૭. પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૦૧-૪૦૩. પઞ્હાવારે ‘‘સિયા કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના કુસલત્તિકે ઉદ્ધરિતબ્બપુચ્છાનં લબ્ભમાનવસેન વિસ્સજ્જનં દસ્સેતું કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિ વુત્તં. કુસલો ચ નામેસ સયં ઉપ્પજ્જન્તો ઠપેત્વા પચ્છાજાતઞ્ચ વિપાકઞ્ચ સેસેહિ દ્વાવીસતિયા પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ. કુસલસ્સ પચ્ચયો હોન્તો ઠપેત્વા પુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકવિપ્પયુત્તે સેસેહિ વીસતિયા પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. તસ્મા યેહિ પચ્ચયેહિ કુસલો કુસલસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતું હેતુપચ્ચયેનાતિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ યા એસા પચ્ચયવિભઙ્ગવારે વિય ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માન’’ન્તિ અકત્વા ‘‘હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિ દેસના કતા, તસ્સા એવ કરણે ઇદં પયોજનં – તત્થ હિ સુઞ્ઞટ્ઠં દીપેતું ધમ્માનન્તિ વુત્તં. ઇધ પચ્ચયતો ઉપ્પજ્જમાના ધમ્મા રાસિતો ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકેકતોતિ રાસટ્ઠં દીપેતું ખન્ધાનન્તિ વુત્તં. પટિચ્ચવારાદીસુ વા ખન્ધવસેન પચ્ચયુપ્પન્નદેસના આરુળ્હાતિ તેનેવાનુક્કમેન ઇધાપિ આરુળ્હાતિ. કસ્મા પનેતેસુ એવં આરુળ્હાતિ? અસઙ્કરતો વિભાગદસ્સનત્થં. ‘‘એકં ધમ્મં પટિચ્ચ સેસા ધમ્મા’’તિ હિ આદિના નયેન વુચ્ચમાને અસુકધમ્મં નામ નિસ્સાય અસુકધમ્માતિ ન સક્કા અસઙ્કરતો પચ્ચયે પચ્ચયુપ્પન્ને ચ જાનિતું, એવં સન્તે ઉદ્દેસનિદ્દેસા નિબ્બિસેસા સિયું. તસ્મા અસઙ્કરતો વિભાગદસ્સનત્થં એવં આરુળ્હાતિ વેદિતબ્બા. ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇદં યસ્સ અબ્યાકતસ્સ કુસલો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, તમેવ દસ્સેતું વુત્તં. પચ્ચયવિભઙ્ગે પન કુસલાદિવસેન વિભાગં અકત્વા સામઞ્ઞતો સબ્બેસં હેતૂનં વસેન ઉપ્પન્નરૂપદસ્સનત્થં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ અવત્વા તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ વુત્તં. તસ્મા તત્થ અબ્યાકતહેતુસમુટ્ઠાનરૂપં, ઓક્કન્તિક્ખણે કટત્તારૂપમ્પિ સઙ્ગહં ગતં. ઇમિના ઉપાયેન સેસેસુપિ એવરૂપેસુ વિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૦૪. દાનં દત્વાતિ દેય્યધમ્મં ચજિત્વા. યાય વા ચેતનાય સો દિય્યતિ, સા ચેતના દાનં. દત્વાતિ તં ચેતનં પરિયોદાપેત્વા વિસુદ્ધં કત્વા. સીલં સમાદિયિત્વાતિ પઞ્ચઙ્ગાદિવસેન નિચ્ચસીલં ગણ્હિત્વા. ઇમિના સમાદાનવિરતિયેવ દસ્સિતા. સમ્પત્તવિરતિસમુચ્છેદવિરતિયો પન લોકે સીલન્તિ અપાકટત્તા ન વુત્તા. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, આરમ્મણપચ્ચયા પન હોન્તિયેવ. તત્થ સમુચ્છેદવિરતિ સેક્ખાનંયેવ કુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, ન ઇતરેસં. ઉપોસથકમ્મં કત્વાતિ ‘‘પાણં ન હને, ન ચાદિન્નમાદિયે’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧) એવં વુત્તં ઉપોસથદિવસેસુ અટ્ઠઙ્ગઉપોસથકિરિયં કત્વા. તં પચ્ચવેક્ખતીતિ તં કુસલં સેક્ખોપિ પુથુજ્જનોપિ પચ્ચવેક્ખતિ, અરહાપિ પચ્ચવેક્ખતેવ. અરહતોપિ હિ પુબ્બે કતં કુસલં કુસલમેવ, યેન પન ચિત્તેન પચ્ચવેક્ખતિ, તં કિરિયચિત્તં નામ હોતિ. તસ્મા ‘‘એતં કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ ઇમસ્મિં અધિકારે ન લબ્ભતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનીતિ ‘‘દત્વા સમાદિયિત્વા કત્વા’’તિ હિ આસન્ને કતાનિ વુત્તાનિ, ઇમાનિ ન આસન્ને કતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. દાનાદીહિ વા સેસાનિ કામાવચરકુસલાનિ દસ્સેતું ઇદં વુત્તં. ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિ ઝાના વુટ્ઠહિત્વા. અયમેવ વા પાળિ. સેક્ખા ગોત્રભુન્તિ સોતાપન્નં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ ગોત્રભું પચ્ચવેક્ખતિ. વોદાનન્તિ ઇદં પન સકદાગામિઅનાગામિનો સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ તં ચિત્તં વોદાનં નામ હોતિ. સેક્ખાતિ સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો. મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વાતિ મગ્ગફલભવઙ્ગાતિક્કમવસેન અત્તના પટિલદ્ધા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા, સુદ્ધમગ્ગતોયેવ પન વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થિ.

કુસલં અનિચ્ચતોતિ એત્થ વિપસ્સનૂપગં તેભૂમકકુસલમેવ વેદિતબ્બં, વિપસ્સનાકુસલં પન કામાવચરમેવ. ચેતોપરિયઞાણેનાતિ રૂપાવચરકુસલં દસ્સેતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનન્તિઆદીહિ અરૂપાવચરકુસલારમ્મણવસેન ઉપ્પજ્જમાનં અરૂપાવચરકુસલમેવ. કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સાતિઆદીહિ પુગ્ગલં અનામસિત્વા ધમ્મવસેન દસ્સેતિ. તેનેવેત્થ હેટ્ઠા ગહિતમ્પિ ચેતોપરિયઞાણં પુન વુત્તં.

૪૦૫. અસ્સાદેતીતિ સોમનસ્સસહગતલોભસમ્પયુત્તચિત્તેહિ અનુભવતિ ચેવ રજ્જતિ ચ. અભિનન્દતીતિ સપ્પીતિકતણ્હાવસેન નન્દતિ હટ્ઠપહટ્ઠો હોતિ, દિટ્ઠાભિનન્દનાય વા અભિનન્દતિ. રાગો ઉપ્પજ્જતીતિ અસ્સાદેન્તસ્સ રાગો ઉપ્પજ્જતિ નામ. ઇદં અટ્ઠપિ લોભસહગતાનિ ગહેત્વા વુત્તં. દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ અભિનન્દન્તસ્સ અત્તા અત્તનિયન્તિઆદિવસેન ચતૂહિપિ ચિત્તેહિ સમ્પયુત્તા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. અસન્નિટ્ઠાનગતસ્સ પનેત્થ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. વિક્ખેપગતસ્સ ઉદ્ધચ્ચં, અકતં વત મે કલ્યાણન્તિ વિપ્પટિસારિનો દોમનસ્સં. તં આરબ્ભાતિ તાનિ સુચિણ્ણાનિ આરમ્મણં કત્વાતિ અત્થો. બહુવચનસ્સ હેસ એકવચનાદેસો, જાતિવસેન વા એકવચનમેવેતં.

૪૦૬. અરહા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વાતિ મગ્ગવીથિયં ફલાનન્તરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અતિક્કમવસેન વુટ્ઠહિત્વા. પચ્ચવેક્ખણચિત્તાનિ પનસ્સ કિરિયાબ્યાકતાનિ. એવં કિરિયાબ્યાકતસ્સ આરમ્મણપચ્ચયં દસ્સેત્વા પુન વિપાકાબ્યાકતસ્સ દસ્સેતું સેક્ખા વાતિઆદિમાહ. કુસલે નિરુદ્ધેતિ વિપસ્સનાજવનવીથિયા પચ્છિન્નાય. વિપાકોતિ કામાવચરવિપાકો. તદારમ્મણતાતિ તદારમ્મણતાય, તં કુસલસ્સ જવનસ્સ આરમ્મણભૂતં વિપસ્સિતકુસલં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ન કેવલઞ્ચ તદારમ્મણવસેનેવ, પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેનાપિ. વિપાકો હિ કમ્મં આરમ્મણં કત્વા ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ કુસલારમ્મણો હોતિયેવ, સો પન દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા ઇધ ન દસ્સિતો.

કુસલં અસ્સાદેતીતિઆદિ અકુસલજવનાવસાને કુસલારમ્મણવિપાકં દસ્સેતું વુત્તં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિપાકસ્સાતિ ઇદં દુબ્બિઞ્ઞેય્યમ્પિ સમાનં મહગ્ગતવિપાકસ્સ તદારમ્મણભાવેન અનુપ્પત્તિતો લબ્ભમાનકવસેન વુત્તં. કિરિયસ્સાતિ અરહત્તં પત્વા અસમાપન્નપુબ્બે આકાસાનઞ્ચાયતને પટિલોમતો વા એકન્તરિકવસેન વા સમાપન્નકિરિયાય. ચેતોપરિયઞાણસ્સાતિઆદીનિ પરતો આવજ્જનાય યોજેતબ્બાનિ. યા એતેસં આવજ્જના, તસ્સા કુસલા ખન્ધા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો.

૪૦૭-૪૦૯. રાગન્તિ અત્તનો વા પરસ્સ વા રાગં. અત્તનો રાગવસેન પનેત્થ વણ્ણના પાકટા હોતિ. અસ્સાદેતીતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. વિચિકિચ્છાદીસુ પન તીસુ અસ્સાદેતબ્બતાય અભાવેન ‘‘અસ્સાદેતી’’તિ ન વુત્તં. દિટ્ઠિ પનેત્થ ઉપ્પજ્જતિ, સા અસ્સાદેતીતિ પદસ્સ પરિહીનત્તા આગતપટિપાટિયા પઠમં ન વુત્તા. વિચિકિચ્છાદીસુયેવ તં તં સભાગં પઠમં વત્વા તસ્સ તસ્સ અનન્તરા વુત્તા. ઇમેસુ ચ પન રાગાદીસુ ‘‘કિં મે પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ અક્ખન્તિવસેન વા, ‘‘કતં પાપં કતં લુદ્ધ’’ન્તિ વિપ્પટિસારાદિવસેન વા દોમનસ્સુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૦. ચક્ખું અનિચ્ચતોતિ વિપસ્સનાનુક્કમેન ઓળારિકાયતનાનિ વત્થુરૂપઞ્ચાતિ એકાદસ રૂપાનિ પાકટત્તા ગહિતાનિ. પુન રૂપાયતનાદીનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણત્તા ગહિતાનિ. યસ્મા પનેસા વિઞ્ઞાણકાયવસેન દેસના, ન ધાતુવસેન, તસ્મા મનોધાતુ ન ગહિતા. એવં સબ્બત્થ ગહિતાગહિતં વેદિતબ્બં.

૪૧૧. ફલં પચ્ચવેક્ખન્તિ નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખન્તીતિ પચ્ચવેક્ખણકુસલસ્સ આરમ્મણદસ્સનત્થં વુત્તં.

૪૧૩-૪૧૬. આરમ્મણાધિપતિનિદ્દેસે સેક્ખપુથુજ્જનાનં વસેન ચતુભૂમકકુસલં દસ્સિતં, તથા સહજાતાધિપતિનિદ્દેસે. અરહતો ઉત્તમધમ્મં અધિગતત્તા લોકિયકુસલેસુ ગરુકારો નત્થીતિ અગ્ગમગ્ગોવ દસ્સિતો.

૪૧૭. અનન્તરપચ્ચયે પુરિમા પુરિમાતિ એકભૂમકાપિ નાનાભૂમકાપિ કુસલા એકતો કત્વા વુત્તા. અનુલોમં ગોત્રભુસ્સ, અનુલોમં વોદાનસ્સાતિ નાનારમ્મણવસેન. ગોત્રભુ મગ્ગસ્સ, વોદાનં મગ્ગસ્સાતિ નાનાભૂમિવસેન. કુસલં વુટ્ઠાનસ્સાતિ એત્થ પન કુસલન્તિ તેભૂમકકુસલં. વુટ્ઠાનન્તિ તેભૂમકવિપાકં. તેહિ કુસલજવનવીથિતો વુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા વુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં દુવિધં હોતિ – તદારમ્મણં ભવઙ્ગઞ્ચ. તત્થ કામાવચરકુસલસ્સ ઉભયમ્પિ વુટ્ઠાનં હોતિ, મહગ્ગતસ્સ ભવઙ્ગમેવ. મગ્ગો ફલસ્સાતિ ઇદં યસ્મા લોકુત્તરવિપાકં જવનવીથિપરિયાપન્નત્તા વુટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, તસ્મા વિસું વુત્તં. અનુલોમં સેક્ખાયાતિ અસેક્ખાય કુસલં અનન્તરં ન હોતિ, તસ્મા વિભાગં કરોતિ. ફલસમાપત્તિયાતિ સોતાપત્તિફલસકદાગામિફલઅનાગામિફલસમાપત્તિયાપિ. ફલસમાપત્તિયાતિ અનાગામિફલસમાપત્તિયા. અકુસલે દુવિધમ્પિ વુટ્ઠાનં લબ્ભતિ. વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતાતિ એત્થ વિપાકાબ્યાકતા વિપાકાબ્યાકતાનંયેવ, કિરિયાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતાનંયેવ વેદિતબ્બા. ભવઙ્ગં આવજ્જનાયાતિઆદિ વોમિસ્સકવસેન વુત્તં. તત્થ કિરિયાતિ કામાવચરકિરિયા. સા દુવિધસ્સાપિ વુટ્ઠાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ, મહગ્ગતા ભવઙ્ગસ્સેવ. ઇતિ યે હેટ્ઠા પચ્ચયવિભઙ્ગનિદ્દેસે ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ આરભિત્વા કુસલં કુસલસ્સ, કુસલં અબ્યાકતસ્સ, અકુસલં અકુસલસ્સ, અકુસલં અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતં અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતં કુસલસ્સ, અબ્યાકતં અકુસલસ્સાતિ સત્ત વારા દસ્સિતા; તેસં વસેન ઇધ સઙ્ખેપતો અનન્તરપચ્ચયો વિભત્તો.

વિત્થારતો પનેત્થ –

દસધા સત્તરસધા, સમસટ્ઠિવિધેન ચ;

બહુધાપિ ચ નિદ્દેસં, સાધુકં ઉપલક્ખયે.

અયઞ્હિ અનન્તરપચ્ચયો ન કેવલં સત્તધાવ નિદ્દેસં લભતિ, કુસલં પન કુસલસ્સ વિપાકસ્સ; અકુસલં અકુસલસ્સ વિપાકસ્સ; વિપાકં વિપાકસ્સ કિરિયસ્સ; કિરિયં કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વિપાકસ્સ કિરિયસ્સાતિ એવં દસધાપિ નિદ્દેસં લભતિ. ન કેવલં દસધાયેવ, કુસલં પન કુસલસ્સ કુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ; અકુસલં અકુસલસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ કુસલવિપાકસ્સ; કુસલવિપાકં કુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ કિરિયસ્સ; અકુસલવિપાકં અકુસલવિપાકસ્સ કુસલવિપાકસ્સ કિરિયસ્સ; કિરિયં કિરિયસ્સ કુસલસ્સ અકુસલસ્સ કુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સાતિ એવં સત્તરસધા નિદ્દેસં લભતિ.

ન કેવલઞ્ચ સત્તરસધાવ સમસટ્ઠિવિધેનાપિ નિદ્દેસં લભતેવ. કથં? કામાવચરકુસલઞ્હિ ભૂમિભેદેન ચતુબ્બિધસ્સ કુસલસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ, રૂપાવચરારૂપાવચરં સકસકભૂમિકસ્સેવાતિ કુસલં કુસલસ્સ છબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકુસલં પન કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરવિપાકસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સ; રૂપાવચરકુસલં રૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ; અરૂપાવચરકુસલં કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ રૂપાવચરઅરૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકસ્સ; લોકુત્તરકુસલં લોકુત્તરવિપાકસ્સાતિ કુસલં વિપાકસ્સ દ્વાદસવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. અકુસલં અકુસલસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ તેભૂમકકુસલવિપાકસ્સાતિ પઞ્ચવિધેન અનન્તરપચ્ચયો.

કામાવચરકુસલવિપાકં કામાવચરકુસલવિપાકસ્સ અકુસલવિપાકસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરવિપાકસ્સાતિ કામાવચરકુસલવિપાકં વિપાકસ્સ ચતુબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો. રૂપાવચરવિપાકં તેભૂમકકુસલવિપાકસ્સાતિ તિવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકં અરૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલવિપાકસ્સાતિ દુવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. લોકુત્તરવિપાકં ચતુભૂમકકુસલવિપાકસ્સાતિ ચતુબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો. એવં કુસલવિપાકં વિપાકસ્સ તેરસધાપિ અનન્તરપચ્ચયો. અકુસલવિપાકં અકુસલવિપાકસ્સ કામાવચરકુસલવિપાકસ્સાતિ દુવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. એવં સબ્બથાપિ વિપાકં વિપાકસ્સ પઞ્ચદસવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકુસલવિપાકં પન કામાવચરકિરિયસ્સ, તથા અકુસલવિપાકં, તથા રૂપાવચરવિપાકં, તથા અરૂપાવચરવિપાકઞ્ચાતિ વિપાકં કિરિયસ્સ ચ ચતુબ્બિધેન અનન્તરપચ્ચયો.

કામાવચરકિરિયં તેભૂમકકિરિયસ્સ, રૂપાવચરારૂપાવચરકિરિયં રૂપાવચરારૂપાવચરાનઞ્ઞેવાતિ કિરિયં કિરિયસ્સ પઞ્ચવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકિરિયં અકુસલવિપાકસ્સ ચેવ ચતુભૂમકકુસલવિપાકસ્સ ચ, રૂપાવચરકિરિયં કામાવચરકુસલવિપાકરૂપાવચરવિપાકાનં અરૂપાવચરકિરિયં ચતુભૂમકકુસલવિપાકસ્સાપીતિ કિરિયં વિપાકસ્સ એકાદસવિધેન અનન્તરપચ્ચયો. કામાવચરકિરિયં પન કામાવચરકુસલસ્સ અકુસલસ્સાતિ કુસલાકુસલાનં દુવિધેન અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. એવં સમસટ્ઠિવિધેનાપિ નિદ્દેસં લભતિ.

ન કેવલઞ્ચ સમસટ્ઠિવિધેનેવ, બહુવિધેનાપિ લભતેવ. કથં? કામાવચરપઠમમહાકુસલચિત્તં તાવ અત્તનો, ચતુન્નઞ્ચ રૂપાવચરકુસલાનં પાદકયોગેન સોળસન્નં સોમનસ્સલોકુત્તરાનન્તિ એકવીસતિયા ચ કુસલાનં, જવનપરિયોસાને તદારમ્મણભવઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જમાનાનં એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકાનં, ભવઙ્ગવસેનેવ પવત્તાનં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનં, ફલસમાપત્તિવસેન પવત્તાનં દ્વાદસન્નં લોકુત્તરવિપાકાનન્તિ એવં એકવીસતિયા કુસલાનં; દ્વત્તિંસાય વિપાકાનન્તિ તેપઞ્ઞાસાય ચિત્તાનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. તથા દુતિયકુસલચિત્તં. તતિયચતુત્થાનિ પન ઠપેત્વા ઉપરિભૂમકકુસલાનિ ચ લોકુત્તરવિપાકાનિ ચ સેસએકવીસતિચિત્તાનં. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ અત્તનો ચ, નવન્નઞ્ચ ઉપરિભૂમકઉપેક્ખાકુસલાનં, તેવીસતિયા ચ વિપાકાનન્તિ તેત્તિંસાય. સત્તમઅટ્ઠમાનિ એકવીસતિયાવ.

પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલાનિ અત્તનો અત્તનો પચ્છિમાનં રૂપાવચરકુસલાનં, ચતુન્નમ્પિ ઞાણસમ્પયુત્તમહાવિપાકાનં, પઞ્ચન્નં રૂપાવચરવિપાકાનઞ્ચાતિ દસન્નં. એતેનેવ ચ નયેન અરૂપાવચરકુસલેસુ પઠમં અત્તનો વિપાકેન સદ્ધિં એકાદસન્નં, દુતિયં દ્વાદસન્નં, તતિયં તેરસન્નં, ચતુત્થં ચુદ્દસન્નં ફલસમાપત્તિયા ચાતિ પન્નરસન્નં લોકુત્તરકુસલં અત્તનો અત્તનો વિપાકસ્સેવ. અટ્ઠસુ લોભસહગતેસુ એકેકં અકુસલં એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નવન્નં, મહગ્ગતવિપાકાનં અત્તનો અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ એકવીસતિયા. દ્વે દોમનસ્સસહગતાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનં છન્નં કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ સત્તન્નં. વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતદ્વયં સોમનસ્સસહગતાહેતુકવિપાકેન સદ્ધિં એકાદસન્નં કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નવન્નં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ એકવીસતિયા.

કુસલવિપાકપઞ્ચવિઞ્ઞાણા કુસલવિપાકમનોધાતુયા, મનોધાતુ દ્વિન્નં વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં. તાસુ દ્વીસુ સોમનસ્સસહગતા દસન્નં વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં ભવઙ્ગભૂતાનં તદારમ્મણકાલે અત્તનો પચ્છિમસ્સ વોટ્ઠબ્બનકિરિયસ્સ ચાતિ દ્વાદસન્નં. ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન આવજ્જનમનોધાતુયા દ્વિટ્ઠાનિકાય આવજ્જનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા દસન્નઞ્ચ વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ દ્વાદસન્નમેવ. તિહેતુકમહાવિપાકા સોમનસ્સસહગતાહેતુકવજ્જાનં દસન્નમ્પિ કામાવચરવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનં આવજ્જનદ્વયસ્સ ચાતિ એકવીસતિયા, દુહેતુકવિપાકા ઠપેત્વા મહગ્ગતવિપાકે સેસાનં દ્વાદસન્નં. પઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકા તેભૂમકકુસલવિપાકસહેતુકપટિસન્ધિચિત્તાનં સત્તરસન્નં આવજ્જનદ્વયસ્સ ચાતિ એકૂનવીસતિયા. અરૂપાવચરવિપાકેસુ પઠમં કામાવચરકુસલવિપાકતિહેતુકપટિસન્ધિચિત્તાનં, ચતુન્નં અરૂપાવચરવિપાકચિત્તાનં ચતુન્નં મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ ચાતિ નવન્નં. દુતિયં હેટ્ઠિમવિપાકં વજ્જેત્વા અટ્ઠન્નં, તતિયં દ્વે હેટ્ઠિમાનિ વજ્જેત્વા સત્તન્નં, ચતુત્થં તીણિ હેટ્ઠિમાનિ વજ્જેત્વા છન્નં ચત્તારિ લોકુત્તરવિપાકાનિ તિહેતુકવિપાકાનં તેરસન્નં અત્તનો અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ ચુદ્દસન્નં.

અકુસલવિપાકપઞ્ચવિઞ્ઞાણા અકુસલવિપાકમનોધાતુયા, મનોધાતુ અકુસલવિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. સા તદારમ્મણકાલે અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચુતિકાલે પટિસન્ધિવસેન ભવઙ્ગવસેન ચ પવત્તાનં ઇતરેસમ્પિ નવન્નં કામાવચરવિપાકાનં ઉપેક્ખાસહગતાનં દ્વિન્નં પરિત્તકિરિયાનઞ્ચાતિ દ્વાદસન્નં. કિરિયમનોધાતુ દસન્નં વિઞ્ઞાણાનં હસિતુપ્પાદકિરિયા પઞ્ચવોકારે ભવઙ્ગવસેન પવત્તાનં નવન્નં તિહેતુકવિપાકાનં, તદારમ્મણવસેન પવત્તાનં પઞ્ચન્નં સોમનસ્સસહગતવિપાકાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન તેરસન્નં. વોટ્ઠબ્બનકિરિયા ઠપેત્વા કિરિયમનોધાતું દસન્નં કામાવચરકિરિયાનં, કામાવચરકુસલાકુસલાનં પઞ્ચવોકારે ભવઙ્ગવસેન પવત્તાનં પન્નરસન્નં વિપાકચિત્તાનઞ્ચાતિ પઞ્ચચત્તાલીસાય.

કામાવચરતિહેતુકસોમનસ્સસહગતકિરિયદ્વયં ભવઙ્ગવસેન પવત્તાનં તેરસન્નં તિહેતુકવિપાકાનં તદારમ્મણવસેન પઞ્ચન્નં સોમનસ્સસહગતવિપાકાનં પરિકમ્મવસેન પવત્તમાનાનં ચતુન્નં રૂપાવચરકિરિયાનં અરહત્તફલસમાપત્તિયા અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાવીસતિયા દુહેતુકસોમનસ્સસહગતકિરિયદ્વયં યથાવુત્તાનં તેરસન્નં ભવઙ્ગચિત્તાનં પઞ્ચન્નં તદારમ્મણાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન સત્તરસન્નં. કામાવચરતિહેતુકઉપેક્ખાસહગતકિરિયદ્વયં તેસંયેવ તેરસન્નં ભવઙ્ગાનં, તદારમ્મણવસેન પવત્તાનં છન્નં ઉપેક્ખાસહગતવિપાકાનં, પરિકમ્મવસેન પવત્તાનં એકિસ્સા રૂપાવચરકિરિયાય ચતુન્નં અરૂપાવચરકિરિયાનં અરહત્તફલસમાપત્તિયા અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચતુવીસતિયા. દુહેતુકઉપેક્ખાસહગતકિરિયદ્વયં તેસંયેવ તેરસન્નં ભવઙ્ગાનં છન્નં તદારમ્મણાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન અટ્ઠારસન્નં. રૂપાવચરકિરિયેસુ એકેકં નવન્નં પઞ્ચવોકારે તિહેતુકભવઙ્ગાનં અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ દસન્નં. અરૂપાવચરકિરિયેસુ પઠમં પઞ્ચવોકારે નવન્નં ભવઙ્ગાનં, ચતુવોકારે એકસ્સ અત્તનો પચ્છિમસ્સ ચાતિ એકાદસન્નં. દુતિયં ચતુવોકારે દ્વે ભવઙ્ગાનિ લભતિ. તતિયં તીણિ, ચતુત્થં ચત્તારિ ફલસમાપત્તિઞ્ચાતિ તેસુ એકેકં યથાપટિપાટિયા એકાદસન્નં દ્વાદસન્નં તેરસન્નં પઞ્ચદસન્નઞ્ચ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. એવં બહુવિધેનાપિ નિદ્દેસં લભતિ. તેન વુત્તં –

‘‘દસધા સત્તરસધા, સમસટ્ઠિવિધેન ચ;

બહુધાપિ ચ નિદ્દેસં, સાધુકં ઉપલક્ખયે’’તિ.

સમનન્તરપચ્ચયાદયો ઉત્તાનત્થાયેવ.

૪૨૩. ઉપનિસ્સયે સદ્ધં ઉપનિસ્સાયાતિ કમ્મકમ્મફલઇધલોકપરલોકાદીસુ સદ્ધં ઉપનિસ્સયં કત્વા. યથા હિ પુરિસો હેટ્ઠાપથવિયં ઉદકં અત્થીતિ સદ્દહિત્વા પથવિં ખનતિ, એવં સદ્ધો કુલપુત્તો દાનાદીનં ફલઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ સદ્દહિત્વા દાનાદીનિ પવત્તેતિ. તસ્મા ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાયા’’તિ વુત્તં.

સીલં ઉપનિસ્સાયાતિઆદીસુપિ ઇમે સીલાદયો ધમ્મે ઉપનિસ્સયં કત્વાતિ અત્થો. સીલવા હિ સીલાનુભાવેસુ સીલાનિસંસેસુ ચ કુસલો સીલં ઉપનિસ્સાય સીલવન્તાનં દાનં દેતિ, ઉપરૂપરિ સીલં સમાદિયતિ સુપરિસુદ્ધં અખણ્ડં, ચાતુદ્દસીઆદીસુ પક્ખદિવસેસુ ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, સીલસમ્પદં નિસ્સાય ઝાનાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. બહુસ્સુતોપિ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાયત્તા સબ્બસમ્પત્તિયો દાનાદીનઞ્ચ સઙ્કિલેસવોદાનાદિભેદં સુતમયાય પઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો સુતં ઉપનિસ્સાય દાનાદીનિ પવત્તેતિ. ચાગવાપિ ચાગાધિમુત્તો અત્તનો ચાગસમ્પદં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલવન્તો હુત્વા દિન્નં મહપ્ફલન્તિ સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, તાય પટિપત્તિયા પરિસુદ્ધચિત્તો ઝાનાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. પઞ્ઞવાપિ ઇધલોકપરલોકહિતઞ્ચેવ લોકસમતિક્કમનુપાયઞ્ચ ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘સક્કા ઇમાય પટિપત્તિયા ઇધલોકહિતમ્પિ પરલોકહિતમ્પિ લોકસમતિક્કમનૂપાયઞ્ચ સમ્પાદેતુ’’ન્તિ પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય દાનાદીનિ પવત્તેતિ. યસ્મા પન ન કેવલં સદ્ધાદયો દાનાદીનંયેવ ઉપનિસ્સયા, અત્તનો અપરભાગે ઉપ્પજ્જમાનાનં સદ્ધાદીનમ્પિ ઉપનિસ્સયા એવ, તસ્મા સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞા સદ્ધાય સીલસ્સ સુતસ્સ ચાગસ્સ પઞ્ઞાયાતિ વુત્તં.

પરિકમ્મન્તિ અનન્તરં અગ્ગહેત્વા પુબ્બભાગે પરિકમ્મં ગહેતબ્બં. યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મમેવ, પરિકમ્મં વિસું નત્થિ. દિબ્બચક્ખુસ્સેવ પરિભણ્ડઞાણાનિ એતાનિ, તસ્મિં ઇજ્ઝમાને ઇજ્ઝન્તિ એવં સન્તેપિ તદધિમુત્તતાય સહિતં દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં તેસં પરિકમ્મન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ એતાનિ સબ્બેસં દિબ્બચક્ખુકાનં સમગતિકાનિ હોન્તિ. તસ્મા ભવિતબ્બમેત્થ પરિકમ્મવિસેસેનાતિ. દિબ્બચક્ખુ દિબ્બાય સોતધાતુયાતિ દૂરે રૂપાનિ દિસ્વા તેસં સદ્દં સોતુકામસ્સ દિબ્બચક્ખુ સોતધાતુવિસુદ્ધિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ. તેસં પન સદ્દં સુત્વા તત્થ ગન્તુકામતાદિવસેન દિબ્બસોતધાતુ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. એવં સબ્બત્થ તસ્સ તસ્સ ઉપકારકભાવવસેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયતા વેદિતબ્બા.

મગ્ગં ઉપનિસ્સાય અનુપ્પન્નં સમાપત્તિન્તિ તેન તેન મગ્ગેન સિથિલીકતપારિપન્થકત્તા પહીનપારિપન્થકત્તા ચ તં તં સમાપત્તિં ઉપ્પાદેન્તીતિ તેસં મગ્ગો સમાપત્તિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ. વિપસ્સન્તીતિ ઉપરૂપરિમગ્ગત્થાય વિપસ્સન્તિ. અત્થપટિસમ્ભિદાયાતિઆદિ પટિસમ્ભિદાનં મગ્ગપટિલાભેનેવ ઇજ્ઝનતો વુત્તં. એવંઇદ્ધાનઞ્ચ પનેતાસં પચ્છા તેસુ તેસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિયા મગ્ગોવ ઉપનિસ્સયો નામ હોતિ.

સદ્ધં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતીતિ અહમસ્મિ સદ્ધો પસન્નોતિ માનં પવત્તેતિ. દિટ્ઠિં ગણ્હાતીતિ તસ્મિં તસ્મિં વચને સદ્ધાવસેનેવ ગન્ત્વા પઞ્ઞાય અત્થં અનુપપરિક્ખન્તો ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો’’તિઆદિવસેન દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. સીલં સુતં ચાગં પઞ્ઞન્તિ અહમસ્મિ સીલવા સુતવા ચાગી પઞ્ઞાસમ્પન્નોતિ માનં જપ્પેતિ. સીલસુતચાગપઞ્ઞાસુ પન માનમઞ્ઞનં વિય દિટ્ઠિમઞ્ઞનં ઉપ્પાદેન્તો દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. રાગસ્સાતિઆદીસુ સદ્ધાદિસમ્પદં ઉપનિસ્સાય અત્તુક્કંસનકાલે તેસુ એકેકો ધમ્મો રાગસ્સ, પરવમ્ભનકાલે દોસસ્સ, ઉભયેન સમ્પયુત્તસ્સ મોહસ્સ, વુત્તપ્પકારાનં માનદિટ્ઠીનં, સદ્ધાદિસમ્પદં ઉપનિસ્સાય ભવભોગસમ્પત્તિપત્થનાય ઉપનિસ્સયો હોતિ. એવમેત્થ લોકિયકુસલઞ્ઞેવ દસ્સિતં. લોકુત્તરં પન સન્તં પણીતં ઉત્તમં અકુસલવિદ્ધંસનં. તસ્મા ચન્દો વિય અન્ધકારતમાનં ન અકુસલસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતીતિ ન ગહિતં.

આતાપેતીતિઆદિ કાયિકદુક્ખવસેન અબ્યાકતધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તં. સદ્ધો હિ સદ્ધં નિસ્સાય અતિસીતં અતિઉણ્હન્તિ અનોસક્કિત્વા નાનપ્પકારાનિ નવકમ્મવેય્યાવચ્ચાદીનિ કરોન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, ભોગં ઉપ્પાદેત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સામીતિ પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. સીલવાપિ સીલાનુરક્ખણત્થં અબ્ભોકાસિકત્તાદિવસેન અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, પિણ્ડચારિકત્તાદિવસેન પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. સુતવાપિ બાહુસ્સચ્ચાનુરૂપં પટિપત્તિં પટિપજ્જિસ્સામીતિ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. ચાગવાપિ ચાગાધિમુત્તતાય અત્તનો યાપનમત્તેપિ પચ્ચયે અનવસેસેત્વા પરિચ્ચજન્તો, અઙ્ગાદિપરિચ્ચાગં વા પન કરોન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, પરિચ્ચજિતબ્બસ્સ વત્થુનો ઉપ્પાદનત્થં પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ. પઞ્ઞવાપિ ઉપરૂપરિ પઞ્ઞં વડ્ઢેસ્સામીતિ સપ્પઞ્ઞતં નિસ્સાય સીતુણ્હાદીનિ અગણેત્વા સજ્ઝાયમનસિકારેસુ યોગં કરોન્તો અત્તાનં આતાપેતિ પરિતાપેતિ, મિચ્છાજીવે આદીનવં સમ્માજીવે ચ આનિસંસં દિસ્વા મિચ્છાજીવં પહાય પરિસુદ્ધેન આજીવેન જીવિતવુત્તિં પરિયેસન્તો પરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખં પચ્ચનુભોતિ.

કાયિકસ્સ સુખસ્સાતિ સદ્ધાદિસમ્પત્તિં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પન્નાનિ સુખોપકરણાનિ પરિભુઞ્જનકાલે સદ્ધાદિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટકાયસ્સ ચ તેસં વસેન અવિપ્પટિસારમૂલકપામોજ્જપીતિસમુટ્ઠાનરૂપફુટકાયસ્સ ચ સુખુપ્પત્તિકાલે તેસં કટત્તા ઉપ્પન્નવિપાકસુખકાલે ચ કાયિકસ્સ સુખસ્સ, વુત્તનયેનેવ દુક્ખુપ્પત્તિકાલે સદ્ધાદિગુણસમ્પત્તિં અસહમાનેહિ પયુત્તવધબન્ધનાદિકાલે ચ કાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ, સદ્ધાદયો ઉપનિસ્સાય પવત્તિતફલસમાપત્તિકાલે પન ફલસમાપત્તિયા એતેસુ એકેકો ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બો. કુસલં કમ્મન્તિ કુસલચેતના અત્તનો વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, સા પન બલવચેતનાવ લબ્ભતિ, ન દુબ્બલા. તત્રિદં વત્થુ – એકા કિર ઇત્થી ઉબ્બન્ધિતુકામા રુક્ખે રજ્જું લગ્ગેત્વા સંવિધાતબ્બં સંવિદહતિ. અથેકો ચોરો રત્તિભાગે તં ગેહં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમાય રજ્જુયા કિઞ્ચિદેવ બન્ધિત્વા હરિસ્સામી’’તિ સત્થેન છિન્દિતું ઉપગતો. અથ સા રજ્જુ આસીવિસો હુત્વા સુસૂતિ અકાસિ. ચોરો ભીતો અપસક્કિ. ઇત્થી અત્તનો નિવેસના નિક્ખમિત્વા રજ્જુપાસે ગીવં પટિમુઞ્ચિત્વા ઉબ્બન્ધા કાલમકાસિ. એવં બલવચેતના અન્તરાયે નિવારેત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. ન પનેતં એકન્તતો ગહેતબ્બં. કતોકાસઞ્હિ કમ્મં એવ વિપાકસ્સ અન્તરાયં પટિબાહિત્વા વિપચ્ચતિ, વિપાકજનકં પન કમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. કમ્મન્તિ એત્થ ચતુભૂમકમ્પિ વેદિતબ્બં. યં પન પરતો ‘‘મગ્ગો ફલસમાપત્તિયા’’તિ વુત્તં, તં અચેતનાવસેન. તેનેતં દીપેતિ – યો કોચિ વિપાકજનકો ધમ્મો, સો અત્તનો વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ.

રાગં ઉપનિસ્સાય પાણં હનતીતિ યસ્મિં વત્થુસ્મિં સારત્તો હોતિ, તસ્મિં વા વિરુદ્ધં, તસ્સ વા અત્થાય પાણં હનતિ. અદિન્નાદાનાદીસુપિ એતેનેવુપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સન્ધિં છિન્દતીતિ અદિન્નાદાનવસેન વુત્તં. તત્થ સન્ધિન્તિ ગેહસન્ધિં. નિલ્લોપં હરતીતિ નિલીયિત્વા હરતિ. એકાગારિકં કરોતીતિ બહૂહિ સદ્ધિં એકમેવ ગેહં પરિવારેત્વા વિલુમ્પતિ. પરિપન્થે તિટ્ઠતીતિ પન્થદૂહનકમ્મં કરોતિ. દોસં ઉપનિસ્સાયાતિઆદીસુ ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિવસેન ઉપ્પન્નં દોસં ઉપનિસ્સયં કત્વા. મોહં ઉપનિસ્સાયાતિ પાણાતિપાતાદીસુ આદીનવપટિચ્છાદકં મોહં ઉપનિસ્સયં કત્વા. માનં ઉપનિસ્સાયાતિ અહં કિં હનિતું ન સક્કોમિ, આદાતું ન સક્કોમીતિ માનં ઉપનિસ્સયં કત્વા. કેનચિ વા પન અવઞ્ઞાતો હોતિ પરિભૂતો હીળિતો, તં ઓમાનં ઉપનિસ્સયં કત્વાતિપિ અત્થો. દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સાયાતિ યઞ્ઞાદીસુ બ્રાહ્મણાદયો વિય પાદસિકમિલક્ખુઆદયો વિય ચ દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સયં કત્વા. પત્થનં ઉપનિસ્સાયાતિ ‘‘સચે મે ઇદં નામ ઇજ્ઝિસ્સતિ, એવરૂપં તે બલિકમ્મં કરિસ્સામીતિ એવં દેવતાયાચનસઙ્ખતં વા, અસુકં નામ મે ઘાતેત્વા દેહિ, અસુકસ્સ સન્તકં આહર, એહિ વા મે એતાનિ કમ્માનિ કરોન્તસ્સ સહાયો હોહી’’તિ એવમાદિં વા પત્થનં ઉપનિસ્સયં કત્વા. રાગો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ પત્થના રાગસ્સાતિ. એત્થ રાગો રાગસ્સાપિ ઉપનિસ્સયો હોતિ દોસાદીનમ્પિ. દોસાદીસુપિ એસેવ નયો.

પાણાતિપાતો પાણાતિપાતસ્સાતિ પાણાતિપાતી અસંવરે ઠિતત્તા અઞ્ઞમ્પિ પાણં હનતિ. યો વા એતેન હતો, તસ્સ ઞાતિમિત્તેહિ ઉપદ્દુતો તેસુ અઞ્ઞમ્પિ હનતિ. એવં પાણાતિપાતો પાણાતિપાતસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. ભણ્ડસામિકં પન ગોપકં વા ઘાતેત્વા પરભણ્ડહરણે, સામિકં ઘાતેત્વા તસ્સ દારાતિક્કમે, નાહં હનામીતિ મુસાભણને, કતસ્સ પટિચ્છાદનત્થાય અકતસ્સ વા કરણત્થાય પેસુઞ્ઞં ઉપસંહારે, તેનેવ નયેન ફરુસવાચાનિચ્છારણે, સમ્ફપ્પલાપભણને, પરં હનિત્વા અભિજ્ઝાયિતબ્બપરવિત્તૂપકરણાભિજ્ઝાયને, યો તેન ઘાતિતો હોતિ; તસ્સ મિત્તામચ્ચા ઉચ્છિજ્જન્તૂતિઆદિચિન્તને ‘‘એવં મે પાણાતિપાતો નિજ્જિણ્ણો ભવિસ્સતી’’તિ દુક્કરકારિકાદિવસેન દિટ્ઠિગ્ગહણકાલે પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનાદીનમ્પિ ઉપનિસ્સયો હોતિ. ઇમિના ઉપાયેન અદિન્નાદાનાદિમૂલકેસુપિ ચક્કેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

માતુઘાતિકમ્મં માતુઘાતિકમ્મસ્સાતિ અઞ્ઞં માતરં હનન્તં દિસ્વા ‘‘વટ્ટતિ એવં કાતુ’’ન્તિ અત્તનો માતરં હનન્તસ્સ વા, એકસ્મિં ભવે હન્ત્વા અપરસ્મિમ્પિ હનનવસેન વા, એકસ્મિંયેવ ભવે ‘‘ગચ્છ, મે માતરં હનાહી’’તિ પુનપ્પુનં આણાપનવસેન વા, દ્વીહિ પહારેહિ નિયતમરણાય દુતિયપહારદાનવસેન વા માતુઘાતિકમ્મં માતુઘાતિકમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. સેસાનિપિ યથાયોગં ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બાનિ. યસ્મા પન બલવાકુસલં દુબ્બલાકુસલસ્સ ઉપનિસ્સયો ન હોતિ, તસ્મા કમ્મપથાનન્તરિયકમ્મવસેનેવ દેસના કતાતિ વદન્તિ. તં ન એકન્તતો ગહેતબ્બં. પાણાતિપાતાદીનિ હિ કત્વા ‘‘કસ્મા એવમકાસી’’તિ ચોદિયમાનો કોપમત્તકમ્પિ કરોતિ. વિપ્પટિસારીપિ હોતિ. અપ્પમત્તકેપિ ચ કિલેસે ઉપ્પન્ને તં વડ્ઢેત્વા વીતિક્કમં કરોતિ. તસ્મા બલવં દુબ્બલસ્સ દુબ્બલઞ્ચ બલવસ્સાપિ ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ. યં પન પચ્ચયવિભઙ્ગસ્સ ઉદ્દેસવણ્ણનાયં વુત્તં ‘‘બલવકારણટ્ઠેન ઉપનિસ્સયો હોતી’’તિ, તં કારણભાવસ્સેવ બલવતાય વુત્તં, ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયધમ્માનં. કમ્મકિલેસા હિ બલવન્તોપિ દુબ્બલાપિ બલવકારણં હોન્તિયેવ.

રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતીતિઆદીસુ અહો વતાહં ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્યન્તિ ઉપપત્તિભવે વા ભોગેસુ વા રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ. સીલસમાદાનઉપોસથકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. ઝાનં પન રાગવિક્ખમ્ભનત્થાય, વિપસ્સનં રાગસ્સ પહાનત્થાય, મગ્ગં સમુચ્છેદનત્થાય ઉપ્પાદેન્તો રાગં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પાદેતિ નામ. વીતરાગભાવત્થાય પન અભિઞ્ઞં સમાપત્તિઞ્ચ ઉપ્પાદેન્તો રાગં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પાદેતિ નામ. એત્તાવતા હિ વીતરાગો નામ હોતિ.

સદ્ધાયાતિ દાનાદિવસેન પવત્તસદ્ધાય સીલાદીસુપિ એસેવ નયો. યથેવ હિ દાનાદિવસેન સદ્ધાદયો ઉપ્પાદેન્તો રાગં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પાદેતિ નામ, એવં રાગાદયોપિ સદ્ધાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયા નામ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. તસ્સ પટિઘાતત્થાયાતિ તસ્સ પટિબાહનત્થાય, વિપાકોકાસસ્સ અનુપ્પદાનત્થાયાતિ અત્થો. સપ્પટિઘાતેસુ તાવ એવં હોતુ, યાનિ પન અપ્પટિઘાતાનિ આનન્તરિયકમ્માનિ, તેસુ ‘‘તસ્સ પટિઘાતત્થાયા’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ? તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન. તપ્પટિઘાતત્થાય પવત્તેમીતિ હિસ્સ અજ્ઝાસયો, તં ગહેત્વા એવં વુત્તં.

રાગં ઉપનિસ્સાય અત્તાનં આતાપેતીતિ યત્થ રત્તો, તસ્સ દુક્કરેન પત્તિં સમ્પસ્સન્તો એવં કરોતીતિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. કાયિકસ્સ સુખસ્સાતિ રાગાદિસમતિક્કમવસેન કુસલં કત્વા પટિલદ્ધસુખસ્સ વા રાગાદિવસેન અનાદીનવદસ્સાવિનો કામે પરિભુઞ્જનવસેન ઉપ્પન્નસુખસ્સ વા. દુક્ખસ્સાતિ આતાપનાદિવસેન ઉપ્પન્નસુખસ્સ વા રાગાદિહેતુ પવત્તવધબન્ધનાદિવસેન ઉપ્પન્નદુક્ખસ્સ વા. ફલસમાપત્તિયાતિ રાગાદયો સમુચ્છિન્દિત્વા વા ઉપ્પાદિતાય તેહિ વા અટ્ટીયમાનેન સમાપન્નાય.

કાયિકં સુખન્તિઆદીસુ સુખે ઉપ્પન્ને તં અસ્સાદેત્વા પુનપ્પુનં તથારૂપેહેવ પચ્ચયેહિ તં ઉપ્પાદેન્તસ્સ પુરિમં પચ્છિમસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ. સીતાદીસુ પન અગ્ગિસન્તાપનાદીનિ અતિસેવન્તસ્સ પુબ્બભાગે સુખં અપરભાગે દુક્ખસ્સ, ‘‘સુખો વતિ મિસ્સા પરિબ્બાજિકાય તરુણાય લોમસાય બાહાય સમ્ફસ્સો’’તિ કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તસ્સ ઇધ કાયિકં સુખં નેરયિકસ્સ કાયિકદુક્ખસ્સ, અરોગભાવેન પન સુખિનો ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સ કાયિકં સુખં ફલસમાપત્તિયા ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. દુક્ખપટિઘાતાય પન સુખં સેવન્તસ્સ દુક્ખપટિઘાતાય ચ ભગવતો વિય આબાધં વિક્ખમ્ભેત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સ કાયિકદુક્ખં કાયિકસુખસ્સ ચેવ ફલસમાપત્તિયા ચ, ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. ઉતુસપ્પાયો સુખસ્સ ચેવ ફલસમાપત્તિયા ચ, અસપ્પાયો દુક્ખસ્સ. ઉતુઅસપ્પાયં વા અભિભવિત્વા સમાપત્તિસમુટ્ઠિતરૂપવસેન ઉપ્પન્નં સુખં અનુભવિતુકામસ્સ અસપ્પાયોપિ ઉતુ ફલસમાપત્તિયા પચ્ચયોવ. ભોજનસેનાસનેસુપિ એસેવ નયો. પુન કાયિકં સુખન્તિઆદીનિ કેવલં એકતો દસ્સિતાનિ. હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પનેસં પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. ફલસમાપત્તિ કાયિકસ્સ સુખસ્સાતિ સમાપત્તિસમુટ્ઠાનરૂપવસેન ઉપ્પન્નસ્સ સુખસ્સ. તં હેસ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અનુભવતિ.

કાયિકં સુખં ઉપનિસ્સાય દાનન્તિઆદીસુ ‘‘અહો વત મે ઇદં સુખં ન પરિહાયેય્યા’’તિ પત્તસ્સ વા અપરિહાયનવસેન; ‘‘અહો વતાહં આયતિં એવરૂપં સુખં પાપુણેય્ય’’ન્તિ અપ્પત્તસ્સ વા પત્તિવસેન; દુક્ખેપિ ‘‘અહો વત મે દુક્ખં પરિહાયેય્યા’’તિ પત્તસ્સ પરિહાયનવસેન વા; ‘‘આયતિં એવરૂપં નુપ્પજ્જેય્યા’’તિ અનુપ્પાદપત્થનાવસેન વા સુખદુક્ખાનં ઉપનિસ્સયતા વેદિતબ્બા. ઉતુભોજનસેનાસનાનિ વુત્તનયાનેવ. પુન કાયિકં સુખન્તિઆદીસુ યસ્મા ‘‘સાધુ ખો, મારિસ, મોગ્ગલ્લાન, બુદ્ધસરણગમનં હોતી’’તિ સુખપ્પત્તાનમ્પિ, ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત, સો ભગવા, યો એવરૂપસ્સ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય ધમ્મં દેસેતી’’તિ (ઉદા. ૧૮) દુક્ખપ્પત્તાનમ્પિ સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. સુખદુક્ખેહિ ચ સંયોગવિયોગત્થાય સીલાદિપરિપૂરણં કરેય્ય, તસ્મા સુખદુક્ખાનિ સદ્ધાદીનં ઉપનિસ્સયભાવેન દસ્સિતાનિ. ઉતુઆદીનિપિ યથાયોગં યોજેતબ્બાનિ. કાયિકં સુખં ઉપનિસ્સાય પાણં હનતીતિઆદીસુપિ વુત્તનયાનુસારેનેવ સુખાદીનં ઉપનિસ્સયતા વેદિતબ્બા.

ઇમસ્મિં પન ઉપનિસ્સયભાજનીયે કુસલો કુસલસ્સ તિવિધેનાપિ ઉપનિસ્સયો, અકુસલસ્સ દુવિધેન, અબ્યાકતસ્સ તિવિધેન. અકુસલો અકુસલસ્સ તિવિધેન, કુસલસ્સ એકવિધેન, અબ્યાકતસ્સ દુવિધેન. અબ્યાકતોપિ અબ્યાકતસ્સ તિવિધેન, તથા કુસલસ્સ, તથા અકુસલસ્સાતિ. એવં કુસલો અટ્ઠવિધેન, અકુસલો છબ્બિધેન, અબ્યાકતો નવવિધેનાતિ તેવીસતિવિધેન ઉપનિસ્સયો ભાજિતોતિ વેદિતબ્બો.

૪૨૪. પુરેજાતે ચક્ખાદીનિ ઓળારિકવસેન વુત્તાનિ. આપોધાતુઆદીનિપિ પન પુરેજાતારમ્મણાનિ હોન્તિયેવ. વત્થુ પુરેજાતં ચક્ખાયતનન્તિઆદિ યં વત્થુ હુત્વા પુરેજાતં હોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. વત્થુ વિપાકાબ્યાકતાનન્તિ પવત્તિયં પુરેજાતપચ્ચયં સન્ધાય વુત્તં.

૪૨૫. પચ્છાજાતે ઇમસ્સ કાયસ્સાતિ ચાતુમહાભૂતિકકાયસ્સ. પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્છાજાતો હુત્વા પચ્ચયો. ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન પચ્ચયત્તાયેવ હેસ પચ્છાજાતપચ્ચયોતિ ઇમસ્મિં પઞ્હાવારે અનુલોમતો આગતો.

૪૨૬. આસેવનપચ્ચયે અનુલોમં ગોત્રભુસ્સાતિઆદીનં વિસું ગહણે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કારણં વેદિતબ્બં.

૪૨૭. કમ્મપચ્ચયે કુસલા ચેતના સમ્પયુત્તકાનન્તિ એત્થ સહજાતનાનાક્ખણિકવિભાગસ્સ અભાવતો સહજાતાતિ ન વુત્તા. અબ્યાકતવિસ્સજ્જને પન સો વિભાગો અત્થિ, તસ્મા તત્થ વુત્તા. પટિસન્ધિગ્ગહણં કટત્તારૂપાનં વસેન કતં. ચેતના વત્થુસ્સાતિ કિઞ્ચાપિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુપતિટ્ઠિતા અરૂપધમ્મા વત્થુપચ્ચયા વત્તન્તિ, ચેતના પન વત્થુસ્સાપિ પચ્ચયોતિ દસ્સેતું વુત્તં.

૪૨૮. વિપાકપચ્ચયે પટિસન્ધિવારે ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૨૯-૪૩૮. આહારપચ્ચયે ઇમસ્સ કાયસ્સાતિ ઇમસ્મિં ચતુસન્તતિવસેન પવત્તે ચાતુમહાભૂતિકકાયે આહારસમુટ્ઠાનસ્સ જનકવસેન, સેસસ્સ ઉપત્થમ્ભકવસેન આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઇન્દ્રિયપચ્ચયાદીસુપિ પટિસન્ધિવારો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના

૪૩૯. ઇદાનેત્થ યથાલદ્ધાનિ વિસ્સજ્જનાનિ ગણનાવસેન દસ્સેતું હેતુયા સત્તાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સત્તાતિ કુસલેન કુસલં, અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતન્તિ તીણિ. તથા અકુસલેન; અબ્યાકતેન અબ્યાકતમેવાતિ એવં સત્ત. આરમ્મણે નવાતિ એકમૂલકએકાવસાનાનિ નવ. અધિપતિયા દસાતિ કુસલં કુસલસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; અકુસલસ્સ આરમ્મણતોવ અબ્યાકતસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; કુસલાબ્યાકતસ્સ સહજાતતોવાતિ કુસલમૂલકાનિ ચત્તારિ. અકુસલં અકુસલસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; અબ્યાકતસ્સ સહજાતતોવ તથા અકુસલાબ્યાકતસ્સાતિ અકુસલમૂલકાનિ તીણિ. અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ; કુસલસ્સ આરમ્મણતોવ તથા અકુસલસ્સાતિ અબ્યાકતમૂલકાનિ તીણીતિ એવં દસ. એત્થ પન આરમ્મણાધિપતિપિ સત્તધા, સહજાતાધિપતિપિ સત્તધાવ લબ્ભતિ.

અનન્તરે સત્તાતિ કુસલમૂલકાનિ દ્વે, તથા અકુસલમૂલકાનિ, અબ્યાકતમૂલકાનિ તીણીતિ એવં સત્ત. સમનન્તરેપિ એતાનેવ. સહજાતે નવાતિ કુસલમૂલકાનિ તીણિ, અકુસલમૂલકાનિ તીણિ, અબ્યાકતમૂલકં એકં, તથા કુસલાબ્યાકતમૂલકં, અકુસલાબ્યાકતમૂલકઞ્ચાતિ એવં નવ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ કુસલેન કુસલં, અકુસલેન અકુસલં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતન્તિ એવં તીણિ. નિસ્સયે તેરસાતિ સહજાતતોવ કુસલમૂલકાનિ તીણિ, તથા અકુસલમૂલકાનિ, તથા અબ્યાકતમૂલકાનિ. એત્થ પન પુરેજાતમ્પિ લબ્ભતિ. અબ્યાકતઞ્હિ અબ્યાકતસ્સ સહજાતમ્પિ હોતિ પુરેજાતમ્પિ; કુસલસ્સ પુરેજાતમેવ તથા અકુસલસ્સ. પુન કુસલાબ્યાકતો સહજાતપુરેજાતતો કુસલસ્સ, સહજાતતોવ અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલાબ્યાકતોતિ એવં તેરસ. ઉપનિસ્સયે નવાતિ એકમૂલકેકાવસાના નવ. તેસં વિભઙ્ગે તેવીસતિ ભેદા દસ્સિતા. તેસુ આરમ્મણૂપનિસ્સયે સત્ત, અનન્તરૂપનિસ્સયે સત્ત, પકતૂપનિસ્સયે નવ હોન્તિ. પુરેજાતે તીણીતિ અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ, કુસલસ્સ, અકુસલસ્સાતિ એવં તીણિ.

પચ્છાજાતે તીણીતિ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ એવં તીણિ. આસેવને તીણિ અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસાનિ. કમ્મે સત્ત હેતુસદિસાનિ. તત્થ દ્વીસુ વિસ્સજ્જનેસુ નાનાક્ખણિકકમ્મમ્પિ આગતં, પઞ્ચસુ સહજાતમેવ. વિપાકે એકં અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. આહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગેસુ સત્ત હેતુસદિસાનેવ. ઇન્દ્રિયં પનેત્થ સહજાતપુરેજાતવસેન આગતં. સમ્પયુત્તે તીણિ અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસાનિ. વિપ્પયુત્તે પઞ્ચાતિ સહજાતપચ્છાજાતતો કુસલેન અબ્યાકતં, અકુસલેન અબ્યાકતં, સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતતો અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, વત્થુપુરેજાતતો અબ્યાકતેન કુસલં, તથા અકુસલન્તિ એકં કુસલમૂલં, એકં અકુસલમૂલં, તીણિ અબ્યાકતમૂલાનીતિ એવં પઞ્ચ.

અત્થિયા તેરસાતિ સહજાતતો કુસલેન કુસલં, સહજાતપચ્છાજાતતો કુસલેન અબ્યાકતં, સહજાતતોવ કુસલેન કુસલાબ્યાકતન્તિ કુસલમૂલાનિ તીણિ, તથા અકુસલમૂલાનિ, સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયતો પન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, વત્થારમ્મણપુરેજાતતો અબ્યાકતેન કુસલં, તથા અકુસલં, સહજાતપુરેજાતતો કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અકુસલસ્સ; સ્વેવ અબ્યાકતસ્સ સહજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયતો સહજાતપુરેજાતતો ચ કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ કુસલસ્સ; સ્વેવ અબ્યાકતસ્સ સહજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયતોતિ એવં તેરસ. નત્થિવિગતેસુ સત્ત અનન્તરસદિસાનિ. અવિગતે તેરસ અત્થિસદિસાનીતિ. એવમેત્થ સત્ત ગણનપરિચ્છેદા એકં તીણિ પઞ્ચ સત્ત નવ દસ તેરસાતિ. તેસુ વિપાકવસેન એકમેવ એકકં, અઞ્ઞમઞ્ઞપુરેજાતપચ્છાજાતાસેવનસમ્પયુત્તવસેન પઞ્ચ તિકા, વિપ્પયુત્તવસેન એકમેવ પઞ્ચકં, હેતુઅનન્તરસમનન્તરકમ્મઆહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગનત્થિવિગતવસેન દસ સત્તકા, આરમ્મણસહજાતઉપનિસ્સયવસેન તયો નવકા, અધિપતિવસેન એકં દસકં, નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન તયો તેરસકાતિ એવં તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયે નિદ્દિટ્ઠવારે ગણનવસેન સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા તેસં વસેન દુકતિકાદીસુ પચ્ચયસંસન્દને ગણના વેદિતબ્બા.

૪૪૦. યે પન પચ્ચયા યેસં પચ્ચયાનં વિસભાગા વા વિરુદ્ધા વા હોન્તિ, તે તેહિ સદ્ધિં ન યોજેતબ્બા. સેય્યથિદં – હેતુપચ્ચયસ્સ તાવ આરમ્મણાનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતકમ્માસેવનાહારઝાનનત્થિવિગતા અધિપતિપચ્ચયે ચ ઠપેત્વા વીમંસં સેસાધિપતિનો વિસભાગા, સહજાતાદયો સભાગા. કસ્મા? તથા ભાવાભાવતો. હેતુપચ્ચયો હિ યેસં હેતુપચ્ચયો હોતિ, તેસં સહજાતાદિપચ્ચયોપિ હોતિ, આરમ્મણાદિપચ્ચયો પન ન હોતીતિ આરમ્મણાદયો તસ્સ વિસભાગા નામ. તસ્મા સો તેહિ, તે વા તેન સદ્ધિં, ન યોજેતબ્બા. પુરેજાતપચ્છાજાતસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિનત્થિવિગતાવિગતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધા, તેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન યોજેતબ્બા. તત્થ અયોજનીયે વજ્જેત્વા યોજનીયેહિ યોગે યે વારા લબ્ભન્તિ, તે સઙ્ખેપતો દસ્સેતું હેતુપચ્ચયા અધિપતિયા ચત્તારીતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ કિઞ્ચાપિ હેતુપચ્ચયસ્સ અધિપતિના સંસન્દને ઊનતરગણનવસેન સત્તહિ વારેહિ ભવિતબ્બં, યસ્મા પન અધિપતીસુ વીમંસાવ હેતુપચ્ચયો, ન ઇતરે, તસ્મા વિસભાગે વજ્જેત્વા સભાગવસેન ‘‘ચત્તારી’’તિ વુત્તં. તાનિ એવં વેદિતબ્બાનિ – કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; કુસલા વીમંસા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; કુસલા વીમંસા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; કુસલા વીમંસા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો; વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતા વીમંસા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનન્તિ. એત્થ ચ વિપાકાબ્યાકતા લોકુત્તરતોવ ગહેતબ્બા. આરમ્મણપચ્ચયઅનન્તરપચ્ચયાદયો પન વિસભાગત્તા ન યોજિતા. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ લબ્ભમાનઞ્ચ અલબ્ભમાનઞ્ચ ઞત્વા લબ્ભમાનવસેન વારા ઉદ્ધરિતબ્બા.

સહજાતે સત્તાતિ હેતુયા લદ્ધાનેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ સુદ્ધિકઅઞ્ઞમઞ્ઞે લદ્ધાનેવ. નિસ્સયે સત્તાતિ હેતુયા લદ્ધાનેવ. વિપાકે એકન્તિ સુદ્ધિકવિપાકે લદ્ધમેવ. ઇન્દ્રિયમગ્ગેસુ ચત્તારીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. સમ્પયુત્તે તીણીતિ સુદ્ધિકસમ્પયુત્તે લદ્ધાનેવ. વિપ્પયુત્તે તીણીતિ કુસલાદિચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં પચ્ચયુપ્પન્નં કત્વા વેદિતબ્બાનિ. અત્થિઅવિગતેસુ સત્તાતિ હેતુયા લદ્ધાનેવ.

૪૪૧-૪૪૩. એવં યેહિ અધિપતિપચ્ચયાદીહિ એકાદસહિ પચ્ચયેહિ સદ્ધિં હેતુપચ્ચયો યોજનં લભતિ, તેસં વસેન દુમૂલકનયે ગણનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તિમૂલકાદીસુ તસ્સ દસ્સનત્થં લક્ખણં ઠપેન્તો હેતુસહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતન્તિ સત્તાતિઆદિમાહ. પોત્થકેસુ પન નિસ્સઉપનિસ્સઅધિપાતિ એવં પરિહીનક્ખરાનિ પચ્ચયનામાનિ લિખન્તિ, તં સઞ્ઞાકરણમત્તવસેન લિખિતં. તસ્મા તાદિસેસુ ઠાનેસુ પરિપુણ્ણા પાળિ કાતબ્બા. યં પનિદં લક્ખણં ઠપિતં, તેન ઇદં દીપેતિ – અયં હેતુપચ્ચયો સહજાતાદીહિ ચતૂહિ સદ્ધિં સંસન્દને અત્તનો વિભઙ્ગે લદ્ધાનિ સત્તેવ વિસ્સજ્જનાનિ લભતિ. સચે પનેત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો પવિસતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞે લદ્ધાનિ તીણિ લભતિ. સચે સમ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, તાનેવ તીણિ લભતિ. સચે વિપ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, હેતુવિપ્પયુત્તદુકે લદ્ધાનિ તીણિ લભતિ. સચે વિપાકપચ્ચયો પવિસતિ, સબ્બેહિ વિપાકસભાગેહિ સદ્ધિં સંસન્દને એવમેવ વિસ્સજ્જનં લભતિ. સચે પનેત્થ ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા પવિસન્તિ, તેહિ સદ્ધિં દુમૂલકે લદ્ધાનિ ચત્તારિયેવ લભતિ. સચે તેહિ સદ્ધિં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો પવિસતિ, હેતાધિપતિદુકે દસ્સિતેસુ ચતૂસુ વિસ્સજ્જનેસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ દ્વે અપનેત્વા સેસાનિ દ્વે લભતિ. સચેપિ તત્થ સમ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, તાનેવ દ્વે લભતિ. સચે પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો પવિસતિ, ઇતરાનિ દ્વે લભતિ. સચે પન તેસુ વિપાકપચ્ચયો પવિસતિ, સબ્બત્થ એકમેવ લભતિ. અધિપતિના પન સદ્ધિં હેતાધિપતિદુકતો ઊનતરગણનેસુ અપ્પવિસન્તેસુ ચત્તારિયેવ લભતિ. ઊનતરગણનેસુ પવિસન્તેસુ તેસં વસેન દ્વે એકન્તિ લભતિ. એવં તેસં તેસં પચ્ચયાનં સમાયોગે લબ્ભમાનં ગણનં વિદિત્વા તિમૂલકાદીસુ ગણના ઉદ્ધરિતબ્બાતિ.

એતેસુ પન ઘટનેસુ સબ્બપઠમાનિ ચત્તારિ ઘટનાનિ સામઞ્ઞતો નવન્નમ્પિ હેતૂનં વસેન વુત્તાનિ અવિપાકાનિ. અબ્યાકતેન અબ્યાકતવિસ્સજ્જને પનેત્થ વિપાકહેતુપિ લબ્ભતિ.

તતો પરાનિ પઞ્ચ ઘટનાનિ વિપાકહેતુવસેન વુત્તાનિ. તત્થ સબ્બેપિ સહજાતવિપાકા ચેવ વિપાકસહજાતરૂપા ચ. તેસુ પઠમે ઘટને વિપાકા ચેવ તંસમુટ્ઠાનરૂપા ચ લબ્ભન્તિ, દુતિયે વિપાકા ચેવ પટિસન્ધિયઞ્ચ વત્થુરૂપં. તતિયે અરૂપધમ્માવ. ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ લબ્ભતિ. પઞ્ચમે વત્થુરૂપમેવ.

તતો પરાનિ પઞ્ચદસ ઘટનાનિ ઇન્દ્રિયમગ્ગયુત્તાનિ અમોહહેતુવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમાનિ નવ નિરાધિપતીનિ, પચ્છિમાનિ છ સાધિપતીનિ. નિરાધિપતિકેસુપિ પઠમાનિ ચત્તારિ સામઞ્ઞતો સબ્બત્થ અમોહવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ પઞ્ચ વિપાકામોહવસેન. તત્થ નિરાધિપતિકેસુ પઠમે ચત્તારીતિ હેટ્ઠા હેતાધિપતિદુકે દસ્સિતાનેવ. દુતિયે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં પરિહાયતિ. તતિયે વત્થુરૂપં પરિહાયતિ. ચતુત્થે કુસલો ધમ્મો ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, અબ્યાકતો તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ રૂપમેવ લબ્ભતિ. તતો પરાનિ વિપાકયુત્તાનિ પઞ્ચ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. સાધિપતિકેસુ પઠમાનિ તીણિ ઘટનાનિ સામઞ્ઞતો વિપાકાવિપાકહેતુવસેન વુત્તાનિ. તેસુ પઠમે ચત્તારિ વુત્તનયાનેવ. દુતિયે રૂપં પરિહાયતિ, તતિયે અરૂપં પરિહાયતિ. તતો પરાનિ તીણિ વિપાકહેતુવસેન વુત્તાનિ. તેસુ પઠમે રૂપારૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપમેવ, તતિયે રૂપમેવ. એવમ્પિ તેસં તેસં પચ્ચયાનં સમાયોગે લબ્ભમાનં ગણનં વિદિત્વા તિમૂલકાદીસુ ગણના ઉદ્ધરિતબ્બાતિ.

હેતુમૂલકં નિટ્ઠિતં.

૪૪૪. આરમ્મણમૂલકેપિ અધિપતિપચ્ચયાદયો સત્ત આરમ્મણેન સભાગા, સેસા સોળસ વિસભાગાતિ તે અયોજેત્વા સત્તેવ યોજિતા. તેસુ અધિપતિયા સત્તાતિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ, અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ, અબ્યાકતસ્સાતિ એવં કુસલમૂલાનિ તીણિ, અકુસલમૂલં એકં, અબ્યાકતમૂલાનિ તીણીતિ સત્ત. નિસ્સયે તીણીતિ વત્થુવસેન અબ્યાકતમૂલાનેવ. ઉપનિસ્સયે સત્ત હેટ્ઠિમાનિ એવ. પુરેજાતે તીણીતિ વત્થારમ્મણવસેન અબ્યાકતમૂલાનિ. વિપ્પયુત્તે તીણીતિ વત્થુવસેનેવ. અત્થિઅવિગતેસુ તીણીતિ વત્થારમ્મણવસેન. યથા પન હેતુમૂલકે લક્ખણદસ્સનત્થં ઘટનાનિ ઠપિતાનિ, તથા આરમ્મણમૂલકાદીસુપિ.

૪૪૫. તત્થ યાનિ તાવ ઇમસ્મિં આરમ્મણમૂલકે પઞ્ચ ઘટનાનિ ઠપિતાનિ. તત્થ પઠમં આરમ્મણાધિપતિવસેન સાધિપતિકં. તત્થ સત્તાતિ આરમ્મણાધિપતિદુકે લદ્ધવિસ્સજ્જનાનેવ. દુતિયં નિરાધિપતિકં. તત્થ તીણીતિ વત્થારમ્મણવસેન આરમ્મણવસેનેવ વા અબ્યાકતમૂલાનિ. તતિયં નિસ્સયેન વુત્તં. તત્થ તીણીતિ વત્થુવસેન અબ્યાકતમૂલાનિ. ચતુત્થપઞ્ચમાનિ સાધિપતિકાનિ. તેસુ ચતુત્થે એકન્તિ વત્થારમ્મણવસેન આરમ્મણવસેનેવ વા અબ્યાકતમૂલં અકુસલં. પઞ્ચમે એકન્તિ નિસ્સયતો અબ્યાકતમૂલકં અકુસલં. એવમિધાપિ લબ્ભમાનવસેન તિકાદીસુ ગણના વેદિતબ્બા. તથા અધિપતિમૂલકાદીસુ. આરમ્મણઇન્દ્રિયવિપાકવસેન વિત્થારયોજનં પન અવત્વા તત્થ તત્થ વત્તબ્બયુત્તકમેવ વદામાતિ.

૪૪૬. અધિપતિમૂલકે સહજાતે સત્તાતિ સહજાતાધિપતિવસેન કુસલમૂલાનિ તીણિ, અકુસલમૂલાનિ તીણિ, અબ્યાકતમૂલં એકં. સહજાતેન પન સદ્ધિં આરમ્મણાધિપતિ, આરમ્મણાધિપતિના ચ સદ્ધિં સહજાતં ન લબ્ભતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ સહજાતાધિપતિવસેનેવ. નિસ્સયે અટ્ઠાતિ કુસલમૂલાનિ તીણિ, અકુસલમૂલાનિ તીણિ, અબ્યાકતમૂલાનિ દ્વે. અબ્યાકતો હિ અધિપતિ અબ્યાકતસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચ નિસ્સયો હોતિ, અકુસલસ્સ આરમ્મણતોવ. કુસલસ્સ પન ઉભયથાપિ ન હોતીતિ અબ્યાકતમૂલાનિ દ્વેયેવાતિ એવં અટ્ઠ. ઉપનિસ્સયે સત્ત આરમ્મણસદિસાનેવ. પુરેજાતે એકન્તિ અબ્યાકતાધિપતિ આરમ્મણવસેન અકુસલસ્સ. વિપાકે એકં અબ્યાકતેન અબ્યાકતં લોકુત્તરં. આહારાદીસુ સત્ત હેટ્ઠા એકમૂલકે લદ્ધાનેવ. વિપ્પયુત્તે ચત્તારીતિ કુસલેન અબ્યાકતં, તથા અકુસલેન, અબ્યાકતેન અબ્યાકતઞ્ચ કુસલઞ્ચ. અત્થિઅવિગતેસુ અટ્ઠ નિસ્સયસદિસાનેવ.

૪૪૭-૪૫૨. ઘટનાનિ પનેત્થ પટિપાટિયા આરમ્મણાદીહિ અયોજેત્વા પઠમં અત્થિઅવિગતેહિ યોજિતાનિ. કિં કારણાતિ? ઉભયાધિપતિમિસ્સકત્તા. તત્થ પઠમે ઘટને આરમ્મણાધિપતિવસેન વત્થારમ્મણં લબ્ભતિ, દુતિયે નિસ્સયવસેન ગરું કત્વા અસ્સાદેન્તસ્સ વત્થુમેવ, તતિયે સહજાતાધિપતિવસેન કુસલાદયો રૂપાનં, આરમ્મણાધિપતિવસેન વત્થુ અકુસલસ્સ. તતો પરાનિ તીણિ ઘટનાનિ આરમ્મણાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે સત્તાતિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. દુતિયે એકન્તિ પુરેજાતાનિ વત્થારમ્મણાનિ અકુસલસ્સ. તતિયે વત્થુમેવ અકુસલસ્સ. તતો પરાનિ તીણિ ઘટનાનિ વિપાકાવિપાકસાધારણાનિ સહજાતાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે રૂપારૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપમેવ, તતિયે રૂપમેવ. તતો પરાનિ તીણિ વિપાકાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તેસુપિ પઠમે રૂપારૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપં, તતિયે રૂપમેવ. તતો પરાનિ છ ઘટનાનિ આહારિન્દ્રિયયુત્તાનિ ચિત્તાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. તત્થ તીણિ અવિપાકાનિ, તીણિ સવિપાકાનિ. તેસુ ગણના પાકટાયેવ. તતો પરાનિ છ ઘટનાનિ તથેવ વિરિયાધિપતિવસેન વુત્તાનિ. નનુ ચ અધિપતિપટિપાટિયા પઠમં વિરિયાધિપતિવસેન વત્તબ્બાનિ સિયું, કસ્મા તથા ન વુત્તાનીતિ? પરતો હેતુવસેન વુત્તઘટનેહિ સદિસત્તા. પરતો હિ હેતુવસેન ઘટનાનિ અમોહસ્સ વીમંસાધિપતિત્તા વીમંસાય ચ સમ્માદિટ્ઠિભાવતો મગ્ગસમ્પયુત્તાનિ. વિરિયમ્પિ ચ સમ્માવાયામમિચ્છાવાયામભાવેન મગ્ગોતિ તેન સદ્ધિં ઘટનાનિ પરતો હેતુવસેન વુત્તઘટનેહિ સદિસાનીતિ પરિવત્તેત્વા વુત્તાનિ. તેસુપિ ગણના પાકટાયેવ.

૪૫૩-૪૫૬. અનન્તરસમનન્તરમૂલકેસુ સત્તાતિ કુસલો કુસલસ્સ અબ્યાકતસ્સ ચ, તથા અકુસલો, અબ્યાકતો તિણ્ણન્નમ્પીતિ એવં સત્ત. કમ્મે એકન્તિ કુસલા મગ્ગચેતના અત્તનો વિપાકાબ્યાકતસ્સ. ઘટનાનિ પનેતેસુ તીણિ તીણિયેવ. તાનિ બહુતરપટિપાટિયા વુત્તાનિ.

૪૫૭-૪૬૦. સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયમૂલકેસુ યે યે દુકમૂલકે પચ્ચયા વુત્તા તે તેયેવ આદિતો ઠિતેન સભાગા. તસ્મા દુકમૂલકે ગણનં ઞત્વા યે ઉપરિ પચ્ચયા ઘટિતા, તેસુ ઊનતરગણનસ્સ વસેન સબ્બઘટનેસુ ગણના વેદિતબ્બા. તત્થ સહજાતમૂલકે દસ ઘટનાનિ. તેસુ પઞ્ચ અવિપાકાનિ, પઞ્ચ સવિપાકાનિ. તત્થ અવિપાકેસુ તાવ પઠમે કુસલો કુસલસ્સ અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ ચત્તારિ, તથા અકુસલો, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સેવાતિ એવં નવ. તત્થ કુસલાકુસલાદિકેસુ અટ્ઠસુ વિસ્સજ્જનેસુ અરૂપઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ લબ્ભતિ. અબ્યાકતે વત્થુરૂપમ્પિ. દુતિયે ઘટને અબ્યાકતવિસ્સજ્જને રૂપેસુ વત્થુમેવ લબ્ભતિ, તતિયે તીસુપિ અરૂપમેવ, ચતુત્થે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ, પઞ્ચમે પટિસન્ધિયં વત્થુના સદ્ધિં અરૂપધમ્મા. સવિપાકેસુ પઠમે વિપાકા ચેવ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ, દુતિયે વિપાકા ચેવ વત્થુરૂપઞ્ચ, તતિયે વિપાકમેવ, ચતુત્થે વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનમેવ, પઞ્ચમે વત્થુરૂપમેવ લબ્ભતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકે છ ઘટનાનિ. તેસુ પઠમાનિ તીણિ અવિપાકાનિ, પચ્છિમાનિ તીણિ સવિપાકાનિ. તેસુ ગણના પાકટાયેવ.

૪૬૧. નિસ્સયમૂલકે નિસ્સયપચ્ચયા આરમ્મણે તીણીતિ વત્થું આરમ્મણં કત્વા પવત્તકુસલાદિવસેન વેદિતબ્બાનિ. ઉપનિસ્સયે એકન્તિ વત્થું આરમ્મણૂપનિસ્સયં કત્વા ઉપ્પન્નાકુસલં. સેસં દુમૂલકે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૬૨-૪૬૪. ઇમસ્મિં પન નિસ્સયપચ્ચયે વીસતિ ઘટનાનિ. તેસુ પુરિમાનિ છ ઘટનાનિ પુરેજાતસહજાતવસેન વુત્તાનિ, તતો ચત્તારિ પુરેજાતવસેનેવ, તતો દસ સહજાતવસેનેવ. તત્થ પઠમે ઘટને તેરસાતિ નિસ્સયપચ્ચયવિભઙ્ગે વુત્તાનેવ. દુતિયે અટ્ઠાતિ સહજાતાધિપતિવસેન સત્ત, વત્થું ગરું કત્વા અકુસલઞ્ચાતિ અટ્ઠ. તતિયે સત્ત ઇન્દ્રિયપચ્ચયે લદ્ધાનેવ. ચતુત્થે પઞ્ચ વિપ્પયુત્તે લદ્ધાનિ. પઞ્ચમે ચત્તારીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, વત્થુ ચ અકુસલસ્સ. છટ્ઠે તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ. પુરેજાતવસેન ચતૂસુ પઠમે તીણીતિ વત્થુ કુસલાદીનં, ચક્ખાદીનિ ચ અબ્યાકતસ્સ. દુતિયે વત્થુમેવ કુસલાદીનં. તતિયે એકન્તિ વત્થુ અકુસલસ્સ. ચતુત્થે ચક્ખાદીનિ વિઞ્ઞાણપઞ્ચકસ્સ. સહજાતવસેન દસ સવિપાકાવિપાકવસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા સહજાતમૂલકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૪૬૫. ઉપનિસ્સયમૂલકે આરમ્મણે સત્તાતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયે લદ્ધાનેવ. અધિપતિયા સત્તાતિ તાનેવ. અનન્તરસમનન્તરેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયે લદ્ધાનેવ. નિસ્સયે એકન્તિ વત્થુ અકુસલસ્સ. પુરેજાતે એકન્તિ તસ્સેવ વત્થું વા આરમ્મણં વા. આસેવને તીણિ અનન્તરૂપનિસ્સયવસેન. કમ્મે દ્વે પકતૂપનિસ્સયવસેન. લોકુત્તરકુસલચેતના પન અનન્તરૂપનિસ્સયોપિ હોતિ. વિપ્પયુત્તે એકં આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન, તથા અત્થિઅવિગતેસુ. નત્થિવિગતેસુ સત્ત અનન્તરસમાનેવ.

૪૬૬. ઉપનિસ્સયમૂલકાનિ પન સત્ત ઘટનાનિ હોન્તિ. તત્થ પુરિમાનિ તીણિ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે સત્તાતિ કુસલો કુસલાદીનં, તથા અબ્યાકતો, અકુસલો અકુસલસ્સેવાતિ એવં સત્ત. દુતિયે એકન્તિ ચક્ખાદિઅબ્યાકતં અકુસલસ્સ. તતિયે વત્થુ અકુસલસ્સ. તતો પરાનિ દ્વે અનન્તરૂપનિસ્સયવસેન વુત્તાનિ. તેસુ ગણના પાકટાયેવ. તતો દ્વે અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે લોકિયકુસલાકુસલચેતનાપચ્ચયભાવતો ગહેતબ્બા, દુતિયે લોકુત્તરકુસલાવ.

૪૬૭-૪૬૮. પુરેજાતમૂલકે આરમ્મણે તીણીતિ અબ્યાકતો કુસલાદીનં. અધિપતિયા એકન્તિ અબ્યાકતો અકુસલસ્સ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન સત્ત ઘટનાનિ. તેસુ પઠમં વત્થારમ્મણવસેન વુત્તં, દુતિયં વત્થુવસેનેવ, તતિયં આરમ્મણવસેન, ચતુત્થં વત્થુસ્સ આરમ્મણકાલવસેન, પઞ્ચમં આરમ્મણાધિપતિવસેન, છટ્ઠં વત્થુનો આરમ્મણાધિપતિકાલવસેન, સત્તમં ચક્ખાદિવસેન.

૪૬૯-૪૭૨. પચ્છાજાતમૂલકે વીસતિ પચ્ચયા ન યુજ્જન્તિ, તયોવ યોજનં લભન્તિ. એકમેવેત્થ ઘટનં, તં કાયસ્સ કુસલાદીનં વસેન વેદિતબ્બં. આસેવનમૂલકેપિ એકમેવ ઘટનં.

૪૭૩-૪૭૭. કમ્મમૂલકે અનન્તરે એકન્તિ મગ્ગચેતનાવસેન વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ એત્થ પટિસન્ધિયં વત્થુપિ ગહેતબ્બં. ઉપનિસ્સયે દ્વેતિ અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. એવં સેસાનિપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ પન એકાદસ ઘટનાનિ. તત્થ પઠમાનિ દ્વે પકતૂપનિસ્સયાનન્તરૂપનિસ્સયવિભાગતો નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તાનિ. તતો પરાનિ ચત્તારિ વિપાકાવિપાકતો એકક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે અરૂપેન સદ્ધિં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં લબ્ભતિ, દુતિયે અરૂપેન સદ્ધિં વત્થુ, તતિયે અરૂપમેવ, ચતુત્થે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ. પટિસન્ધિયં પન કટત્તારૂપમ્પિ લબ્ભતિ. તતો પરાનિ પઞ્ચ સવિપાકાનિ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. વિપાકમૂલકે પઞ્ચ ઘટાનાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૪૭૮-૪૮૩. આહારમૂલકે સત્તાતિઆદીનિ વુત્તનયાનેવ. ઘટનાનિ પનેત્થ ચતુત્તિંસ. તેસુ પઠમાનિ પઞ્ચ વિપાકાવિપાકસામઞ્ઞતો વુત્તાનિ. તત્થ પઠમે ચત્તારોપિ આહારા લબ્ભન્તિ; દુતિયે તયો અરૂપાહારાવ. તતિયે વત્થુપિ પચ્ચયુપ્પન્નં હોતિ, ચતુત્થે તં પરિહાયતિ. પઞ્ચમે રૂપમેવ પચ્ચયુપ્પન્નં. તતો પરાનિ પઞ્ચ સવિપાકઘટનાનિ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. તતો પરાનિ નવ ઘટનાનિ ચેતનાહારવસેન વુત્તાનિ. તતો પરાનિ નવ નિરાધિપતિવિઞ્ઞાણાહારવસેન. તતો પરાનિ સાધિપતિવિઞ્ઞાણાહારવસેન છ ઘટનાનિ વુત્તાનિ. તત્થ તીણિ વિપાકાવિપાકસામઞ્ઞવસેન વુત્તાનિ. તીણિ વિપાકવસેનેવ. તત્થ લોકિયાનં વિપાકાનં અભાવતો વત્થુ પરિહાયતિ.

૪૮૪-૪૯૫. ઇન્દ્રિયમૂલકે પુરેજાતે એકન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં વસેન અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. સેસં દુમૂલકં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઘટનાનિ પનેત્થ છ સત્તતિ. તત્થ પઠમે સબ્બાનિપિ ઇન્દ્રિયાનિ પચ્ચયટ્ઠેન લબ્ભન્તિ. દુતિયે રૂપજીવિતિન્દ્રિયં હાયતિ. ન હિ તં નિસ્સયો હોતિ. તતિયે અરૂપિન્દ્રિયાનિ રૂપાનં. ચતુત્થે ચક્ખાદીનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં. તતો પરાનિ નવ ઘટનાનિ સહજાતઅરૂપિન્દ્રિયવસેન વુત્તાનિ, તતો નવ મગ્ગભૂતાનં ઇન્દ્રિયાનં વસેન, તતો નવ ઝાનઙ્ગભૂતાનં, તતો નવ ઝાનમગ્ગભૂતાનં, તતો નવ મનિન્દ્રિયવસેનેવ, તતો સાધિપતીનિ છ, તતો વીરિયવસેન મગ્ગસમ્પયુત્તાનિ છ, તતો અમોહહેતુવસેન નિરાધિપતીનિ નવ, સાધિપતીનિ છ. તેસુ સબ્બેસુ વિપાકપચ્ચયેન અયુત્તાનિ ચ યુત્તાનિ ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૪૯૬-૫૦૦. ઝાનમૂલકેપિ દુમૂલકં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઘટનાનિ પનેત્થ છત્તિંસ. તેસુ પઠમાનિ નવ ઇન્દ્રિયમગ્ગભાવં અનામસિત્વા સાધારણઝાનઙ્ગવસેનેવ વુત્તાનિ. તતો પરાનિ નવ ઇન્દ્રિયભૂતઝાનઙ્ગવસેન, તતો નવ મગ્ગભૂતઝાનઙ્ગવસેન, તતો નવ ઇન્દ્રિયમગ્ગભૂતઝાનઙ્ગવસેન. ચતૂસુપિ ચેતેસુ નવકેસુ આદિતો ચત્તારિ ચત્તારિ વિપાકાવિપાકસાધારણાનિ. અવસાને પઞ્ચ પઞ્ચ વિપાકાનેવ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

૫૦૧-૫૦૮. મગ્ગમૂલકેપિ દુમૂલકં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઘટનાનિ પનેત્થ સત્તપઞ્ઞાસ. તેસુ પઠમાનિ નવ ઇન્દ્રિયઝાનભાવં અનામસિત્વા સુદ્ધિકમગ્ગવસેનેવ વુત્તાનિ. તતો નવ ઇન્દ્રિયભૂતમગ્ગવસેન, તતો નવ ઝાનભૂતમગ્ગવસેન, તતો નવ ઇન્દ્રિયઝાનભૂતમગ્ગવસેન, તતો છ અધિપતિભૂતમગ્ગવસેન, તતો નવ નિરાધિપતિમગ્ગહેતુવસેન, તતો છ સાધિપતિમગ્ગહેતુવસેન, તત્થ નવકેસુ પઞ્ચ પઞ્ચ છક્કેસુ તીણિ તીણિ વિપાકાનિ. સેસાનિ સાધારણાનિ, તાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

૫૦૯-૫૧૦. સમ્પયુત્તમૂલકે દુમૂલકં ઉત્તાનત્થમેવ. એત્થ પન દ્વેયેવ ઘટનાનિ. તત્થ એકં સાધારણવસેન, એકં વિપાકવસેન વુત્તં.

૫૧૧-૫૧૪. વિપ્પયુત્તમૂલકેપિ દુમૂલકં ઉત્તાનત્થમેવ. ઘટનાનિ પનેત્થ તેરસ. તત્થ પઠમે પઞ્ચાતિ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલો, અબ્યાકતો તિણ્ણન્નમ્પિ. એત્થ ચ ઇમે વિપ્પયુત્તાદયો સહજાતાપિ હોન્તિ, પચ્છાજાતપુરેજાતાપિ. દુતિયે પુરેજાતસહજાતાવ તતિયે તેયેવ અધિપતિવસેન. તત્થ કુસલો અબ્યાકતસ્સ તથા અકુસલો, અબ્યાકતો પન અબ્યાકતસ્સ ચ આરમ્મણાધિપતિવસેન અકુસલસ્સ ચાતિ એવં ચત્તારિ. ચતુત્થે તીણીતિ કુસલાદીનિ અબ્યાકતસ્સ. ઇન્દ્રિયાનિ પનેત્થ રૂપાનિપિ અરૂપાનિપિ. પઞ્ચમે પચ્ચયા અરૂપાવ છટ્ઠે વત્થુવસેન રૂપાવ સત્તમે કુસલાબ્યાકતાનં વિપસ્સનાવસેન, અકુસલસ્સ અસ્સાદનવસેન વત્થુમેવ. અટ્ઠમે તદેવાકુસલસ્સ, નવમે ચક્ખાદીનિ અબ્યાકતસ્સ, દસમે કુસલાદયો ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, એકાદસમે પટિસન્ધિયં વત્થુ ખન્ધાનં, દ્વાદસમે પટિસન્ધિયં ખન્ધા કટત્તારૂપાનં, તેરસમે પટિસન્ધિયં ખન્ધા વત્થુસ્સ.

૫૧૫-૫૧૮. અત્થિપચ્ચયમૂલકે ઉપનિસ્સયે એકન્તિ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન અબ્યાકતં અકુસલસ્સ. સેસં દુમૂલકે ઉત્તાનમેવ. ઘટનાનિ પનેત્થ એકૂનતિંસ. તેસુ પઠમે અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયા લબ્ભન્તિ. દુતિયે પચ્છાજાતકબળીકારાહારા ન લબ્ભન્તિ. પઠમદુતિયઘટનાનેવ અધિપતિના સદ્ધિં ઉપરિ તતિયચતુત્થાનિ કતાનિ. પુન પઠમમેવ ચતૂહિ આહારેહિ સદ્ધિં પઞ્ચમં, રૂપિન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં છટ્ઠં, રૂપારૂપિન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં સત્તમં કતં. દુતિયમેવ વા પન ઇન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં સત્તમં કતં. પઠમદુતિયાનેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન સદ્ધિં અટ્ઠમનવમાનિ. તેસુ નવમં અધિપતિના સદ્ધિં દસમં કતં. તતો એકાદસમે પચ્ચયવસેન વત્થુ હાયતિ. દ્વાદસમે અરૂપધમ્માયેવ પચ્ચયા, તેરસમે વત્થારમ્મણા, ચુદ્દસમે વત્થુમેવ, પન્નરસમે આરમ્મણમેવ, સોળસમે વત્થુમેવ આરમ્મણં, સત્તરસમે પન તદેવ આરમ્મણાધિપતિભાવેન, અટ્ઠારસમેપિ તદેવ આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન, એકૂનવીસતિમે ચક્ખાદયોવ પચ્ચયા. ઇમાનિ એકૂનવીસતિ પકિણ્ણકઘટનાનિ નામ સહજાતં અગ્ગહેત્વા વુત્તાનિ. તતો પરાનિ દસ સહજાતવસેન વુત્તાનિ.

૫૧૯. નત્થિવિગતમૂલકેસુ અનન્તરસમનન્તરમૂલકેસુ વિય ઉપનિસ્સયાસેવનકમ્મવસેન તીણિયેવ ઘટનાનિ, અવિગતમૂલકં અત્થિમૂલકસદિસમેવાતિ.

યાનિ પનેતાનિ ઇમસ્મિં પઞ્હાવારે ઘટનાનિ વુત્તાનિ, તાનિ સબ્બાનિપિ દુવિધાનિયેવ – પકિણ્ણકતો સહજાતતો ચ. તત્થ સબ્બેસમ્પિ આરમ્મણમૂલકાદીનં આદિતો સહજાતં અગ્ગહેત્વા વુત્તાનિ પકિણ્ણકાનિ નામ. તાનિ આરમ્મણમૂલકે પઞ્ચપિ, અધિપતિમૂલકે છ, અનન્તરમૂલકે તીણિપિ, તથા સમનન્તરમૂલકે, નિસ્સયમૂલકે દસ, ઉપનિસ્સયમૂલકે સત્ત, પુરેજાતમૂલકે સત્ત, પચ્છાજાતમૂલકે એકમેવ, તથા આસેવનમૂલકે, કમ્મમૂલકે દ્વે, આહારમૂલકે એકં, ઇન્દ્રિયમૂલકે ચત્તારિ, વિપ્પયુત્તમૂલકે નવ, અત્થિમૂલકે એકૂનવીસતિ, નત્થિમૂલકે તીણિપિ, તથાવિગતમૂલકે. અવિગતમૂલકે એકૂનવીસતીતિ સબ્બાનિપિ સતઞ્ચેવ તીણિ ચ હોન્તિ. સહજાતનિસ્સયભાવેન પનેતાનિ પકિણ્ણકાનીતિ વુત્તાનિ.

યાનિ પન સહજાતં લબ્ભન્તિ, તાનિ સહજાતઘટનાનિ નામાતિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ આરમ્મણમૂલકે અનન્તરસમનન્તરપુરેજાતપચ્છાજાતઆસેવનનત્થિવિગતમૂલકેસુ ન લબ્ભન્તિ. ન હિ તે પચ્ચયા સહજાતાનં પચ્ચયા હોન્તિ. યથા ચ સહજાતાનં ન હોન્તિ, તથા હેતુસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તપચ્ચયા. અસહજાતાનન્તિ હેતુમૂલકે સબ્બાનિ ચતુવીસતિપિ ઘટનાનિ સહજાતઘટનાનેવ. તથા અધિપતિમૂલકે ચતુવીસતિ, સહજાતમૂલકે દસપિ, અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકે છપિ, નિસ્સયમૂલકે દસ, કમ્મમૂલકે નવ, વિપાકમૂલકે પઞ્ચપિ, આહારમૂલકે તેત્તિંસ, ઇન્દ્રિયમૂલકે દ્વાસત્તતિ ઝાનમૂલકે છત્તિંસાપિ, મગ્ગમૂલકે સત્તપઞ્ઞાસમ્પિ, સમ્પયુત્તમૂલકે દ્વેપિ, વિપ્પયુત્તમૂલકે ચત્તારિ, અત્થિમૂલકે દસ, અવિગતમૂલકે દસાતિ સબ્બાનિપિ તીણિ સતાનિ દ્વાદસ ચ હોન્તિ. ઇતિ પુરિમાનિ સતં તીણિ ચ ઇમાનિ ચ દ્વાદસુત્તરાનિ તીણિ સતાનીતિ સબ્બાનિપિ પઞ્ચદસાધિકાનિ ચત્તારિ ઘટનસતાનિ પઞ્હાવારે આગતાનિ. તેસુ યે યે પચ્ચયધમ્મા નામવસેન ન પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ, તેપિ હેતુમૂલકાદીનં નયાનં આદિતો વિપાકાવિપાકસામઞ્ઞતો વુત્તેસુ ઘટનેસુ દસ્સેતબ્બા. દ્વાદસેવ હિ હેતૂ છ આરમ્મણા ચત્તારો અધિપતયો ચત્તારો આહારા વીસતિ ઇન્દ્રિયાનિ સત્ત ઝાનઙ્ગાનિ દ્વાદસ મગ્ગઙ્ગાનીતિ એતે પચ્ચયધમ્મા નામ. તેસુ યે યે ધમ્મા એકન્તેન કુસલા, એકન્તેનેવ અકુસલા, એકન્તેન કુસલવિપાકા, એકન્તેનેવાકુસલવિપાકા, એકન્તેનેવ વિપાકા, એકન્તેનેવ અવિપાકા તે તે સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા યે તત્થ વિપાકા, તે વિપાકઘટનેસુ, યે અવિપાકા, તે અવિપાકઘટનેસુ યથાયોગં યોજેતબ્બાતિ.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના

૫૨૭. ઇદાનિ પચ્ચનીયં હોતિ. તત્થ યથા પટિચ્ચ વારાદીસુ ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નહેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના નયેન લબ્ભમાના પઞ્હા લબ્ભમાનાનં પચ્ચયાનં વસેન સરૂપતોવ વિત્થારિતા. એવં અવિત્થારેત્વા એકેન લક્ખણેન સઙ્ખેપતો પચ્ચનીયં દસ્સેતું ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિના નયેન અનુલોમતો કુસલાદીનં પચ્ચયા ઉદ્ધટા. તે ચ ખો પચ્ચયા સમૂહવસેન, નો એકેકપચ્ચયવસેનેવ; તસ્મા યે યત્થ સમૂહતો દસ્સિતા, તે વિભજિત્વા વેદિતબ્બા. સબ્બેપિ હિ ઇમે ચતુવીસતિ પચ્ચયા અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. કતરેસુ અટ્ઠસુ? આરમ્મણે, સહજાતે, ઉપનિસ્સયે, પુરેજાતે, પચ્છાજાતે, કમ્મે, આહારે, ઇન્દ્રિયેતિ. કથં? ઠપેત્વા હિ ઇમે અટ્ઠ પચ્ચયે સેસેસુ સોળસસુ હેતુપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તપચ્ચયોતિ ઇમે છ પચ્ચયા એકન્તેન સહજાતા હુત્વા સહજાતાનઞ્ઞેવ પચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. અનન્તરપચ્ચયો સમનન્તરઆસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે પન પઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા અત્તનો અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનાનઞ્ઞેવ પચ્ચયભાવતો અનન્તરૂપનિસ્સયલક્ખણેન ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. નિસ્સયપચ્ચયો સહજાતપુરેજાતભેદતો દુવિધો. તત્થ સહજાતનિસ્સયો સહજાતાનઞ્ઞેવ નિસ્સયપચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, પુરેજાતનિસ્સયો પુરેજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

અધિપતિપચ્ચયોપિ સહજાતાધિપતિઆરમ્મણાધિપતિવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતાધિપતિ સહજાતાનંયેવ અધિપતિપચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. આરમ્મણાધિપતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયો હોતિયેવાતિ આરમ્મણૂપનિસ્સયલક્ખણેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. વિપ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતભેદતો તિવિધો. તત્થ સહજાતવિપ્પયુત્તો સહજાતાનઞ્ઞેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવતો સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. પુરેજાતવિપ્પયુત્તો પુરે ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં પચ્ચયભાવતો પુરેજાતે સઙ્ગહિતો. પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તો પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પુરે ઉપ્પન્નાનં ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્ચયભાવતો પચ્છાજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અત્થિપચ્ચયઅવિગતપચ્ચયા સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયાનઞ્ચેવ અત્થિઅવિગતેસુ ચ એકેકસ્સ વસેન છહિ ભેદેહિ ઠિતા. તત્થ સહજાતઅત્થિઅવિગતા સહજાતાનઞ્ઞેવ અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવતો. સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પુરેજાતા પુરે ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં પચ્ચયભાવતો પુરેજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પચ્છાજાતા પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પુરે ઉપ્પન્નાનં ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્ચયભાવતો પચ્છાજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. આહારભૂતા કબળીકારાહારપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ઇન્દ્રિયભૂતા રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ એવં ઇમે સોળસ પચ્ચયા ઇમેસુ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા.

ઇમેસમ્પિ પન અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ગહો અત્થિયેવ. આદિતો નિદ્દિટ્ઠો હિ આરમ્મણપચ્ચયો અધિપતિઅનધિપતિભેદેન દુવિધો. તત્થ અધિપતિભૂતો આરમ્મણૂપનિસ્સયલક્ખણેન ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અનધિપતિભૂતો સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયોવ. કમ્મપચ્ચયોપિ સહજાતનાનાક્ખણિકવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતકમ્મં અત્તના સહજાતાનઞ્ઞેવ કમ્મપચ્ચયભાવતો સહજાતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. નાનાક્ખણિકકમ્મં બલવદુબ્બલવસેન દુવિધં. તત્થ બલવકમ્મં વિપાકધમ્માનં ઉપનિસ્સયોવ હુત્વા પચ્ચયો હોતીતિ ઉપનિસ્સયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. બલવમ્પિ પન રૂપાનં દુબ્બલઞ્ચ અરૂપાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેનેવ પચ્ચયો. આહારપચ્ચયોપિ રૂપારૂપતો દુવિધો. તત્થ અરૂપાહારો અત્તના સહજાતાનઞ્ઞેવ પચ્ચયો હોતીતિ સહજાતપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ. રૂપાહારો સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાનં પચ્ચયો ન હોતિ. અત્તનો પન ઉપ્પાદક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિપ્પત્તો આહારપચ્ચયતં સાધેતીતિ આહારપચ્ચયોવ હોતિ. ઇન્દ્રિયપચ્ચયોપિ રૂપારૂપતો દુવિધો. તત્થ અરૂપિન્દ્રિયપચ્ચયો અત્તના સહજાતાનઞ્ઞેવ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં સાધેતીતિ સહજાતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. રૂપિન્દ્રિયપચ્ચયો પન અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો દુવિધો. તત્થ અજ્ઝત્તં ઇન્દ્રિયપચ્ચયો પુરે ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનાનં સસમ્પયુત્તધમ્માનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયો હોતીતિ પુરેજાતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. બાહિરો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો નામ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, તં સહજાતાનં પચ્ચયો હોન્તમ્પિ અનુપાલનમત્તવસેનેવ હોતિ, ન જનકવસેનાતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયોવ હોતિ. એવં ઇમે અટ્ઠ પચ્ચયા અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બા. અયં તાવ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ અવસેસાનં સોળસન્નઞ્ચેવ તેસંયેવ ચ અટ્ઠન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞવસેન સઙ્ગહનયો.

ઇદાનિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં એકેકસ્મિં ચતુવીસતિયાપિ પચ્ચયેસુ યે યે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તે તે વેદિતબ્બા. તત્થ અટ્ઠન્નં તાવ સબ્બપઠમે આરમ્મણપચ્ચયે આરમ્મણપચ્ચયોવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ન સેસા તેવીસતિ. દુતિયે સહજાતપચ્ચયે હેતુપચ્ચયો સહજાતાધિપતિપચ્ચયો સહજાતપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો સહજાતનિસ્સયપચ્ચયો સહજાતકમ્મપચ્ચયો વિપાકપચ્ચયો સહજાતઆહારપચ્ચયો સહજાતઇન્દ્રિયપચ્ચયો ઝાનપચ્ચયો મગ્ગપચ્ચયો સમ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતત્થિપચ્ચયો સહજાતાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે પન્નરસ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તતિયે ઉપનિસ્સયપચ્ચયે અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો આરમ્મણભૂતો અધિપતિપચ્ચયો અનન્તરસમનન્તરઉપનિસ્સયઆસેવનપચ્ચયા નાનાક્ખણિકો બલવકમ્મપચ્ચયો નત્થિપચ્ચયો વિગતપચ્ચયોતિ ઇમે નવ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ચતુત્થે પુરેજાતપચ્ચયે પુરેજાતનિસ્સયપચ્ચયો પુરેજાતપચ્ચયો પુરેજાતિન્દ્રિયપચ્ચયો પુરેજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયો પુરેજાતત્થિપચ્ચયો પુરેજાતાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે છ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પઞ્ચમે પચ્છાજાતપચ્ચયે પચ્છાજાતપચ્ચયો પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયો પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયો પચ્છાજાતાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે ચત્તારો પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. છટ્ઠે કમ્મપચ્ચયે નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયોવ સઙ્ગહિતો. સત્તમે આહારપચ્ચયે કબળીકારાહારવસેનેવ આહારપચ્ચયો આહારત્થિપચ્ચયો આહારાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે તયો પચ્ચયા સઙ્ગહિતા. અટ્ઠમે ઇન્દ્રિયપચ્ચયે રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયો ઇન્દ્રિયત્થિપચ્ચયો ઇન્દ્રિયાવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે તયો પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. એવં ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં એકેકસ્મિં ઇમે ચિમે ચ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગતાતિ ઞત્વા યે યત્થ સઙ્ગહં ગતા, તે તસ્સ ગણનેન ગહિતાવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

એવં સબ્બપચ્ચયસઙ્ગાહકાનં ઇમેસં અટ્ઠન્નં પચ્ચયાનં વસેન એકૂનપઞ્ઞાસાય પઞ્હેસુ ઇમસ્મિં પચ્ચનીયે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદયો ઇમે પન્નરસ પઞ્હા ઉદ્ધરિત્વા વિસ્સજ્જિતા. તત્થ કુસલો કુસલસ્સ, કુસલો અકુસલસ્સ, કુસલો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો કુસલાબ્યાકતસ્સાતિ કુસલાદિકા ચત્તારો પઞ્હા; તથા અકુસલાદિકા; અબ્યાકતો પન અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો અકુસલસ્સાતિ અબ્યાકતાદિકા તયો; કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ કુસલસ્સ; તથા અબ્યાકતસ્સ; અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અકુસલસ્સ; તથા અબ્યાકતસ્સાતિ દુમૂલકેકાવસાના ચત્તારો હોન્તિ. તેસુ પઠમે પઞ્હે યેહિ ભવિતબ્બં, તે સબ્બે સઙ્ગહેત્વા તયો પચ્ચયા વુત્તા. દુતિયે દ્વે, તતિયે પઞ્ચ, ચતુત્થે એકોવ પઞ્ચમે તયો, છટ્ઠે દ્વે, સત્તમે પઞ્ચ, અટ્ઠમે એકોવ નવમે સત્ત, દસમે તયો, એકાદસમે તયો, દ્વાદસમે દ્વે, તેરસમે ચત્તારો, ચુદ્દસમે દ્વે, પન્નરસમેપિ ચત્તારોવ. તે ‘‘સહજાતપચ્ચયેના’’તિ અવત્વા ‘‘સહજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ વુત્તા. તત્થ કારણં પરતો વક્ખામ.

સમાસતો પનેત્થ એકો દ્વે તયો ચત્તારો પઞ્ચ સત્તાતિ છળેવ પચ્ચયપરિચ્છેદા હોન્તિ. અયં પઞ્હાવારસ્સ પચ્ચનીયે ઉક્કટ્ઠવસેન પઞ્હાપરિચ્છેદો ચેવ તે તે પચ્ચયે સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદો ચ. ‘‘ન હેતુપચ્ચયો’’તિઆદીસુ હિ ચતુવીસતિયાપિ પચ્ચયપચ્ચનીયેસુ એકપચ્ચનીયેપિ ઇતો ઉદ્ધં પઞ્હા વા પચ્ચયા વા ન લબ્ભન્તિ, હેટ્ઠા લબ્ભન્તિ. તસ્મા યેસુ પઞ્હેસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં એકોવ પચ્ચયો આગતો, તસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે તે પઞ્હા પરિહાયન્તિ. યસ્મિં પન પઞ્હે ‘‘કુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં દ્વે પચ્ચયા આગતા. તત્થ નારમ્મણપચ્ચયાતિ એવં એકસ્મિં પચ્ચયે પટિક્ખિત્તેપિ ઇતરસ્સ પચ્ચયસ્સ વસેન સો પઞ્હો લબ્ભતેવ. તેસુ પન દ્વીસુપિ પચ્ચયેસુ પટિક્ખિત્તેસુ સો વારો પચ્છિજ્જતિ. એવમેવ યેસુ પઞ્હેસુ તયો ચત્તારો પઞ્ચ સત્ત વા લબ્ભન્તિ, તેસુ ઠપેત્વા પટિક્ખિત્તે પચ્ચયે અવસેસાનં વસેન તે પઞ્હા લબ્ભન્તિયેવ. સબ્બેસુ પન પચ્ચયેસુ પટિક્ખિત્તેસુ સબ્બેપિ તે વારા પચ્છિજ્જન્તીતિ ઇદમેવ ચેત્થ લક્ખણં. ઇમિના લક્ખણેન આદિતો પટ્ઠાય તેસુ તેસુ પઞ્હેસુ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તપચ્ચયાનં પભેદો ચ તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચનીયે તેસં તેસં પઞ્હાનં પરિહાનિ ચ વેદિતબ્બા.

તત્રાયં વિત્થારકથા – પઠમપઞ્હે તાવ તીહિ પચ્ચયેહિ એકૂનવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? કુસલો હિ કુસલસ્સ પુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકવિપ્પયુત્તેહેવ પચ્ચયો ન હોતિ, સેસેહિ વીસતિયા હોતિ, તેસુ આરમ્મણપચ્ચયો એકોવ સહજાતે પન સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન પન્નરસ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વુત્તા. તેસુ હેતુપચ્ચયે પટિક્ખિત્તે ચુદ્દસ હોન્તિ. કુસલો પન કુસલસ્સ નેવ વિપાકપચ્ચયો ન, વિપ્પયુત્તપચ્ચયોતિ તે દ્વે અપનેત્વા સેસે દ્વાદસ સન્ધાય સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. ઉપનિસ્સયપચ્ચયેપિ સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન નવ પચ્ચયા સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વુત્તા. તેસુ અધિપતિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયો આરમ્મણભૂતો ચ અધિપતિપચ્ચયો આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન ઉપનિસ્સયમેવ અનુપવિટ્ઠો. કુસલો પન કુસલસ્સ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો ન હોતીતિ તં અપનેત્વા સેસે છ સન્ધાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. એવં પઠમપઞ્હે તીહિ પચ્ચયેહિ એકૂનવીસતિપચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. તેસુ ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચનીયે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ નહેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ પચ્ચવેક્ખતી’’તિ એવમાદિના આરમ્મણપચ્ચયાદીસુ વુત્તનયેનેવ ઉદ્ધરિત્વા પાળિ દસ્સેતબ્બા.

આરમ્મણપચ્ચયે પન પટિક્ખિત્તે તસ્સ વિત્થારં અપનેત્વા હેતુપચ્ચયવિત્થારં પક્ખિપિત્વા સાયેવ પાળિ દસ્સેતબ્બા, સેસપચ્ચયપટિક્ખેપેસુપિ એસેવ નયો. તસ્મિં પન પચ્ચયે પટિક્ખિત્તે યે વારા પરિહાયન્તિ, તે પરતો વક્ખામ.

દુતિયપઞ્હે પન દ્વીહિ પચ્ચયેહિ તયો પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? કુસલો હિ અકુસલસ્સ અનન્તરાદિવસેન પચ્ચયો ન હોતિ. તસ્મા તે અપનેત્વા આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન સઙ્ગહિતં આરમ્મણાધિપતિઞ્ચેવ પકતૂપનિસ્સયઞ્ચ સન્ધાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તં. તસ્મા સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયો આરમ્મણાધિપતિવસેન અધિપતિપચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ દુતિયપઞ્હે દ્વીહિ પચ્ચયેહિ ઇમે તયો પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

તતિયપઞ્હે પન પઞ્ચહિ પચ્ચયેહિ અટ્ઠારસ પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? કુસલો હિ અબ્યાકતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપુરેજાતાસેવનવિપાકસમ્પયુત્તેહિયેવ પચ્ચયો ન હોતિ, સેસેહિ એકૂનવીસતિયા હોતિ. તેસુ આરમ્મણપચ્ચયો એકો. યસ્મા પન કુસલો અબ્યાકતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકસમ્પયુત્તવસેન પચ્ચયો ન હોતિ, હેતુપચ્ચયો પટિક્ખિત્તો, કમ્મપચ્ચયો વિસું ગહિતો, તસ્મા ઇમે પઞ્ચ અપનેત્વા સહજાતેન દસ પચ્ચયા દસ્સિતા. ઉપનિસ્સયેન હેટ્ઠા વુત્તેસુ છસુ ઠપેત્વા આસેવનં સેસા પઞ્ચ. પચ્છાજાતો એકોવ તથા સહજાતનાનાક્ખણિકવસેન દુવિધોપિ કમ્મપચ્ચયોતિ એવં તતિયપઞ્હે પઞ્ચહિ પચ્ચયેહિ ઇમે અટ્ઠારસ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

ચતુત્થપઞ્હે પન એકેન પચ્ચયેન દસ. કથં? કુસલો હિ કુસલાબ્યાકતસ્સ સહજાતે વુત્તેસુ પન્નરસસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તેહિ પચ્ચયો ન હોતિ, હેતુપચ્ચયો પટિક્ખિત્તો. ઇતિ ઇમે પઞ્ચ અપનેત્વા સેસા દસ પચ્ચયા એત્થ એકેન પચ્ચયેન દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૫૨૮. યથા ચ ઇમેસુ કુસલાદિકેસુ ચતૂસુ, તથા અકુસલાદિકેસુપિ ચતૂસુ પઞ્હેસુ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ તે તેયેવ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૫૨૯. તતો પરાનં અબ્યાકતાદીનં તિણ્ણં પઞ્હાનં પઠમપઞ્હે સત્તહિ પચ્ચયેહિ તેવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતા. કથં? અબ્યાકતો હિ અબ્યાકતસ્સ ચતુવીસતિયાપિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. હેતુપચ્ચયે પન પટિક્ખિત્તે તેવીસતિ હોન્તિ. તેસુ આરમ્મણપચ્ચયો એકોવ. યસ્મા પનેત્થ અસહજાતાનમ્પિ સઙ્ગહણત્થં આહારિન્દ્રિયપચ્ચયા વિસું ગહિતા. તસ્મા ઇમે તયો અપનેત્વા સહજાતેન દ્વાદસ પચ્ચયા દસ્સિતા. ઉપનિસ્સયેન હેટ્ઠા વુત્તા છ, પુરેજાતો એકોવ તથા પચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયપચ્ચયાતિ એવમેત્થ સત્તહિ પચ્ચયેહિ ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. દુતિયે તીહિ પચ્ચયેહિ દ્વાદસ દસ્સિતા. કથં? આરમ્મણપચ્ચયો એકો, ઉપનિસ્સયેન પન આરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ છ દસ્સિતા. પુરેજાતેન પુરેજાતનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતા પઞ્ચાતિ એવમેત્થ તીહિ પચ્ચયેહિ ઇમે દ્વાદસ પચ્ચયા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. તતિયેપિ એસેવ નયો.

૫૩૦. તતો પરાનં દુકમૂલકાનં ચતુન્નં પઞ્હાનં પઠમપઞ્હે ‘‘સહજાતપચ્ચયેન પુરેજાતપચ્ચયેના’’તિ અવત્વા ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિ વુત્તેહિ દ્વીહિ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન તયો પચ્ચયા દસ્સિતા. કુસલા હિ ખન્ધા વત્થુના સદ્ધિં એકતો કુસલસ્સ પચ્ચયભાવં સાધયમાના કિઞ્ચાપિ સહજાતા, સહજાતપચ્ચયા પન ન હોન્તિ વત્થુમિસ્સકત્તા. તસ્મા તેસં સહજાતાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન સહજાતન્તિ વુત્તં. વત્થુમ્હિપિ એસેવ નયો. તમ્પિ હિ કિઞ્ચાપિ પુરેજાતં, ખન્ધમિસ્સકત્તા પન પુરેજાતપચ્ચયો ન હોતિ. કેવલં પુરેજાતાનં નિસ્સયાદીનં વસેન પુરેજાતન્તિ વુત્તં.

દુતિયપઞ્હે ‘‘સહજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ વુત્તેહિ ચતૂહિપિ સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન ચત્તારો પચ્ચયા દસ્સિતા. ઇમસ્મિઞ્હિ વારે સહજાતપચ્ચયો લબ્ભતિ, પચ્છાજાતપચ્ચયાદયો ન લબ્ભન્તિ. પચ્છાજાતાનં પન આહારિન્દ્રિયસઙ્ખાતાનઞ્ચ અત્થિઅવિગતાનં વસેનેતં વુત્તં. કુસલા હિ ખન્ધા અબ્યાકતા ચ મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન નિસ્સયપચ્ચયેન અત્થિઅવિગતપચ્ચયેહીતિ ચતુધા પચ્ચયા હોન્તિ. પચ્છાજાતા પન કુસલા તેહિયેવ ભૂતેહિ સદ્ધિં તેસઞ્ઞેવ ઉપાદારૂપાનં અત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયો. કબળીકારાહારોપિ પચ્છાજાતેહિ કુસલેહિ સદ્ધિં પુરેજાતસ્સ કાયસ્સ અત્થિઅવિગતવસેનેવ પચ્ચયો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ પચ્છાજાતેહિ કુસલેહિ સદ્ધિં કટત્તારૂપાનં અત્થિઅવિગતપચ્ચયેનેવ પચ્ચયો. ઇતિ ઇમં ચતુધા પચ્ચયભાવં સન્ધાય ‘‘સહજાતં પચ્છાજાતં, આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. પચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયપચ્ચયા પનેત્થ ન લબ્ભન્તિયેવ. પરતો અકુસલમિસ્સકપઞ્હાદ્વયેપિ એસેવ નયોતિ. એવમેત્થ તેસુ તેસુ પઞ્હેસુ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તપચ્ચયાનં પભેદો વેદિતબ્બો. તસ્મિં તસ્મિં પન પચ્ચયે તેસં તેસં પઞ્હાનં પરિહાનાપરિહાનિં પરતો આવિકરિસ્સામાતિ.

પચ્ચનીયુદ્ધારસ્સ અત્થવણ્ણના.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના

૫૩૨. ઇદાનિ એતે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિઆદયો અનુલોમવસેન પન્નરસ વારા દસ્સિતા. યસ્મા પચ્ચનીયેપિ એતેયેવ, ન ઇતો ઉદ્ધં; હેટ્ઠા પન હોન્તિ, તસ્મા યસ્સ યસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચનીયે યે યે વારા લબ્ભન્તિ, તે તે આદિતો પટ્ઠાય ગણનવસેન દસ્સેતું નહેતુયા પન્નરસાતિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ નહેતુયા સબ્બેસમ્પિ યથાદસ્સિતાનં પચ્ચયાનં વસેન પન્નરસ લબ્ભન્તિ. નારમ્મણે સહજાતે હેતુપચ્ચયો પવિસતિ. તસ્મિં તસ્મિં વારે સુદ્ધો આરમ્મણપચ્ચયો પરિહાયતિ, સેસપચ્ચયવસેન તે વારા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ. યથા ચ નારમ્મણે, એવં સેસેસુપિ. સહજાતે હેતુપચ્ચયો પવિસતિ. તસ્મિં તસ્મિઞ્ચ વારે નઉપનિસ્સયે નઅનન્તરેતિ એવં પચ્ચનીયતો ઠિતા પચ્ચયા પરિહાયન્તિ, અવસેસપચ્ચયવસેન તે તે વારા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ. નસહજાતે પન ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ, કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ, અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા અકુસલસ્સાતિ ઇમે ચત્તારો વારા પરિહાયન્તિ. એતેસઞ્હિ ચતુન્નં પુરિમેસુ દ્વીસુ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એકાદસન્નં પચ્ચયાનં વસેન એકોવ પચ્ચયસઙ્ગહો વુત્તો. તે તસ્મિં પટિક્ખિત્તે અઞ્ઞેનાકારેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ. પચ્છિમેસુ દ્વીસુ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયે સન્ધાય ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિ વુત્તં. તે સહજાતે પટિક્ખિત્તે અવસેસાનં હેતુઆદીનઞ્ચ પુરેજાતાનઞ્ચેવ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તસ્મા ઇમે ચત્તારોપિ વારા પરિહાયન્તિ. અવસેસાનં વસેન ‘‘એકાદસા’’તિ વુત્તં.

તત્થ સિયા – યથા હેતુમ્હિ પટિક્ખિત્તે સેસાનં અધિપતિઆદીનં વસેન તે વારા લદ્ધા, એવં સહજાતે પટિક્ખિત્તે અવસેસાનં હેતુઆદીનં વસેન કસ્મા ન લબ્ભન્તીતિ? નિપ્પદેસત્તા. હેતુઆદયો હિ સહજાતાનં એકદેસમત્તતો સપ્પદેસા, તસ્મા તેસુ પટિક્ખિત્તેસુ અઞ્ઞેસં વસેન તે વારા લબ્ભન્તિ. સહજાતો પન નિપ્પદેસો સબ્બેપિ હેતુઆદયો ગણ્હાતિ, તસ્મા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સબ્બેપિ તે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. ન હિ અસહજાતા હેતુપચ્ચયાદયો નામ અત્થિ. ઇતિ સહજાતસ્સ નિપ્પદેસત્તા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સબ્બેપિ તે ઉભોપિ વારા ન લબ્ભન્તિ. ‘‘સહજાતં પુરેજાત’’ન્તિ વિસ્સજ્જિતવારેસુ પન કિઞ્ચાપિ સહજાતપચ્ચયોયેવ નત્થિ, યસ્મા પનેત્થ સહજાતાવ અરૂપક્ખન્ધા નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયા, સહજાતે ચ પટિક્ખિત્તે એકન્તેન સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતા પટિક્ખિત્તા હોન્તિ, તસ્મા તસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા તેપિ વારા ન લબ્ભન્તીતિ એવં સબ્બથાપેત્થ ઇમે ચત્તારો વારા પરિહાયન્તિ. અવસેસાનઞ્ઞેવ વસેન એકાદસાતિ વુત્તં.

નઅઞ્ઞમઞ્ઞનનિસ્સયનસમ્પયુત્તેપિ તેયેવ વારા પરિહાયન્તિ. કસ્મા? સહજાતગતિકત્તા. યથેવ હિ અરૂપધમ્મભૂતો સહજાતપચ્ચયો નિપ્પદેસેન ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ગણ્હાતિ, તથા અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તાપીતિ સહજાતગતિકત્તા એતેસુપિ પટિક્ખિત્તેસુ તે વારા ન લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા. તેન વુત્તં નઅઞ્ઞમઞ્ઞે એકાદસ, નનિસ્સયે એકાદસ, નસમ્પયુત્તે એકાદસાતિ.

તત્થ સિયા – કિઞ્ચાપિ ઇમે અવિસેસેન કુસલાદિભેદાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં સઙ્ગાહકત્તા સહજાતગતિકા, કુસલો પન કુસલાબ્યાકતસ્સ ઠપેત્વા સહજાતપચ્ચયં અઞ્ઞથા પચ્ચયોવ ન હોતિ, તસ્મા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતુ. કુસલો પન કુસલાબ્યાકતાનં નેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ, તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો કસ્મા પરિહાયતીતિ? અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન પવત્તિસબ્ભાવતો. યથેવ હિ કુસલાબ્યાકતા કુસલસ્સ સહજાતપચ્ચયોવ ન હોન્તિ. સહજાતધમ્મવસેન પન નિસ્સયપચ્ચયાદીહિ પવત્તિસબ્ભાવતો તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતિ, એવમિધાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન સહજાતાદીહિ પવત્તિસબ્ભાવતો તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતિ. નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ પદસ્સ હિ અયમત્થો – યે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતા, ન તેહિ પચ્ચયો. કુસલો ચ કુસલાબ્યાકતાનં સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો હોન્તો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મેહેવ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા તસ્મિં પટિક્ખિત્તે સો વારો પરિહાયતિ. યથા ચ સો વારો, તથા સેસાપિ તયોતિ ચત્તારોપિ તે વારા પરિહાયન્તિ.

નનિસ્સયે એકાદસાતિ એત્થાપિ યસ્મા તેસં વારાનં એકેન્તેન સહજાતપચ્ચયધમ્માવ નિસ્સયભૂતા, તસ્મા નિસ્સયે પટિક્ખિત્તે પરિહાયન્તિ. નપુરેજાતે તેરસાતિ સહજાતં પુરેજાતન્તિ વુત્તવિસ્સજ્જને દ્વિમૂલકે દ્વે અપનેત્વા તેરસ. યથા હિ તે સહજાતે પટિક્ખિત્તે પુરેજાતાનઞ્ઞેવ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તથા પુરેજાતેપિ પટિક્ખિત્તે સહજાતાનઞ્ઞેવ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાનં વસેન વિસ્સજ્જનં ન લભન્તિ, તસ્મા તે અપનેત્વા તેરસાતિ વેદિતબ્બા.

નપચ્છાજાતે પન્નરસાતિ એત્થ ‘‘પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વા ‘‘સહજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ વા આગતટ્ઠાનેસુ ઠપેત્વા પચ્છાજાતં અવસેસવસેનપિ તે પઞ્હા લબ્ભન્તિ, તસ્મા પન્નરસેવ વુત્તા. નકમ્મેતિઆદીસુ યસ્મા કમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગાપિ કુસલાદિભેદાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં એકદેસોવ તસ્મા ઠપેત્વા તે ધમ્મે અવસેસધમ્મવસેન સહજાતધમ્મા પચ્ચયા હોન્તીતિ એકમ્પિ પઞ્હાવિસ્સજ્જનં ન પરિહીનં. નસમ્પયુત્તે એકાદસાતિ યસ્મા તેસુ ચતૂસુ વારેસુ સમ્પયુત્તધમ્મા સહજાતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા સમ્પયુત્તપચ્ચયપટિક્ખેપેન તેયેવ વારા પરિહાયન્તીતિ વેદિતબ્બા. નવિપ્પયુત્તે નવાતિ દુમૂલકએકાવસાના ચત્તારો એકમૂલકદુકાવસાના દ્વે ચાતિ ઇમે છ વારા એકન્તેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મેહિ યુત્તા. તેહિ સહજાતાદિવસેન પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા વિપ્પયુત્તે પટિક્ખિત્તે સબ્બેપિ તે પરિહાયન્તીતિ નવેવ લબ્ભન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નવિપ્પયુત્તે નવા’’તિ. નોઅત્થિનોઅવિગતેસુપિ તેયેવ વેદિતબ્બા. એકન્તેન હિ તે વારા અત્થિઅવિગતપચ્ચયધમ્મયુત્તા, તસ્મા તે તેસં પટિક્ખેપે પરિહાયન્તિ. યેપિ લબ્ભન્તિ, તેસુ આરમ્મણવસેન અનન્તરાદિવસેન વા વિસ્સજ્જનાનિ કાતબ્બાનિ. સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયભેદતો પઞ્ચન્નં અત્થિઅવિગતાનં વિપ્પયુત્તધમ્માનં વા વસેન ન કાતબ્બાનીતિ.

૫૩૩. એવં પચ્ચનીયે લદ્ધવારે ગણનતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુમૂલકાદિવસેન પચ્ચયગણનં દસ્સેતું નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણે પન્નરસાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નહેતુમૂલકદુકેસુ અતિરેકગણનો ઊનતરગણનેન સદ્ધિં યોજિતો ઊનતરગણનોવ હોતિ.

તિમૂલકે નઉપનિસ્સયે તેરસાતિ કુસલો અકુસલસ્સ, અકુસલો કુસલસ્સાતિ દ્વે વારા પરિહાયન્તિ. કસ્મા? નારમ્મણેન સદ્ધિં નઉપનિસ્સયસ્સ ઘટિતત્તા. આરમ્મણવસેન હિ ઉપનિસ્સયવસેન ચ ઇમેસં પવત્તિ. તઞ્ચ ઉભયં પટિક્ખિત્તં. આરમ્મણાધિપતિ ચ આરમ્મણૂપનિસ્સયગ્ગહણેન ગહિતો હોતિયેવ.

છમૂલકેપિ નઉપનિસ્સયે તેરસાતિ તેયેવ તેરસ. સત્તમૂલકે પન નઉપનિસ્સયે સત્તાતિ નસહજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા તત્થ પરિહીનેહિ ચતૂહિ સદ્ધિં ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, કુસલો અકુસલસ્સ, અકુસલો અકુસલસ્સ, અકુસલો કુસલસ્સા’’તિ ઇમે અનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયવસેન પવત્તમાના ચત્તારોતિ અટ્ઠ પરિહાયન્તિ, તસ્મા અવસેસાનં વસેન સત્તાતિ વુત્તં. નપુરેજાતે એકાદસાતિ નસહજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા એકાદસ. નપચ્છાજાતે નવાતિ તેસુ એકાદસસુ સહજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિયન્તિ લદ્ધવિસ્સજ્જનેસુ દુમૂલકે અબ્યાકતન્તે દ્વે વારે અપનેત્વા. તે હિ સહજાતે પટિક્ખિત્તેપિ પચ્છાજાતવસેન અપરિહીના. સહજાતેન પન સદ્ધિં પચ્છાજાતે પટિક્ખિત્તે પરિહાયન્તીતિ સેસાનં વસેન નવાતિ વુત્તં. અટ્ઠમૂલકે નનિસ્સયે એકાદસાતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તસદિસમેવ. નવમૂલકે નઉપનિસ્સયે પઞ્ચાતિ કુસલાદયો અબ્યાકતન્તા તયો દુમૂલકા અબ્યાકતન્તા દ્વે ચાતિ પઞ્ચ. તેસુ નાનાક્ખણિકકમ્મકબળીકારાહારરૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્છાજાતધમ્મવસેન વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં.

દસમૂલકે નપુરેજાતે પઞ્ચાતિઆદીસુપિ તેયેવ. નપચ્છાજાતે તીણીતિ પચ્છાજાતવસેન લબ્ભમાને દુમૂલકે અબ્યાકતન્તે દ્વે અપનેત્વા અવસેસા. નવિપ્પયુત્તેપિ તેયેવ તયો. નોઅત્થિયા દ્વેતિ નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન કુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચ કટત્તારૂપસ્સ. વિપાકં પનેત્થ નઉપનિસ્સયેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા ન લબ્ભતિ. એકાદસમૂલકે હેટ્ઠા વુત્તસદિસાવ ગણના. દ્વાદસમૂલકે નકમ્મે એકન્તિ અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. તત્થ ચ આહારિન્દ્રિયવસેન વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. તેરસમૂલકાદીસુપિ સબ્બત્થ એકન્તિ આગતટ્ઠાને ઇદમેવ ગહેતબ્બં. નાહારે પન ઇન્દ્રિયવસેન વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. નઇન્દ્રિયે આહારવસેન. ચુદ્દસમૂલકાદીસુ નકમ્મેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા નોઅત્થિનોઅવિગતા ન લબ્ભન્તીતિ ન વુત્તા. નાહારપચ્ચયા નઝાનપચ્ચયાતિ નઇન્દ્રિયં અપનેત્વા વુત્તં. તસ્મા તત્થ ઇન્દ્રિયવસેન એકં વેદિતબ્બં. નવિપાકપચ્ચયા નઇન્દ્રિયપચ્ચયાતિ નાહારં અપનેત્વા વુત્તં, તસ્મા તત્થ આહારવસેન એકં વેદિતબ્બં. ઇમેસુ પન દ્વીસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ ગણના નામ નત્થિ, તસ્મા એકતો ન દસ્સિતાતિ.

નહેતુમૂલકં.

૫૩૪. નારમ્મણમૂલકાદીસુપિ પન્નરસતેરસએકાદસનવાતિ સબ્બદુકેસુ ચત્તારોવ મૂલગણનપરિચ્છેદા. તિકાદીસુ પન બહુપચ્ચયસમાયોગે ઇતરાનિપિ સત્ત પઞ્ચ તીણિ દ્વે એકન્તિ પરિચ્છિન્નગણનાનિ વિસ્સજ્જનાનિ લબ્ભન્તિયેવ. તેસુ યેસં પચ્ચયાનં સમાયોગે યં યં લબ્ભતિ, તં તં હેટ્ઠા વુત્તનયેન સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા ઉદ્ધરિતબ્બં. સબ્બેસુ ચેતેસુ નારમ્મણમૂલકાદીસુ નારમ્મણાદીનિ પદાનિ અતિક્કન્તેન હેતુપદેન સદ્ધિં પઠમં બન્ધિત્વાવ ચક્કાનિ કતાનિ. યસ્મા પન તાનિ નહેતુમૂલકે વુત્તસદિસાનેવ હોન્તિ, તસ્મા વિત્થારેન અદસ્સેત્વા સઙ્ખેપં કત્વા દસ્સિતાનિ. તત્થ યથા નહેતુમૂલકે નારમ્મણનઉપનિસ્સયા વિસું વિસું પન્નરસ વારે લભન્તાપિ સમાયોગે તેરસ લભિંસુ, એવં સબ્બત્થ તેરસેવ લભન્તિ. યથા ચ નારમ્મણનસહજાતેહિ સદ્ધિં નઉપનિસ્સયે સત્ત વારા હોન્તિ, એવં નઉપનિસ્સયનારમ્મણેહિ સદ્ધિં નસહજાતેપિ સત્ત.

૫૩૮. નનિસ્સયપચ્ચયા નઉપનિસ્સયપચ્ચયા નપચ્છાજાતે તીણીતિ કુસલાદીનિ અબ્યાકતન્તાનિ. તેસુ કટત્તારૂપઞ્ચ આહારસમુટ્ઠાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નં.

૫૪૩-૫૪૪. નાહારનઇન્દ્રિયમૂલકેસુ ચતુક્કેસુ નકમ્મેન સદ્ધિં અઘટિતત્તા નહેતુમૂલકે વિય એકેન્તેન લબ્ભન્તિ. નઇન્દ્રિયમૂલકે નઉપનિસ્સયે ચ નપુરેજાતે ચ ઠપેત્વા નાહારે તીણીતિ કાતબ્બન્તિ નઇન્દ્રિયપચ્ચયતો પટ્ઠાય ઇમે દ્વે પચ્ચયે ઘટેત્વા નઇન્દ્રિયપચ્ચયા…પે… નઉપનિસ્સયપચ્ચયા નાહારે તીણી. નઇન્દ્રિયપચ્ચયા…પે… નપુરેજાતપચ્ચયા નાહારે તીણીતિ એવં ઇમેહિ પચ્ચયેહિ સદ્ધિં નાહારપચ્ચયે ચ ગણના કાતબ્બાતિ અત્થો. તત્થ તીણીતિ કુસલાદીનેવ અબ્યાકતસ્સ. તત્થ કુસલાકુસલા કટત્તારૂપાનં પુરેજાતસ્સ ચ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન, અબ્યાકતા પન ચિત્તચેતસિકા પચ્છાજાતપચ્ચયેનેવાતિ ઇમેસં વસેન તીણિ વિસ્સજ્જનાનિ કાતબ્બાનિ. પરતો પન નપચ્છાજાતેન સદ્ધિં ઘટિતત્તા નાહારે દ્વેતિ વુત્તં. તત્થ કટત્તારૂપવસેન કુસલં અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલન્તિ એત્તકમેવ લબ્ભતિ. આહારસ્સ પન પટિક્ખિત્તત્તા કબળીકારાહારો અત્થિઅવિગતવસેનાપિ પચ્ચયભાવં ન લભતિ.

૫૪૫. નવિપ્પયુત્તમૂલકસ્સ ચતુમૂલકે નઉપનિસ્સયે પઞ્ચાતિ કુસલો સહજાતકુસલસ્સ, કુસલો કટત્તારૂપસઙ્ખાતસ્સ અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો સહજાતઅકુસલસ્સ, તથા કટત્તારૂપસઙ્ખાતસ્સ અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો સહજાતઅબ્યાકતસ્સાતિ એવં પઞ્ચ. નવિપ્પયુત્તપચ્ચયા…પે… નઉપનિસ્સયે તીણીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કુસલાદયો તયો અબ્યાકતસ્સ.

૫૪૬. નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુયા નવાતિ નહેતુપચ્ચયા નોઅત્થિયા વુત્તા નવેવ. સબ્બેપિ હિ તે એકમૂલકેકાવસાના અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન લબ્ભન્તિ. નારમ્મણે નવાતિપિ તેયેવ નારમ્મણે ઠત્વા નઉપનિસ્સયે દ્વે કાતબ્બા. યાવ નિસ્સયમ્પીતિ નોઅત્થિમૂલકે નયે ‘‘નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં ચક્કબન્ધગમનેન નારમ્મણપચ્ચયે ઠત્વા ઇમેહિ વા તીહિ, ઇતો પરેસુ નાધિપતિઆદીસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા સદ્ધિં યાવ નિસ્સયપચ્ચયં પાપુણાતિ, તાવ ગન્ત્વા નઉપનિસ્સયે દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ કાતબ્બાનીતિ અત્થો.

એવં લક્ખણં ઠપેત્વા પુન નારમ્મણતો પટ્ઠાય યાવ નિસ્સયા સત્ત પચ્ચયે ગહેત્વા નઉપનિસ્સયે દ્વેતિ આહ. તત્થ નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા નારમ્મણપચ્ચયા નઉપનિસ્સયે દ્વે, નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુનારમ્મણનાધિપતિપચ્ચયા નઉપનિસ્સયે દ્વેતિ એવં નારમ્મણતો પુરિમપચ્છિમેહિ નિસ્સયપરિયોસાનેહિ સબ્બપદેહિ સદ્ધિં યોજના કાતબ્બા. દ્વેતિ પનેત્થ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અબ્યાકતસ્સાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયવસેન વેદિતબ્બાનિ. નઉપનિસ્સયપદેન સદ્ધિં નપુરેજાતાદીસુ સબ્બત્થ દ્વે. કમ્મપચ્ચયો પનેત્થ ન ગહિતો. તસ્મિઞ્હિ ગહિતે તેપિ દ્વે વારા છિજ્જન્તિ, વિસ્સજ્જનમેવ ન લબ્ભતિ. એવં યેન યેન સદ્ધિં યસ્સ યસ્સ સંસન્દને. યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ પરિહાયતિ, તં સબ્બં સાધુકં સલ્લક્ખેત્વા સબ્બપચ્ચનીયેસુ ગણના ઉદ્ધરિતબ્બાતિ.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૫૫૦. અનુલોમપચ્ચનીયે ‘‘હેતુયા સત્ત, આરમ્મણે નવા’’તિ એવં અનુલોમે ‘‘નહેતુયા પન્નરસ, નારમ્મણે પન્નરસા’’તિ એવં પચ્ચનીયે ચ લદ્ધગણનેસુ પચ્ચયેસુ યો પચ્ચયો અનુલોમતો ઠિતો, તસ્સ અનુલોમે લદ્ધવારેહિ સદ્ધિં યે પચ્ચનીયતો ઠિતસ્સ પચ્ચનીયે લદ્ધવારેસુ સદિસવારા, તેસં વસેન ગણના વેદિતબ્બા. અનુલોમસ્મિઞ્હિ હેતુપચ્ચયે ‘‘હેતુયા સત્તા’’તિ સત્ત વારા લદ્ધા, પચ્ચનીયે નારમ્મણપચ્ચયે ‘‘નારમ્મણે પન્નરસા’’તિ પન્નરસ લદ્ધા. તેસુ યે હેતુયા સત્ત વુત્તા, તેહિ સદ્ધિં નારમ્મણે વુત્તેસુ પન્નરસસુ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમે સત્ત સદિસા. તે સન્ધાય હેતુપચ્ચયા નઆરમ્મણે સત્તાતિ વુત્તં. નઅધિપતિયા સત્તાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

નસહજાતસ્સ પન હેતુપચ્ચયસ્સ અભાવા નસહજાતે એકોપિ ન લબ્ભતિ, તસ્મા તેન સદ્ધિં યોજના ન કતા. નઅઞ્ઞમઞ્ઞે કુસલાદયો તયો રૂપાબ્યાકતસ્સ લબ્ભન્તિ, તે સન્ધાય તીણીતિ વુત્તં. તથા નસમ્પયુત્તે. નવિપ્પયુત્તે પન કુસલં કુસલસ્સ, અકુસલં અકુસલસ્સ, અબ્યાકતં અબ્યાકતસ્સાતિ અરૂપધમ્મવસેન તીણિ વેદિતબ્બાનિ. નનિસ્સયનોઅત્થિનોઅવિગતા નસહજાતો વિય ન લબ્ભન્તિયેવાતિ તેહિપિ સદ્ધિં યોજના ન કતા. એવમેત્થ સત્ત તીણીતિ દ્વેયેવ ગણનપરિચ્છેદા, તેસં વસેન ઊનતરગણનેન સદ્ધિં અતિરેકગણનસ્સપિ ગણનં પરિહાપેત્વા પચ્ચયઘટનેસુ ગણના વેદિતબ્બા.

૫૫૧. તત્થ હેતુસહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતન્તિ નારમ્મણે સત્તાતિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેન પચ્ચયો, નારમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો. કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેન પચ્ચયો, નારમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ઇમિના નયેન સત્ત વારા ઉદ્ધરિતબ્બા. નાધિપતિયા સત્તાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. દુતિયે ઘટને અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પવિટ્ઠત્તા ઠપેત્વા નસમ્પયુત્તં સેસેસુ તીણીતિ વુત્તં. નસમ્પયુત્તે પન અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તં પટિસન્ધિનામરૂપં સન્ધાય એકન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ચેત્થ અનુલોમઘટને પવિટ્ઠત્તા પચ્ચનીયતો ન લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘નઅઞ્ઞમઞ્ઞે’’તિ ન વુત્તં. યથા ચેત્થ, એવં સેસઘટનેસુપિ પવિટ્ઠપચ્ચયા પચ્ચનીયતો ન લબ્ભન્તીતિ ન વુત્તા. તતિયઘટને સમ્પયુત્તસ્સ પવિટ્ઠત્તા સબ્બત્થ તીણિયેવ. ચતુત્થઘટને વિપ્પયુત્તસ્સ પવિટ્ઠત્તા તીણિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ. પઞ્ચમે વિપાકસ્સ પવિટ્ઠત્તા સબ્બત્થ એકં અબ્યાકતેન અબ્યાકતં. ઇતો પરેસુપિ વિપાકસમ્પયુત્તેસુ એસેવ નયો.

૫૫૨. હેતુસહજાતનિસ્સયઇન્દ્રિયમગ્ગઅત્થિઅવિગતન્તિ નારમ્મણે ચત્તારીતિ કુસલો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ; અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ ઇમેસં વસેન વેદિતબ્બાનિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. નઅઞ્ઞમઞ્ઞે દ્વેતિ કુસલો અબ્યાકતસ્સ, તથા અબ્યાકતો. પરતોપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બઘટનેસુ લબ્ભમાનવસેન ગણના વેદિતબ્બા. સબ્બાનિપિ ચેતાનિ ઇમસ્મિં અનુલોમપચ્ચનીયે સહજાતવસેન ચેવ પકિણ્ણકવસેન ચ પન્નરસાધિકાનિ ચત્તારિ ઘટનસતાનિ વુત્તાનિ. તેસુ તસ્મિં તસ્મિં ઘટને યે અનુલોમતો ઠિતા પચ્ચયા, તેસં એકોપિ પચ્ચનીયતો ન લબ્ભતિ. હેતુમૂલકે ચેત્થ પઠમે ઘટને અનુલોમતો પઞ્ચન્નં પચ્ચયાનં ઠિતત્તા પચ્ચનીયતો એકૂનવીસતિ પચ્ચયા આગતા. એવં સેસેસુપિ અનુલોમતો ઠિતાવસેસા પચ્ચનીયતો આગતા. અનુલોમતો ચેત્થ બહૂસુપિ ઠિતેસુ પચ્ચનીયતો એકેકોવ આગતોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચ હેતુમૂલકે, એવં આરમ્મણાદિમૂલકેસુપિ સબ્બમેતં વિધાનં યથાનુરૂપતો વેદિતબ્બન્તિ.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૬૩૧. પચ્ચનીયાનુલોમેપિ ‘‘હેતુયા સત્ત, આરમ્મણે નવા’’તિ એવં અનુલોમે ‘‘નહેતુયા પન્નરસ, નારમ્મણે પન્નરસા’’તિ એવં પચ્ચનીયે ચ લદ્ધગણનેસુ પચ્ચયેસુ યો પચ્ચનીયતો ઠિતો, તસ્સ પચ્ચનીયતો લદ્ધવારેસુ યે અનુલોમતો ઠિતસ્સ અનુલોમતો લદ્ધવારેહિ સદિસા વારા, તેસં વસેન ગણના વેદિતબ્બા. પચ્ચનીયસ્મિઞ્હિ નહેતુપચ્ચયે ‘‘નહેતુયા પન્નરસા’’તિ પન્નરસ વારા લદ્ધા, અનુલોમે આરમ્મણપચ્ચયે ‘‘આરમ્મણે નવા’’તિ નવ વારા લદ્ધા. તત્થ યે નહેતુયા પન્નરસ વુત્તા, તેસુ યે વારા આરમ્મણે વુત્તેહિ નવહિ સદિસા, તેસં વસેન ગણના વેદિતબ્બા. તત્થ યે આરમ્મણે નવ વુત્તા, તે નહેતુયા વુત્તેસુ પન્નરસસુ કુસલો ‘‘કુસલાકુસલાબ્યાકતાનં, અકુસલો અકુસલકુસલાબ્યાકતાનં, અબ્યાકતો અબ્યાકતકુસલાકુસલાન’’ન્તિ ઇમેહિ નવહિ સદિસા, તે સન્ધાય નહેતુયા આરમ્મણે નવાતિ વુત્તં. અધિપતિયા દસાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. આરમ્મણાદીનઞ્હિ અનુલોમગણનાય યે વારા વુત્તા નહેતુપચ્ચયેન સદ્ધિં સંસન્દનેપિ તે સબ્બે લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા. ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ નહેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ પચ્ચવેક્ખતી’’તિ ઇમિના ઉપાયેન તેસં પાળિ ઉદ્ધરિતબ્બા.

નહેતુપચ્ચયા અધિપતિયા દસાતિ એત્થ ઠપેત્વા વીમંસાધિપતિં સેસાધિપતિવસેન અનુલોમવિભઙ્ગે આગતવારા ઉદ્ધરિતબ્બા. એવમેત્થ નવ દસસત્તતીણિતેરસએકન્તિ છ ગણનપરિચ્છેદા, તેસં વસેન ઊનતરગણનેન સદ્ધિં અતિરેકગણનસ્સાપિ ગણનં પરિહાપેત્વા નહેતુમૂલકાદીનં નયાનં તિમૂલકાદીસુ સબ્બસંસન્દનેસુ ગણના વેદિતબ્બા. ઇદં તાવ સાધારણલક્ખણં. ન પનેતં સબ્બસંસન્દનેસુ ગચ્છતિ, યેહિ પન પચ્ચયેહિ સદ્ધિં યેસં પચ્ચયાનં સંસન્દને યે વારા વિરુજ્ઝન્તિ, તે અપનેત્વા અવસેસાનં વસેનપેત્થ ગણના વેદિતબ્બા.

નહેતુપચ્ચયા નઆરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિયા સત્તાતિ એત્થ હિ કુસલો અકુસલસ્સ; અબ્યાકતો કુસલસ્સ, અકુસલસ્સાતિ ઇમે આરમ્મણાધિપતિવસેન લબ્ભમાના તયો વારા વિરુજ્ઝન્તિ. કસ્મા? નઆરમ્મણપચ્ચયાતિ વુત્તત્તા. તસ્મા તે અપનેત્વા સહજાતાધિપતિનયેનેવેત્થ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ; અકુસલો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતસ્સ; અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સા’’તિ સત્ત વારા વેદિતબ્બા. તેપિ નહેતુપચ્ચયાતિ વચનતો ઠપેત્વા વીમંસાધિપતિં સેસાધિપતીનં વસેન. એવં સબ્બત્થ ઊનતરગણનપચ્ચયવસેન અવિરુજ્ઝમાનગણનવસેન ચ ગણના વેદિતબ્બા.

યેસુ ચ પચ્ચયેસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ યે અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, તેપિ વેદિતબ્બા. સેય્યથિદં – અનન્તરે પચ્ચનીયતો ઠિતે સમનન્તરાસેવનનત્થિવિગતા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, સહજાતે પચ્ચનીયતો ઠિતે હેતુઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, નિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતે વત્થુપુરેજાતો અનુલોમતો ન તિટ્ઠતિ. આહારે વા ઇન્દ્રિયે વા પચ્ચનીયતો ઠિતે હેતુઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ. આરમ્મણે પન પચ્ચનીયતો ઠિતે અધિપતિઉપનિસ્સયા અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ, આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયા પન ન લબ્ભન્તિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ યં લબ્ભતિ, યઞ્ચ ન લબ્ભતિ, તં જાનિત્વા લબ્ભમાનવસેન વારા ઉદ્ધરિતબ્બા.

તત્થ સબ્બેસુપિ તિમૂલકાદીસુ અનન્તરે સત્તાતિઆદયો દુમૂલકે લદ્ધવારાયેવ સત્તમૂલકાદીસુ પન નસહજાતપચ્ચયા નિસ્સયે તીણીતિ પુરેજાતવસેન વત્થુનિસ્સયે તીણિ. કમ્મે દ્વે નાનાક્ખણિકવસેનેવ. આહારે એકં કબળીકારાહારવસેન. ઇન્દ્રિયે એકં રૂપિન્દ્રિયવસેન. કમેન ગન્ત્વા વિપ્પયુત્તે તીણીતિ કુસલાદીનં અબ્યાકતન્તાનિ પચ્છાજાતવસેન. અત્થિઅવિગતેસુ પઞ્ચાતિ તાનિ ચેવ તીણિ, કુસલાબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સાતિ ઇમાનિ ચ દ્વે પચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયવસેનાતિ. પચ્છાજાતપચ્ચયસ્સ પચ્ચનીકભાવતો પટ્ઠાય પન અત્થિઅવિગતેસુ એકન્તિ અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સ આહારિન્દ્રિયવસેન. નાહારે ગહિતે નઇન્દ્રિયપચ્ચયાતિ ન ગહેતબ્બં. તથા નઇન્દ્રિયે ગહિતે નાહારપચ્ચયાતિ. કસ્મા? દ્વીસુ એકતો ગહિતેસુ ગણેતબ્બવારસ્સ અભાવતો. ઝાનમગ્ગાદીસુપિ પચ્ચનીકતો ઠિતેસુ આહારતો વા ઇન્દ્રિયતો વા એકં અનુલોમં અકત્વાવ અવસાને ઇન્દ્રિયે એકં, અત્થિયા એકં, અવિગતે એકં, આહારે એકં, અત્થિયા એકં, અવિગતે એકન્તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

નહેતુમૂલકં.

૬૩૬. નારમ્મણમૂલકાદીસુ નઅઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકે નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા હેતુયા તીણીતિ કુસલાદીનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં. અધિપતિયા અટ્ઠાતિ અધિપતિયા વુત્તેસુ દસસુ ‘‘કુસલો કુસલાબ્યાકતસ્સ, અકુસલો અકુસલાબ્યાકતસ્સા’’તિ દ્વે અપનેત્વા સેસાનિ અટ્ઠ. સહજાતે પઞ્ચાતિ હેતુયા વુત્તેહિ તીહિ સદ્ધિં ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ચ અબ્યાકતો ચ અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમે દ્વે. નિસ્સયે સત્તાતિ તેહિ પઞ્ચહિ સદ્ધિં ‘‘અબ્યાકતો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો અકુસલસ્સા’’તિ ઇમે દ્વે વત્થુવસેન. કમ્મે તીણીતિ હેતુયા વુત્તાનેવ. સેસતિકેસુપિ એસેવ નયો. અધિપતિયા તીણીતિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ.

૬૪૪. નાહારમૂલકે અઞ્ઞમઞ્ઞે તીણીતિ ઠપેત્વા આહારે સેસચેતસિકવસેન વેદિતબ્બાનિ. યથા ચ હેટ્ઠા, તથા ઇધાપિ નાહારનઇન્દ્રિયેસુ એકેકમેવ ગહિતં, ન દ્વે એકતો.

૬૪૮. નસમ્પયુત્તપચ્ચયા હેતુયા તીણીતિ હેટ્ઠા નઅઞ્ઞમઞ્ઞે વુત્તાનેવ. અધિપતિયા અટ્ઠાતિ વુત્તાનેવ. નવિપ્પયુત્તમૂલકે કમ્મે પઞ્ચાતિ કુસલાદિચેતના સહજાતકુસલાદીનં, નાનાક્ખણિકા કુસલાકુસલચેતના કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાતિ એવં પઞ્ચ. આહારિન્દ્રિયેસુ તીણિ સહજાતસદિસાનિ. ઝાનમગ્ગાદીસુ તીણિ હેતુસદિસાનિ.

૬૫૦. નોઅત્થિમૂલકે યસ્મા હેતુ નોઅત્થિ નામ ન હોતિ, નિયમતો અત્થિયેવ, તસ્મા તં અગ્ગહેત્વા નારમ્મણે નવાતિ વુત્તં. યથા ચ હેતુ, તથા અઞ્ઞેપિ અત્થિપચ્ચયલક્ખણયુત્તા એત્થ અનુલોમતો ન તિટ્ઠન્તિ. કમ્મે દ્વેતિ ઇદં પન નાનાક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તં. પચ્ચનીયતો સબ્બે લબ્ભન્તિ. યં પન અનુલોમતો લબ્ભમાનમ્પિ અગ્ગહેત્વા તતો પુરેતરા પચ્ચયા પચ્ચનીયતો ગય્હન્તિ, સો પચ્છા યોજનં લભતિ. તેનેવેત્થ ‘‘નોઅત્થિપચ્ચયા નહેતુપચ્ચયા…પે… નોઅવિગતપચ્ચયા કમ્મે દ્વે’’તિ વુત્તં. કસ્મા પનેસ સકટ્ઠાનેયેવ ન ગહિતોતિ? યસ્મા અવસેસેસુપિ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ એકોવ અનુલોમતો લબ્ભતિ. ઇદઞ્હિ ઇમસ્મિં પચ્ચયાનુલોમે લક્ખણં – યો સબ્બેસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ એકોવ અનુલોમતો લબ્ભતિ, સો પચ્છા વુચ્ચતીતિ. નોઅત્થિપચ્ચયા નોહેતુપચ્ચયા…પે… નોઅવિગતપચ્ચયા ઉપનિસ્સયે નવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇદં પન પકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તં. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ લબ્ભમાનં અલબ્ભમાનં પુરેવુત્તં પચ્છાવુત્તઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ.

પઞ્હાવારસ્સ પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના.

નિટ્ઠિતા ચ કુસલત્તિકપટ્ઠાનસ્સ વણ્ણનાતિ.