અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૫૫૦. અનુલોમપચ્ચનીયે ‘‘હેતુયા સત્ત, આરમ્મણે નવા’’તિ એવં અનુલોમે ‘‘નહેતુયા પન્નરસ, નારમ્મણે પન્નરસા’’તિ એવં પચ્ચનીયે ચ લદ્ધગણનેસુ પચ્ચયેસુ યો પચ્ચયો અનુલોમતો ઠિતો, તસ્સ અનુલોમે લદ્ધવારેહિ સદ્ધિં યે પચ્ચનીયતો ઠિતસ્સ પચ્ચનીયે લદ્ધવારેસુ સદિસવારા, તેસં વસેન ગણના વેદિતબ્બા. અનુલોમસ્મિઞ્હિ હેતુપચ્ચયે ‘‘હેતુયા સત્તા’’તિ સત્ત વારા લદ્ધા, પચ્ચનીયે નારમ્મણપચ્ચયે ‘‘નારમ્મણે પન્નરસા’’તિ પન્નરસ લદ્ધા. તેસુ યે હેતુયા સત્ત વુત્તા, તેહિ સદ્ધિં નારમ્મણે વુત્તેસુ પન્નરસસુ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમે સત્ત સદિસા. તે સન્ધાય હેતુપચ્ચયા નઆરમ્મણે સત્તાતિ વુત્તં. નઅધિપતિયા સત્તાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

નસહજાતસ્સ પન હેતુપચ્ચયસ્સ અભાવા નસહજાતે એકોપિ ન લબ્ભતિ, તસ્મા તેન સદ્ધિં યોજના ન કતા. નઅઞ્ઞમઞ્ઞે કુસલાદયો તયો રૂપાબ્યાકતસ્સ લબ્ભન્તિ, તે સન્ધાય તીણીતિ વુત્તં. તથા નસમ્પયુત્તે. નવિપ્પયુત્તે પન કુસલં કુસલસ્સ, અકુસલં અકુસલસ્સ, અબ્યાકતં અબ્યાકતસ્સાતિ અરૂપધમ્મવસેન તીણિ વેદિતબ્બાનિ. નનિસ્સયનોઅત્થિનોઅવિગતા નસહજાતો વિય ન લબ્ભન્તિયેવાતિ તેહિપિ સદ્ધિં યોજના ન કતા. એવમેત્થ સત્ત તીણીતિ દ્વેયેવ ગણનપરિચ્છેદા, તેસં વસેન ઊનતરગણનેન સદ્ધિં અતિરેકગણનસ્સપિ ગણનં પરિહાપેત્વા પચ્ચયઘટનેસુ ગણના વેદિતબ્બા.

૫૫૧. તત્થ હેતુસહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતન્તિ નારમ્મણે સત્તાતિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેન પચ્ચયો, નારમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો. કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેન પચ્ચયો, નારમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ઇમિના નયેન સત્ત વારા ઉદ્ધરિતબ્બા. નાધિપતિયા સત્તાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. દુતિયે ઘટને અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પવિટ્ઠત્તા ઠપેત્વા નસમ્પયુત્તં સેસેસુ તીણીતિ વુત્તં. નસમ્પયુત્તે પન અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તં પટિસન્ધિનામરૂપં સન્ધાય એકન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ચેત્થ અનુલોમઘટને પવિટ્ઠત્તા પચ્ચનીયતો ન લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘નઅઞ્ઞમઞ્ઞે’’તિ ન વુત્તં. યથા ચેત્થ, એવં સેસઘટનેસુપિ પવિટ્ઠપચ્ચયા પચ્ચનીયતો ન લબ્ભન્તીતિ ન વુત્તા. તતિયઘટને સમ્પયુત્તસ્સ પવિટ્ઠત્તા સબ્બત્થ તીણિયેવ. ચતુત્થઘટને વિપ્પયુત્તસ્સ પવિટ્ઠત્તા તીણિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ. પઞ્ચમે વિપાકસ્સ પવિટ્ઠત્તા સબ્બત્થ એકં અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. ઇતો પરેસુપિ વિપાકસમ્પયુત્તેસુ એસેવ નયો.

૫૫૨. હેતુસહજાતનિસ્સયઇન્દ્રિયમગ્ગઅત્થિઅવિગતન્તિ નારમ્મણે ચત્તારીતિ કુસલો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ; અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ ઇમેસં વસેન વેદિતબ્બાનિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. નઅઞ્ઞમઞ્ઞે દ્વેતિ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, તથા અબ્યાકતો. પરતોપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બઘટનેસુ લબ્ભમાનવસેન ગણના વેદિતબ્બા. સબ્બાનિપિ ચેતાનિ ઇમસ્મિં અનુલોમપચ્ચનીયે સહજાતવસેન ચેવ પકિણ્ણકવસેન ચ પન્નરસાધિકાનિ ચત્તારિ ઘટનસતાનિ વુત્તાનિ. તેસુ તસ્મિં તસ્મિં ઘટને યે અનુલોમતો ઠિતા પચ્ચયા, તેસં એકોપિ પચ્ચનીયતો ન લબ્ભતિ. હેતુમૂલકે ચેત્થ પઠમે ઘટને અનુલોમતો પઞ્ચન્નં પચ્ચયાનં ઠિતત્તા પચ્ચનીયતો એકૂનવીસતિ પચ્ચયા આગતા. એવં સેસેસુપિ અનુલોમતો ઠિતાવસેસા પચ્ચનીયતો આગતા. અનુલોમતો ચેત્થ બહૂસુપિ ઠિતેસુ પચ્ચનીયતો એકેકોવ આગતોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ હેતુમૂલકે, એવં આરમ્મણાદિમૂલકેસુપિ સબ્બમેતં વિધાનં યથાનુરૂપતો વેદિતબ્બન્તિ.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૬૩૧. પચ્ચનીયાનુલોમેપિ ‘‘હેતુયા સત્ત, આરમ્મણે નવા’’તિ એવં અનુલોમે ‘‘નહેતુયા પન્નરસ, નારમ્મણે પન્નરસા’’તિ એવં પચ્ચનીયે ચ લદ્ધગણનેસુ પચ્ચયેસુ યો પચ્ચનીયતો ઠિતો, તસ્સ પચ્ચનીયતો લદ્ધવારેસુ યે અનુલોમતો ઠિતસ્સ અનુલોમતો લદ્ધવારેહિ સદિસા વારા, તેસં વસેન ગણના વેદિતબ્બા. પચ્ચનીયસ્મિઞ્હિ નહેતુપચ્ચયે ‘‘નહેતુયા પન્નરસા’’તિ પન્નરસ વારા લદ્ધા, અનુલોમે આરમ્મણપચ્ચયે ‘‘આરમ્મણે નવા’’તિ નવ વારા લદ્ધા. તત્થ યે નહેતુયા પન્નરસ વુત્તા, તેસુ યે વારા આરમ્મણે વુત્તેહિ નવહિ સદિસા, તેસં વસેન ગણના વેદિતબ્બા. તત્થ યે આરમ્મણે નવ વુત્તા, તે નહેતુયા વુત્તેસુ પન્નરસસુ કુસલો ‘‘કુસલાકુસલાબ્યાકતાનં, અકુસલો અકુસલકુસલાબ્યાકતાનં, અબ્યાકતો અબ્યાકતકુસલાકુસલાન’’ન્તિ ઇમેહિ નવહિ સદિસા, તે સન્ધાય નહેતુયા આરમ્મણે નવાતિ વુત્તં. અધિપતિયા દસાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. આરમ્મણાદીનઞ્હિ અનુલોમગણનાય યે વારા વુત્તા નહેતુપચ્ચયેન સદ્ધિં સંસન્દનેપિ તે સબ્બે લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા. ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ નહેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ પચ્ચવેક્ખતી’’તિ ઇમિના ઉપાયેન તેસં પાળિ ઉદ્ધરિતબ્બા.

નહેતુપચ્ચયા અધિપતિયા દસાતિ એત્થ ઠપેત્વા વીમંસાધિપતિં સેસાધિપતિવસેન અનુલોમવિભઙ્ગે આગતવારા ઉદ્ધરિતબ્બા. એવમેત્થ નવ દસસત્તતીણિતેરસએકન્તિ છ ગણનપરિચ્છેદા, તેસં વસેન ઊનતરગણનેન સદ્ધિં અતિરેકગણનસ્સાપિ ગણનં પરિહાપેત્વા નહેતુમૂલકાદીનં નયાનં તિમૂલકાદીસુ સબ્બસંસન્દનેસુ ગણના વેદિતબ્બા. ઇદં તાવ સાધારણલક્ખણં. ન પનેતં સબ્બસંસન્દનેસુ ગચ્છતિ, યેહિ પન પચ્ચયેહિ સદ્ધિં યેસં પચ્ચયાનં સંસન્દને યે વારા વિરુજ્ઝન્તિ, તે અપનેત્વા અવસેસાનં વસેનપેત્થ ગણના વેદિતબ્બા.

નહેતુપચ્ચયા નઆરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા સત્તાતિ એત્થ હિ કુસલો અકુસલસ્સ; અબ્યાકતો કુસલસ્સ, અકુસલસ્સાતિ ઇમે આરમ્મણાધિપતિવસેન લબ્ભમાના તયો વારા વિરુજ્ઝન્તિ. કસ્મા? નઆરમ્મણપચ્ચયાતિ વુત્તત્તા. તસ્મા તે અપનેત્વા સહજાતાધિપતિનયેનેવેત્થ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ; અકુસલો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતસ્સ; અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સા’’તિ સત્ત વારા વેદિતબ્બા. તેપિ નહેતુપચ્ચયાતિ વચનતો ઠપેત્વા વીમંસાધિપતિં સેસાધિપતીનં વસેન. એવં સબ્બત્થ ઊનતરગણનપચ્ચયવસેન અવિરુજ્ઝમાનગણનવસેન ચ ગણના વેદિતબ્બા.

યેસુ ચ પચ્ચયેસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ યે અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, તેપિ વેદિતબ્બા. સેય્યથિદં – અનન્તરે પચ્ચનીયતો ઠિતે સમનન્તરાસેવનનત્થિવિગતા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, સહજાતે પચ્ચનીયતો ઠિતે હેતુઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, નિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતે વત્થુપુરેજાતો અનુલોમતો ન તિટ્ઠતિ. આહારે વા ઇન્દ્રિયે વા પચ્ચનીયતો ઠિતે હેતુઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ. આરમ્મણે પન પચ્ચનીયતો ઠિતે અધિપતિઉપનિસ્સયા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયા પન ન લબ્ભન્તિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ ન લબ્ભતિ, તં જાનિત્વા લબ્ભમાનવસેન વારા ઉદ્ધરિતબ્બા.

તત્થ સબ્બેસુપિ તિમૂલકાદીસુ અનન્તરે સત્તાતિઆદયો દુમૂલકે લદ્ધવારાયેવ સત્તમૂલકાદીસુ પન નસહજાતપચ્ચયા નિસ્સયે તીણીતિ પુરેજાતવસેન વત્થુનિસ્સયે તીણિ. કમ્મે દ્વે નાનાક્ખણિકવસેનેવ. આહારે એકં કબળીકારાહારવસેન. ઇન્દ્રિયે એકં રૂપિન્દ્રિયવસેન. કમેન ગન્ત્વા વિપ્પયુત્તે તીણીતિ કુસલાદીનં અબ્યાકતન્તાનિ પચ્છાજાતવસેન. અત્થિઅવિગતેસુ પઞ્ચાતિ તાનિ ચેવ તીણિ, કુસલાબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સાતિ ઇમાનિ ચ દ્વે પચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયવસેનાતિ. પચ્છાજાતપચ્ચયસ્સ પચ્ચનીકભાવતો પટ્ઠાય પન અત્થિઅવિગતેસુ એકન્તિ અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ આહારિન્દ્રિયવસેન. નાહારે ગહિતે નઇન્દ્રિયપચ્ચયાતિ ન ગહેતબ્બં. તથા નઇન્દ્રિયે ગહિતે નાહારપચ્ચયાતિ. કસ્મા? દ્વીસુ એકતો ગહિતેસુ ગણેતબ્બવારસ્સ અભાવતો. ઝાનમગ્ગાદીસુપિ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ આહારતો વા ઇન્દ્રિયતો વા એકં અનુલોમં અકત્વાવ અવસાને ઇન્દ્રિયે એકં, અત્થિયા એકં, અવિગતે એકં, આહારે એકં, અત્થિયા એકં, અવિગતે એકન્તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

નહેતુમૂલકં.

૬૩૬. નારમ્મણમૂલકાદીસુ નઅઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકે નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા હેતુયા તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં. અધિપતિયા અટ્ઠાતિ અધિપતિયા વુત્તેસુ દસસુ ‘‘કુસલો કુસલાબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અકુસલાબ્યાકતસ્સા’’તિ દ્વે અપનેત્વા સેસાનિ અટ્ઠ. સહજાતે પઞ્ચાતિ હેતુયા વુત્તેહિ તીહિ સદ્ધિં ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમે દ્વે. નિસ્સયે સત્તાતિ તેહિ પઞ્ચહિ સદ્ધિં ‘‘અબ્યાકતો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો અકુસલસ્સા’’તિ ઇમે દ્વે વત્થુવસેન. કમ્મે તીણીતિ હેતુયા વુત્તાનેવ. સેસતિકેસુપિ એસેવ નયો. અધિપતિયા તીણીતિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ.

૬૪૪. નાહારમૂલકે અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ ઠપેત્વા આહારે સેસચેતસિકવસેન વેદિતબ્બાનિ. યથા ચ હેટ્ઠા, તથા ઇધાપિ નાહારનઇન્દ્રિયેસુ એકેકમેવ ગહિતં, ન દ્વે એકતો.

૬૪૮. નસમ્પયુત્તપચ્ચયા હેતુયા તીણીતિ હેટ્ઠા નઅઞ્ઞમઞ્ઞે વુત્તાનેવ. અધિપતિયા અટ્ઠાતિ વુત્તાનેવ. નવિપ્પયુત્તમૂલકે કમ્મે પઞ્ચાતિ કુસલાદિચેતના સહજાતકુસલાદીનં, નાનાક્ખણિકા કુસલાકુસલચેતના કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાતિ એવં પઞ્ચ. આહારિન્દ્રિયેસુ તીણિ સહજાતસદિસાનિ. ઝાનમગ્ગાદીસુ તીણિ હેતુસદિસાનિ.

૬૫૦. નોઅત્થિમૂલકે યસ્મા હેતુ નોઅત્થિ નામ ન હોતિ, નિયમતો અત્થિયેવ, તસ્મા તં અગ્ગહેત્વા નારમ્મણે નવાતિ વુત્તં. યથા ચ હેતુ, તથા અઞ્ઞેપિ અત્થિપચ્ચયલક્ખણયુત્તા એત્થ અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ. કમ્મે દ્વેતિ ઇદં પન નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તં. પચ્ચનીયતો સબ્બે લબ્ભન્તિ. યં પન અનુલોમતો લબ્ભમાનમ્પિ અગ્ગહેત્વા તતો પુરેતરા પચ્ચયા પચ્ચનીયતો ગય્હન્તિ, સો પચ્છા યોજનં લભતિ. તેનેવેત્થ ‘‘નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા…પે… નોઅવિગતપચ્ચયા કમ્મે દ્વે’’તિ વુત્તં. કસ્મા પનેસ સકટ્ઠાનેયેવ ન ગહિતોતિ? યસ્મા અવસેસેસુપિ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ એકોવ અનુલોમતો લબ્ભતિ. ઇદઞ્હિ ઇમસ્મિં પચ્ચયાનુલોમે લક્ખણં – યો સબ્બેસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ એકોવ અનુલોમતો લબ્ભતિ, સો પચ્છા વુચ્ચતીતિ. નોઅત્થિપચ્ચયા નોહેતુપચ્ચયા…પે… નોઅવિગતપચ્ચયા ઉપનિસ્સયે નવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇદં પન પકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તં. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ લબ્ભમાનં અલબ્ભમાનં પુરેવુત્તં પચ્છાવુત્તઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ.

પઞ્હાવારસ્સ પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના.

નિટ્ઠિતા ચ કુસલત્તિકપટ્ઠાનસ્સ વણ્ણનાતિ.