાયતનપદેહિ વા સઙ્ગહિતં હુત્વા ધાતુપદેન અસઙ્ગહિતં, તસ્સ ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ ન યુજ્જતિ. રૂપક્ખન્ધેન હિ રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો. સો ચ અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો નામ નત્થિ. વેદનાક્ખન્ધેન ચ વેદનાક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો. સોપિ ધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ અસઙ્ગહિતો નામ નત્થિ. એવં અસઙ્ગહિતતાય અભાવતો એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ એવરૂપાનિ મનાયતનધમ્માયતનાદીનિ પદાનિ ઇમસ્મિં વારે ન ગહિતાનિ. યાનિ પન પદાનિ રૂપેકદેસં અરૂપેન અસમ્મિસ્સં, વિઞ્ઞાણેકદેસઞ્ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તિ, તાનિ ઇધ ગહિતાનિ. પરિયોસાને ચ –

‘‘દસાયતના સત્તરસ ધાતુયો,

સત્તિન્દ્રિયા અસઞ્ઞાભવો એકવોકારભવો;

પરિદેવો સનિદસ્સનસપ્પટિઘં,

અનિદસ્સનં પુનદેવ સપ્પટિઘં ઉપાદા’’તિ.

એવં ઉદ્દાનગાથાય દસ્સિતાનેવ. તસ્મા તેસં વસેનેવ સઙ્ગહાસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પઞ્હવસેન હિ ઇમસ્મિં વારે આયતનધાતુવસેનેવ સદિસવિસ્સજ્જને વીસતિ ધમ્મે સમોધાનેત્વા એકો પઞ્હો કતો, સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો સમોધાનેત્વા એકો, સત્તિન્દ્રિયાનિ સમોધાનેત્વા એકો, દ્વે ભવે સમોધાનેત્વા એકો, પરિદેવેન ચ સનિદસ્સનસપ્પટિઘેહિ ચ એકો, અનિદસ્સનસપ્પટિઘેહિ એકો, સનિદસ્સનેહિ એકો, સપ્પટિઘેહિ ચ ઉપાદાધમ્મેહિ ચ એકોતિ અટ્ઠ પઞ્હા કતા. તેસુ ખન્ધાદિવિભાગો એવં વેદિતબ્બો સેય્યથિદં – પઠમપઞ્હે તાવ ચતૂહિ ખન્ધેહીતિ અરૂપક્ખન્ધેહિ, દ્વીહાયતનેહીતિ ચક્ખાયતનાદીસુ એકેકેન સદ્ધિં મનાયતનેન, અટ્ઠહિ ધાતૂહીતિ ચક્ખુધાતુઆદીસુ એકેકાય સદ્ધિં સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ.

તત્રાયં નયો – ચક્ખાયતનેન હિ ખન્ધસઙ્ગહેન રૂપક્ખન્ધો સઙ્ગહિતો. તસ્મિં સઙ્ગહિતે રૂપક્ખન્ધે આયતનસઙ્ગહેન ચક્ખાયતનમેવેકં સઙ્ગહિતં. સેસાનિ દસ આયતનાનિ અસઙ્ગહિતાનિ. ધાતુસઙ્ગહેનપિ તેન ચક્ખુધાતુયેવેકા સઙ્ગહિતા. સેસા દસ ધાતુયો અસઙ્ગહિતા. ઇતિ યાનિ તેન અસઙ્ગહિતાનિ દસાયતનાનિ, તાનિ ચક્ખાયતનમનાયતનેહિ દ્વીહિ અસઙ્ગહિતાનિ. યાપિ તેન અસઙ્ગહિતા દસ ધાતુયો, તા ચક્ખુધાતુયા ચેવ સત્તહિ ચ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ અસઙ્ગહિતાતિ. રૂપાયતનાદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૭૨. દુતિયપઞ્હે – યસ્મા યાય કાયચિ વિઞ્ઞાણધાતુયા સઙ્ગહિતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો મનાયતનેન અસઙ્ગહિતો નામ નત્થિ, તસ્મા આયતનસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાતિ વુત્તં. એત્થ પન ચતૂહિ ખન્ધેહીતિ રૂપાદીહિ ચતૂહિ. એકાદસહાયતનેહીતિ મનાયતનવજ્જેહિ. દ્વાદસહિ ધાતૂહીતિ યથાનુરૂપા છ વિઞ્ઞાણધાતુયો અપનેત્વા સેસાહિ દ્વાદસહિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયેવ સઙ્ગહિતા, ઇતરા અસઙ્ગહિતા. સોતવિઞ્ઞાણધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૭૩. તતિયપઞ્હે – ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં વિસ્સજ્જનં ચક્ખાયતનાદિસદિસમેવ. ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયેસુ પન ધમ્માયતનેન સદ્ધિં દ્વે આયતનાનિ, ધમ્મધાતુયા ચ સદ્ધિં અટ્ઠ ધાતુયો વેદિતબ્બા.

૧૭૪. ચતુત્થપઞ્હે – તીહાયતનેહીતિ રૂપાયતનધમ્માયતનમનાયતનેહિ. તેસુ હિ ભવેસુ રૂપાયતનધમ્માયતનવસેન દ્વેવ આયતનાનિ તેહિ સઙ્ગહિતાનિ. સેસાનિ નવ રૂપાયતનાનિ તેહેવ ચ દ્વીહિ, મનાયતનેન ચાતિ તીહિ અસઙ્ગહિતાનિ નામ હોન્તિ. નવહિ ધાતૂહીતિ રૂપધાતુધમ્મધાતૂહિ સદ્ધિં સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ.

૧૭૫. પઞ્ચમપઞ્હે – દ્વીહાયતનેહીતિ પઠમપદં સન્ધાય સદ્દાયતનમનાયતનેહિ. દુતિયપદં સન્ધાય રૂપાયતનમનાયતનેહિ. ધાતુયોપિ તેસંયેવ એકેકેન સદ્ધિં સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો વેદિતબ્બા.

૧૭૬. છટ્ઠપઞ્હે – દસહાયતનેહીતિ રૂપાયતનધમ્માયતનવજ્જેહિ. સોળસહિ ધાતૂહીતિ રૂપધાતુધમ્મધાતુવજ્જેહેવ. કથં? અનિદસ્સનસપ્પટિઘા હિ ધમ્મા નામ નવ ઓળારિકાયતનાનિ. તેહિ ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતે રૂપક્ખન્ધે, આયતનસઙ્ગહેન તાનેવ નવાયતનાનિ સઙ્ગહિતાનિ. રૂપાયતનધમ્માયતનાનિ અસઙ્ગહિતાનિ. ધાતુસઙ્ગહેનપિ તા એવ નવ ધાતુયો સઙ્ગહિતા. રૂપધાતુધમ્મધાતુયો અસઙ્ગહિતા. ઇતિ યાનિ તેહિ અસઙ્ગહિતાનિ દ્વે આયતનાનિ, તાનિ રૂપાયતનવજ્જેહિ નવહિ ઓળારિકાયતનેહિ, મનાયતનેન ચાતિ દસહિ અસઙ્ગહિતાનિ. યાપિ તેહિ અસઙ્ગહિતા દ્વે ધાતુયો, તા રૂપધાતુવજ્જાહિ નવહિ ઓળારિકધાતૂહિ, સત્તહિ ચ વિઞ્ઞાણધાતૂહીતિ સોળસહિ અસઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

૧૭૭. સત્તમપઞ્હે – દ્વીહાયતનેહીતિ રૂપાયતનમનાયતનેહિ. અટ્ઠહિ ધાતૂહીતિ રૂપધાતુયા સદ્ધિં સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ.

૧૭૮. અટ્ઠમપઞ્હે – એકાદસહાયતનેહીતિ સપ્પટિઘધમ્મે સન્ધાય ધમ્માયતનવજ્જેહિ, ઉપાદાધમ્મે સન્ધાય ફોટ્ઠબ્બાયતનવજ્જેહિ. ધાતૂસુપિ એસેવ નયો. અત્થયોજના પનેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના.

૩. તતિયનયો અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૯. ઇદાનિ અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદં ભાજેતું વેદનાક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્રિદં લક્ખણં – ઇમસ્મિઞ્હિ વારે યં ખન્ધપદેન અસઙ્ગહિતં હુત્વા આયતનધાતુપદેહિ સઙ્ગહિતં, તસ્સ ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તં પન રૂપક્ખન્ધવિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદીસુ ન યુજ્જતિ. રૂપક્ખન્ધેન હિ ચત્તારો ખન્ધા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. તેસુ તેન એકધમ્મોપિ આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતો નામ નત્થિ. નનુ ચ વેદનાદયો ધમ્માયતનેન સઙ્ગહિતાતિ? સઙ્ગહિતા. ન પન રૂપક્ખન્ધોવ ધમ્માયતનં, રૂપક્ખન્ધતો હિ સુખુમરૂપમત્તં ધમ્માયતનં ભજતિ. તસ્મા યે ધમ્માયતનેન સઙ્ગહિતા, ન તે રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતા નામ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધેનપિ ઇતરે ચત્તારો ખન્ધા અસઙ્ગહિતા. તેસુ તેન એકોપિ આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતો નામ નત્થિ. એવં સઙ્ગહિતતાય અભાવતો એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ એવરૂપાનિ ચક્ખાયતનાદીનિ પદાનિ ઇમસ્મિં વારે ન ગહિતાનિ. યાનિ પન પદાનિ વિઞ્ઞાણેન વા ઓળારિકરૂપેન વા અસમ્મિસ્સં ધમ્માયતનેકદેસં દીપેન્તિ, તાનિ ઇધ ગહિતાનિ. તેસં ઇદમુદ્દાનં –

‘‘તયો ખન્ધા તથા સચ્ચા, ઇન્દ્રિયાનિ ચ સોળસ;

પદાનિ પચ્ચયાકારે, ચુદ્દસૂપરિ ચુદ્દસ.

‘‘સમતિંસ પદા હોન્તિ, ગોચ્છકેસુ દસસ્વથ;

દુવે ચૂળન્તરદુકા, અટ્ઠ હોન્તિ મહન્તરા’’તિ.

એતેસુ પન પદેસુ સદિસવિસ્સજ્જનાનિ પદાનિ એકતો કત્વા સબ્બેપિ દ્વાદસ પઞ્હા વુત્તા. તેસુ એવં ખન્ધવિભાગો વેદિતબ્બો. આયતનધાતૂસુ પન ભેદો નત્થિ. તત્થ પઠમપઞ્હે તાવ – તીહિ ખન્ધેહીતિ રૂપસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ. આયતનધાતુયો પન ધમ્માયતનધમ્મધાતુવસેન વેદિતબ્બા.

તત્રાયં નયો – વેદનાક્ખન્ધેન હિ નિબ્બાનઞ્ચ સુખુમરૂપસઞ્ઞાસઙ્ખારા ચ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા હુત્વા આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા. તેસુ નિબ્બાનં ખન્ધસઙ્ગહં ન ગચ્છતિ, સેસા રૂપસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. આયતનધાતુસઙ્ગહં પન નિબ્બાનમ્પિ ગચ્છતેવ. તેન વુત્તં – ‘‘અસઙ્ખતં ખન્ધતો ઠપેત્વા તીહિ ખન્ધેહિ, એકેનાયતનેન, એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતા’’તિ. સઞ્ઞાક્ખન્ધપક્ખે પનેત્થ સઞ્ઞં અપનેત્વા વેદનાય સદ્ધિં તયો ખન્ધા સઙ્ખારાદીસુ સઙ્ખારક્ખન્ધં અપનેત્વા રૂપવેદનાસઞ્ઞાવસેન તયો ખન્ધા વેદિતબ્બા.

૧૮૦. દુતિયે – ચતૂહિ ખન્ધેહીતિ વિઞ્ઞાણવજ્જેહિ. તે હિ નિરોધેન ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા હુત્વા આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા.

૧૮૧. તતિયે – દ્વીહીતિ વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ. રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયેન હિ વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધા ચ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. તેસુ પન વેદનાસઞ્ઞાવ આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા. તેન વુત્તં – ‘‘વેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહી’’તિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ ખન્ધભેદો વેદિતબ્બો. ઇતો પરઞ્હિ ખન્ધાનં નામમત્તમેવ વક્ખામ.

૧૮૨. ચતુત્થે – તીહિ ખન્ધેહીતિ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયેસુ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારેહિ, વેદનાપઞ્ચકે રૂપસઞ્ઞાસઙ્ખારેહિ; સદ્ધિન્દ્રિયાદીસુ ફસ્સપરિયોસાનેસુ રૂપવેદનાસઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ. વેદનાય વેદનાક્ખન્ધસદિસોવ તણ્હુપાદાનકમ્મભવેસુ સઙ્ખારક્ખન્ધસદિસોવ વિનિચ્છયો.

૧૮૩. પઞ્ચમે – જાતિજરામરણેસુ જીવિતિન્દ્રિયસદિસોવ. ઝાનેન પન નિબ્બાનં સુખુમરૂપં સઞ્ઞા ચ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા હુત્વા આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા. તસ્મા તં સન્ધાય રૂપક્ખન્ધસઞ્ઞાક્ખન્ધાનં વસેન દ્વે ખન્ધા વેદિતબ્બા.

૧૮૪. છટ્ઠે – સોકાદિત્તયે વેદનાય સદિસો. ઉપાયાસાદીસુ સઙ્ખારસદિસો. પુન વેદનાય વેદનાક્ખન્ધસદિસો, સઞ્ઞાય સઞ્ઞાક્ખન્ધસદિસો, ચેતનાદીસુ સઙ્ખારક્ખન્ધસદિસો વિનિચ્છયો. ઇમિના ઉપાયેન સત્તમપઞ્હાદીસુપિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો વેદિતબ્બોતિ.

અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના.

૪. ચતુત્થનયો સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૧. ઇદાનિ સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદં ભાજેતું સમુદયસચ્ચેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહિતેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહિતં, પુન તસ્સેવ ખન્ધાદીહિ સઙ્ગહં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તં ખન્ધાયતનધાતૂસુ એકમ્પિ સકલકોટ્ઠાસં ગહેત્વા ઠિતપદેસુ ન યુજ્જતિ. સકલેન હિ ખન્ધાદિપદેન અઞ્ઞં ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહિતં નામ નત્થિ, યં અત્તનો સઙ્ગાહકં સઙ્ગણ્હિત્વા પુન તેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્ય. તસ્મા તથારૂપાનિ પદાનિ ઇમસ્મિં વારે ન ગહિતાનિ. યાનિ પન પદાનિ સઙ્ખારેકદેસં વા અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તિ – વેદનેકદેસં વા સુખુમરૂપં વા સદ્દેકદેસં વા, તાનિ ઇધ ગહિતાનિ. તેસં ઇદમુદ્દાનં –

‘‘દ્વે સચ્ચા પન્નરસિન્દ્રિયા, એકાદસ પટિચ્ચપદા;

ઉદ્ધં પુન એકાદસ, ગોચ્છકપદમેત્થ તિંસવિધ’’ન્તિ.

પઞ્હા પનેત્થ દ્વેયેવ હોન્તિ. તત્થ યં પુચ્છાય ઉદ્ધટં પદં, તદેવ યેહિ ધમ્મેહિ ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહિતં, તે ધમ્મે સન્ધાય સબ્બત્થ એકેન ખન્ધેનાતિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં નયો – સમુદયસચ્ચેન હિ તણ્હાવજ્જા સેસા સઙ્ખારા ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા. પુન તેહિ તણ્હાવ સઙ્ગહિતા. સા તણ્હા પુન સઙ્ખારેહેવ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અરૂપધમ્મપુચ્છાસુ પનેત્થ સઙ્ખારક્ખન્ધો વા વેદનાક્ખન્ધો વા એકો ખન્ધો નામ. રૂપધમ્મપુચ્છાસુ રૂપક્ખન્ધો. પરિદેવપુચ્છાય સદ્દાયતનં એકં આયતનં નામ. સદ્દધાતુ એકા ધાતુ નામ, સેસટ્ઠાનેસુ ધમ્માયતનધમ્મધાતુવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના.

૫. પઞ્ચમનયો અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૩. ઇદાનિ અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતપદં ભાજેતું રૂપક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિતેન ખન્ધાદિવસેન અસઙ્ગહિતં, પુન તસ્સેવ ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તં પઞ્ચક્ખન્ધગ્ગાહકેસુ દુક્ખસચ્ચાદીસુ વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સુખુમરૂપગ્ગાહકેસુ અનિદસ્સનઅપ્પટિઘાદીસુ ચ પદેસુ ન યુજ્જતિ. તાદિસેન હિ પદેન નિબ્બાનં ખન્ધસઙ્ગહમત્તં ન ગચ્છેય્ય. સેસા ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિતધમ્મા નામ નત્થિ. તસ્મા તથારૂપાનિ પદાનિ ઇમસ્મિં વારે ન ગહિતાનિ. યાનિ પન પઞ્ચક્ખન્ધે વિઞ્ઞાણઞ્ચ સુખુમરૂપેન સદ્ધિં એકતો ન દીપેન્તિ, તાનિ ઇધ ગહિતાનિ. તેસં ઇદમુદ્દાનં –

‘‘સબ્બે ખન્ધા તથાયતનધાતુયો સચ્ચતો તયો;

ઇન્દ્રિયાનિપિ સબ્બાનિ, તેવીસતિ પટિચ્ચતો.

‘‘પરતો સોળસ પદા, તેચત્તાલીસકં તિકે;

ગોચ્છકે સત્તતિ દ્વે ચ, સત્ત ચૂળન્તરે પદા.

‘‘મહન્તરે પદા વુત્તા, અટ્ઠારસ તતો પરં;

અટ્ઠારસેવ ઞાતબ્બા, સેસા ઇધ ન ભાસિતા’’તિ.

પઞ્હા પનેત્થ સદિસવિસ્સજ્જનાનં વસેન સમોધાનેત્વા કતિહિ સદ્ધિં સબ્બેપિ ચતુત્તિંસ હોન્તિ. તત્થ યં પુચ્છાય ઉદ્ધટં પદં, તદેવ યેહિ ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિતં, તે ધમ્મે સન્ધાય એકેન ખન્ધેનાતિઆદિ વુત્તં.

તત્રાયં નયો – રૂપક્ખન્ધેન હિ ચત્તારો ખન્ધા નિબ્બાનઞ્ચ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. આયતનધાતુસઙ્ગહેન પન ઠપેત્વા વિઞ્ઞાણં અવસેસા સઙ્ગહિતાતિ વિઞ્ઞાણમેવ તીહિપિ ખન્ધસઙ્ગહાદીહિ અસઙ્ગહિતં નામ. પુન તેન વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં નિબ્બાનેન ચત્તારો ખન્ધા ખન્ધાદિસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. તે સબ્બેપિ પુન વિઞ્ઞાણેનેવ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતાતિ એકેન ખન્ધેન, એકેનાયતનેન, સત્તહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા નામ હોન્તિ. અથ વા – યદેતં રૂપક્ખન્ધેન વિઞ્ઞાણમેવ તીહિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં, તેહિપિ વિઞ્ઞાણધમ્મેહિ તે રૂપધમ્માવ તીહિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતા. પુન તે રૂપધમ્મા વિઞ્ઞાણેનેવ તીહિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતા. વિઞ્ઞાણઞ્ચ ખન્ધતો એકો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, આયતનતો એકં મનાયતનં, ધાતુતો સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો. તસ્મા ‘‘એકેન ખન્ધેના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ યં પુચ્છાય ઉદ્ધટં પદં, તદેવ યેહિ ધમ્મેહિ ખન્ધાદિવસેન અસઙ્ગહિતં, તેસં ધમ્માનં વસેન ખન્ધાદયો વેદિતબ્બા. તત્થ દુતિયપઞ્હે તાવ – રૂપવિઞ્ઞાણાનં વસેન વેદિતબ્બા. વેદનાદયો હિ રૂપવિઞ્ઞાણેહેવ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. તે ચ દ્વે ખન્ધા એકાદસાયતનાનિ સત્તરસ ધાતુયો હોન્તિ.

૧૯૫. તતિયપઞ્હે – વિઞ્ઞાણં રૂપાદીહિ ચતૂહિ અસઙ્ગહિતન્તિ તેસં વસેન ખન્ધાદયો વેદિતબ્બા.

૧૯૬. ચતુત્થપઞ્હે – ચક્ખાયતનં વેદનાદીહિ ચતૂહીતિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ ખન્ધાદયો વેદિતબ્બા. પરિયોસાને – રૂપઞ્ચ ધમ્માયતનન્તિ ઉદ્દાનગાથાય દસ્સિતધમ્માયેવ અઞ્ઞેનાકારેન સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતાતિ.

અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના.

૬. છટ્ઠનયો સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના

૨૨૮. ઇદાનિ સમ્પયોગવિપ્પયોગપદં ભાજેતું રૂપક્ખન્ધોતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં લબ્ભતિ યઞ્ચ ન લબ્ભતિ તં સબ્બં પુચ્છાય ગહિતં. વિસ્સજ્જને પન યં ન લબ્ભતિ, તં નત્થીતિ પટિક્ખિત્તં. ચતૂહિ સમ્પયોગો, ચતૂહિ વિપ્પયોગો; સભાગો વિસભાગોતિ હિ વચનતો ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહેવ સભાગાનં એકસન્તાનસ્મિં એકક્ખણે ઉપ્પન્નાનં અરૂપક્ખન્ધાનંયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયોગો લબ્ભતિ. રૂપધમ્માનં પન રૂપેન નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ ચ રૂપેન સદ્ધિં સમ્પયોગો નામ નત્થિ. તથા રૂપનિબ્બાનાનં અરૂપક્ખન્ધેહિ, વિસભાગા હિ તે તેસં. યથા ચ અરૂપક્ખન્ધાનં રૂપનિબ્બાનેહિ, એવં ભિન્નસન્તાનેહિ નાનાક્ખણિકેહિ અરૂપધમ્મેહિપિ સદ્ધિં નત્થિયેવ. તેપિ હિ તેસં સન્તાનક્ખણવિસભાગતાય વિસભાગાયેવ. અયં પન વિસભાગતા સઙ્ગહટ્ઠેન વિરુજ્ઝનતો સઙ્ગહનયે નત્થિ. ગણનૂપગમત્તઞ્હિ સઙ્ગહટ્ઠો. સમ્પયોગનયે પન અત્થિ, એકુપ્પાદતાદિલક્ખણઞ્હિ સમ્પયોગટ્ઠોતિ. એવમેત્થ યસ્સ એકધમ્મેનપિ સમ્પયોગલક્ખણં ન યુજ્ઝતિ, તસ્સ પુચ્છાય સઙ્ગહં કત્વાપિ નત્થીતિ પટિક્ખેપો કતો. યસ્સ વિપ્પયોગલક્ખણં યુજ્જતિ, તસ્સ વિપ્પયોગો દસ્સિતો. યાનિ પન પદાનિ સત્તસુ વિઞ્ઞાણધાતૂસુ એકાયપિ અવિપ્પયુત્તે રૂપેન નિબ્બાનેન વા મિસ્સકધમ્મે દીપેન્તિ, તાનિ સબ્બથાપિ ઇધ ન યુજ્જન્તીતિ ન ગહિતાનિ. તેસં ઇદમુદ્દાનં –

‘‘ધમ્માયતનં ધમ્મધાતુ, દુક્ખસચ્ચઞ્ચ જીવિતં;

સળાયતનં નામરૂપં, ચત્તારો ચ મહાભવા.

‘‘જાતિજરા ચ મરણં, તિકેસ્વેકૂનવીસતિ;

ગોચ્છકેસુ ચ પઞ્ઞાસ, અટ્ઠ ચૂળન્તરે પદા.

‘‘મહન્તરે પન્નરસ, અટ્ઠારસ તતો પરે;

તેવીસ પદસતં એતં, સમ્પયોગે ન લબ્ભતી’’તિ.

ધમ્માયતનઞ્હિ રૂપનિબ્બાનમિસ્સકત્તા તસ્મિં અપરિયાપન્નેન વિઞ્ઞાણેનપિ ન સક્કા સમ્પયુત્તન્તિ વત્તું. યસ્મા પનેત્થ વેદનાદયો વિઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તા, તસ્મા વિપ્પયુત્તન્તિપિ ન સક્કા વત્તું. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એવં સબ્બત્થાપિ એતાનિ ન યુજ્જન્તીતિ ઇધ ન ગહિતાનિ. સેસાનિ ખન્ધાદીનિ યુજ્જન્તીતિ તાનિ ગહેત્વા એકેકવસેન ચ સમોધાનેન ચ પઞ્હવિસ્સજ્જનં કતં. તેસુ પઞ્હેસુ, પઠમે – એકેનાયતનેનાતિ મનાયતનેન. કેહિચીતિ ધમ્માયતનધમ્મધાતુપરિયાપન્નેહિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારેહિ.

૨૨૯. દુતિયે – તીહીતિ પુચ્છિતં પુચ્છિતં ઠપેત્વા સેસેહિ. કેહિચિ સમ્પયુત્તોતિ વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાસઙ્ખારેહિ. ઇતરેપિ અત્તાનં ઠપેત્વા ઇતરેહિ. કેહિચિ વિપ્પયુત્તોતિ રૂપનિબ્બાનેહિ. એવં સબ્બત્થ રૂપસ્સ વિપ્પયોગે ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ અરૂપં, અરૂપસ્સ વિપ્પયોગે રૂપં દટ્ઠબ્બં. તતિયપઞ્હો ઉત્તાનત્થોવ.

૨૩૧. ચતુત્થે – ‘કતિહિ ખન્ધેહી’તિઆદિં અવત્વા સમ્પયુત્તન્તિ નત્થીતિ વુત્તં. તં પન ખન્ધાદીનંયેવ વસેન વેદિતબ્બં. પરતોપિ એવરૂપેસુ પઞ્હેસુ એસેવ નયો. આદિપઞ્હસ્મિઞ્હિ સરૂપતો દસ્સેત્વા પરતો પાળિ સંખિત્તા. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. યત્થ પન નાતિપાકટા ભવિસ્સતિ, તત્થ નં પાકટં કત્વાવ ગમિસ્સામ.

૨૩૪. સોળસહિ ધાતૂહીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તાવ અત્તાનં ઠપેત્વા છહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, દસહિ ચ રૂપધાતૂહિ. સેસાસુપિ એસેવ નયો.

૨૩૫. તીહિ ખન્ધેહીતિ સઙ્ખારક્ખન્ધં ઠપેત્વા સેસેહિ. એકાય ધાતુયાતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. સમુદયમગ્ગાનઞ્હિ અઞ્ઞાય ધાતુયા સમ્પયોગો નત્થિ. એકેન ખન્ધેનાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન. એકેનાયતનેનાતિ ધમ્માયતનેન. એકાય ધાતુયાતિ ધમ્મધાતુયા. એતેસુ હિ તં સચ્ચદ્વયં કેહિચિ સમ્પયુત્તં.

૨૩૮. સુખિન્દ્રિયાદિપઞ્હે – તીહીતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણેહિ. એકાય ધાતુયાતિ કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ. છહિ ધાતૂહીતિ કાયવિઞ્ઞાણધાતુવજ્જાહિ.

૨૪૫. રૂપભવપઞ્હે – સબ્બેસમ્પિ અરૂપક્ખન્ધાનં અરૂપાયતનાનઞ્ચ અત્થિતાય ન કેહિચીતિ વુત્તં. ઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણધાતૂનં પન નત્થિતાય તીહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તોતિ વુત્તં.

૨૫૬. અધિમોક્ખપઞ્હે – દ્વીહિ ધાતૂહીતિ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિ. પન્નરસહીતિ સેસાહિ દસહિ રૂપધાતૂહિ, પઞ્ચહિ ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ.

૨૫૭. કુસલપઞ્હે – કુસલેહિ ચતુન્નમ્પિ ખન્ધાનં ગહિતત્તા સમ્પયોગો પટિક્ખિત્તો.

૨૫૮. વેદનાત્તિકપઞ્હે – એકેન ખન્ધેનાતિ વેદનાક્ખન્ધેનેવ. પન્નરસહીતિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતૂહિ ચેવ રૂપધાતૂહિ ચ. એકાદસહીતિ કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા સદ્ધિં રૂપધાતૂહિ.

૨૬૨. નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મપઞ્હે – પઞ્ચહીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ. અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયપઞ્હે – છહીતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુવજ્જાહિ. સવિતક્કસવિચારપઞ્હે – પન્નરસહીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ સદ્ધિં રૂપધાતૂહિ. અવિતક્કવિચારમત્તપઞ્હે – એકેન ખન્ધેનાતિઆદિ સઙ્ખારક્ખન્ધવસેનેવ વેદિતબ્બં. દુતિયજ્ઝાનવિચારઞ્હિ ઠપેત્વા સેસા અવિતક્કવિચારમત્તા નામ. પીતિં ઠપેત્વા સેસા પીતિસહગતા. તત્થ વિચારો વિચારેન, પીતિ ચ પીતિયા ન સમ્પયુત્તાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ કેહિચિ સમ્પયુત્તા નામ. સોળસહીતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુવજ્જાહેવ. અવિતક્કઅવિચારપઞ્હે – એકાય ધાતુયાતિ મનોધાતુયા. સુખસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા ચ વેદનાત્તિકે વુત્તાવ. દસ્સનેનપહાતબ્બાદયો કુસલસદિસાવ.

૨૭૧. પરિત્તારમ્મણં વિપાકધમ્મસદિસં. એકાય ધાતુયાતિ ધમ્મધાતુયા. કેહિચીતિ યે તત્થ પરિત્તારમ્મણા ન હોન્તિ, તેહિ. ધમ્મધાતુ પન પરિત્તારમ્મણાનં છન્નં ચિત્તુપ્પાદાનં વસેન ચતૂહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતત્તા પઠમપટિક્ખેપમેવ ભજતિ. મહગ્ગતારમ્મણાદયો કુસલસદિસાવ.

૨૭૩. અનુપ્પન્નેસુ – પઞ્ચહિ ધાતૂહીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ. તાનિ હિ એકન્તેન ઉપ્પાદિધમ્મભૂતાનેવ, ઉપ્પન્નકોટ્ઠાસમ્પિ પન ભજન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાદયો પરિત્તારમ્મણસદિસાવ. હેતુઆદયો સમુદયસદિસાવ. સહેતુકા ચેવ ન ચ હેતૂપિ પીતિસહગતસદિસાવ. તથા પરામાસસમ્પયુત્તા. અનુપાદિન્ના અનુપ્પન્નસદિસાવ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના.

૭. સત્તમનયો સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૦૬. ઇદાનિ સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદં ભાજેતું વેદનાક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્રિદં લક્ખણં – ઇમસ્મિઞ્હિ વારે પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તેસં ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તં પન રૂપક્ખન્ધાદીસુ ન યુજ્જતિ. રૂપક્ખન્ધેન હિ સમ્પયુત્તા નામ નત્થિ. તસ્મા તઞ્ચ અઞ્ઞાનિ ચ એવરૂપાનિ પદાનિ ઇમસ્મિં વારે ન ગહિતાનિ. યાનિ પન પદાનિ ધમ્મધાતુયા સમ્પયુત્તે ધમ્મે વિઞ્ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સં દીપેન્તિ, તાનિ ઇધ ગહિતાનિ. તેસં ઇદમુદ્દાનં –

‘‘ચત્તારો ખન્ધાયતનઞ્ચ એકં,

દ્વે ઇન્દ્રિયા ધાતુપદાનિ સત્ત;

તયો પટિચ્ચા અથ ફસ્સસત્તકં,

તિકે તયો સત્ત મહન્તરે ચ.

‘‘એકં સવિતક્કં, સવિચારમેકં;

યુત્તં ઉપેક્ખાય ચ એકમેવા’’તિ.

પરિયોસાને – ખન્ધા ચતુરોતિઆદિનાપિ અયમેવત્થો સઙ્ગહિતો. તત્થ યાનિ પદાનિ સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તાનિ ઉપ્પટિપાટિયાપિ સમોધાનેત્વા તત્થ વેદનાક્ખન્ધાદિકા પઞ્હા કતા. તેસુ એવં ખન્ધાદિવિભાગો વેદિતબ્બો. વેદનાક્ખન્ધાદિપઞ્હે તાવ – એકેનાતિ મનાયતનેન. સત્તહીતિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ. કેહિચીતિ ધમ્માયતને વેદનાદીહિ. વિઞ્ઞાણધાતુપઞ્હે – તે ધમ્મા ન કેહિચીતિ તે પુચ્છાય ઉદ્ધટપદં વિઞ્ઞાણધાતું ઠપેત્વા સેસા છ વિઞ્ઞાણધાતુધમ્મા, રૂપં, નિબ્બાનઞ્ચ. તેહિ સબ્બેસં ખન્ધાયતનાનં સઙ્ગહિતત્તા ન કેહિચિ ખન્ધેહિ આયતનેહિ વા વિપ્પયુત્તા. એકાય ધાતુયાતિ યા યા પુચ્છાય ઉદ્ધટા હોતિ તાય તાય.

૩૦૯. ઉપેક્ખિન્દ્રિયપઞ્હે – પઞ્ચહીતિ ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તાહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદીહિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેનેવ સદ્ધિં વિપ્પયુત્તાનં વસેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના.

૮. અટ્ઠમનયો વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૭. ઇદાનિ વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદં ભાજેતું રૂપક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સબ્બાપિ પુચ્છા મોઘપુચ્છાવ. રૂપક્ખન્ધેન હિ વિપ્પયુત્તા નામ ચત્તારો ખન્ધા, તેસં અઞ્ઞેહિ સમ્પયોગો નત્થિ. વેદનાક્ખન્ધેન વિપ્પયુત્તં રૂપં નિબ્બાનઞ્ચ, તસ્સ ચ કેનચિ સમ્પયોગો નત્થિ. એવં સબ્બપદેસુ. વિપ્પયુત્તાનં પન સમ્પયોગાભાવો વેદિતબ્બો. ઇતિ પુચ્છાય મોઘત્તા સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ નત્થિ નત્થિઇચ્ચેવ વુત્તન્તિ.

વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના.

૯. નવમનયો સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૯. ઇદાનિ સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદં ભાજેતું વેદનાક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં ખન્ધાદિવસેન સમ્પયુત્તં, પુન તસ્સેવ ખન્ધાદીહિ સમ્પયોગં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં કતં. તં રૂપેન વા રૂપમિસ્સકેહિ વા સબ્બરૂપક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહિ વા પદેહિ સદ્ધિં ન યુજ્જતિ. રૂપેન હિ રૂપમિસ્સકેન વા અઞ્ઞેસં સમ્પયોગો નત્થિ. સબ્બરૂપક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહિ સબ્બેસં સમ્પયોગારહાનં ખન્ધાદીનં ગહિતત્તા અઞ્ઞંયેવ નત્થિ, યં તેન સહ સમ્પયોગં ગચ્છેય્ય. તસ્મા તથારૂપાનિ પદાનિ ઇધ ન ગહિતાનિ. યાનિ પન પદાનિ રૂપેન અસમ્મિસ્સં અરૂપેકદેસં દીપેન્તિ, તાનિ ઇધ ગહિતાનિ. તેસં ઇદમુદ્દાનં –

‘‘અરૂપક્ખન્ધા ચત્તારો, મનાયતનમેવ ચ;

વિઞ્ઞાણધાતુયો સત્ત, દ્વે સચ્ચા ચુદ્દસિન્દ્રિયા.

‘‘પચ્ચયે દ્વાદસ પદા, તતો ઉપરિ સોળસ;

તિકેસુ અટ્ઠ ગોચ્છકે, તેચત્તાલીસમેવ ચ.

‘‘મહન્તરદુકે સત્ત, પદા પિટ્ઠિદુકેસુ છ;

નવમસ્સ પદસ્સેતે, નિદ્દેસે સઙ્ગહં ગતા’’તિ.

સબ્બપઞ્હેસુ પન યે ધમ્મા પુચ્છાય ઉદ્ધટા, તે યેહિ સમ્પયુત્તા હોન્તિ, તેસં વસેન ખન્ધાદિભેદો વેદિતબ્બો. વેદનાક્ખન્ધેન હિ ઇતરે તયો ખન્ધા સમ્પયુત્તા, પુન તેહિ વેદનાક્ખન્ધો સમ્પયુત્તો. સો તેહિ સઞ્ઞાદીહિ તીહિ ખન્ધેહિ, એકેન મનાયતનેન, સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, એકસ્મિં ધમ્માયતને, ધમ્મધાતુયા ચ, કેહિચિ સઞ્ઞાસઙ્ખારેહેવ સમ્પયુત્તો. એસેવ નયો સબ્બત્થાતિ.

સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના.

૧૦. દસમનયો વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૫૩. ઇદાનિ વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદં ભાજેતું રૂપક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યે સમ્પયોગવિપ્પયોગપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધાદયો ધમ્મા ઉદ્ધટા, સબ્બપુચ્છાસુ તેયેવ ઉદ્ધટા. સદિસવિસ્સજ્જનાનં પન એકતો ગહિતત્તા પદાનિ અઞ્ઞાય પટિપાટિયા આગતાનિ. તત્થ યં પદં પુચ્છાય ઉદ્ધટં, તં યેહિ ધમ્મેહિ વિપ્પયુત્તં, તેસં વસેન ખન્ધાદિવિભાગો વેદિતબ્બો. રૂપક્ખન્ધેન હિ વેદનાદયો વિપ્પયુત્તા, તેહિ ચ રૂપક્ખન્ધો વિપ્પયુત્તો. નિબ્બાનં પન સુખુમરૂપગતિકમેવ. સો રૂપક્ખન્ધો ચતૂહિ ખન્ધેહિ, એકેન મનાયતનેન સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ, કેહિચિ વેદનાદીહિ ધમ્મેહેવ વિપ્પયુત્તો. એસેવ નયો સબ્બત્થાતિ.

વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના.

૧૧. એકાદસમનયો સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૦૯. ઇદાનિ સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદં ભાજેતું સમુદયસચ્ચેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યે સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે સમુદયસચ્ચાદયોવ ધમ્મા ઉદ્ધટા, સબ્બપુચ્છાસુ તેયેવ ઉદ્ધટા. સદિસવિસ્સજ્જનાનં પન એકતો ગહિતત્તા પદાનિ અઞ્ઞાય પટિપાટિયા આગતાનિ. તત્થ યે ધમ્મા પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેન ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, તેસં યેહિ સમ્પયોગો વા વિપ્પયોગો વા હોતિ, તેસં વસેન ખન્ધાદિવિભાગો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં નયો – સમુદયસચ્ચેન તાવ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના ધમ્મા ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા. તે ચ સેસેહિ તીહિ ખન્ધેહિ, એકેન મનાયતનેન, સત્તહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ, સઙ્ખારક્ખન્ધે ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ ઠપેત્વા તણ્હં સેસેહિ સમ્પયુત્તત્તા કેહિચિ સમ્પયુત્તા નામ. એકેન પન રૂપક્ખન્ધેન, દસહિ રૂપાયતનેહિ, રૂપધાતૂહિ ચ વિપ્પયુત્તા, એકસ્મિં ધમ્માયતને ધમ્મધાતુયા ચ, રૂપનિબ્બાનેહિ વિપ્પયુત્તત્તા કેહિચિ વિપ્પયુત્તા નામ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના.

૧૨. દ્વાદસમનયો સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૧૭. ઇદાનિ સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદં ભાજેતું વેદનાક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યે સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદનિદ્દેસે વેદનાક્ખન્ધાદયો ધમ્મા ઉદ્ધટા, સબ્બપુચ્છાસુ તેયેવ ઉદ્ધટા. તત્થ યે ધમ્મા પુચ્છાય ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તા, તેસં યેહિ સઙ્ગહો વા અસઙ્ગહો વા હોતિ, તેસં વસેન ખન્ધાદિભેદો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં નયો – વેદનાક્ખન્ધો હિ સઞ્ઞાદીહિ સમ્પયુત્તો. તે સઞ્ઞાદયો તીહિ સઞ્ઞાદિક્ખન્ધેહિ, દ્વીહિ ધમ્માયતનમનાયતનેહિ, ધમ્મધાતુયા ચેવ, સત્તહિ ચ વિઞ્ઞાણધાતૂહીતિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા, સેસાહિ ખન્ધાયતનધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના.

૧૩. તેરસમનયો અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૪૮. ઇદાનિ અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદં ભાજેતું રૂપક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યે પઞ્ચમે અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે રૂપક્ખન્ધેન સદિસપઞ્હા ધમ્મા, યે ચ અરૂપભવેન સદિસા, તેયેવ ઉદ્ધટા. સેસા પન ન રુહન્તીતિ ન ઉદ્ધટા. વેદનાક્ખન્ધેન હિ ખન્ધાદિવસેન પન રૂપારૂપધમ્મા અસઙ્ગહિતા હોન્તિ. તેસઞ્ચ સમ્પયોગો નામ નત્થિ. તસ્મા યાનિ પદાનિ રુહન્તિ, તાનેવ સદિસવિસ્સજ્જનેહિ સદ્ધિં સમોધાનેત્વા ઉદ્ધટાનિ. તત્થ યે ધમ્મા પુચ્છાય ઉદ્ધટધમ્મેહિ ખન્ધાદિવસેન અસઙ્ગહિતા, તે યેહિ સમ્પયુત્તા ચ વિપ્પયુત્તા ચ, તેસં વસેન ખન્ધાદિવિભાગો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં નયો – રૂપક્ખન્ધેન તાવ વિઞ્ઞાણમેવ તીહિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતં. તં વેદનાદીહિ તીહિ ખન્ધેહિ, ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ વેદનાદીહેવ સમ્પયુત્તં. એકેન રૂપક્ખન્ધેન, દસહિ રૂપાયતનરૂપધાતૂહિ, ધમ્માયતનધમ્મધાતૂસુ ચ રૂપનિબ્બાનધમ્મેહિ વિપ્પયુત્તં. તં સન્ધાય તે ધમ્મા તીહિ ખન્ધેહીતિઆદિ વુત્તં. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના.

૧૪. ચુદ્દસમનયો વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૫૬. ઇદાનિ વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદં ભાજેતું રૂપક્ખન્ધેનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યેસં પદાનં વિપ્પયોગો ન રુહતિ, તાનિ ઇમસ્મિં વારે ન ગહિતાનિ. કાનિ પન તાનીતિ? ધમ્માયતનાદીનિ. ધમ્માયતનસ્સ હિ ખન્ધાદીસુ એકેનાપિ વિપ્પયોગો ન રુહતિ. ધમ્મધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો. તેસં ઇદમુદ્દાનં –