૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે છન્દાધિપતીતિ છન્દસઙ્ખાતો અધિપતિ. છન્દં ધુરં કત્વા છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તુપ્પત્તિકાલે ઉપ્પન્નસ્સ કત્તુકમ્યતાછન્દસ્સેતં નામં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કસ્મા પન યથા હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધ ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાનન્તિ અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના નયેન દેસના કતાતિ? એકક્ખણે અભાવતો. પુરિમનયસ્મિઞ્હિ દ્વે તયો હેતૂ એકક્ખણેપિ હેતુપચ્ચયો હોન્તિ મૂલટ્ઠેન. ઉપકારકભાવસ્સ અવિજહનતો. અધિપતિ પન જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો, ન ચ એકક્ખણે બહૂ જેટ્ઠકા નામ હોન્તિ. તસ્મા એકતો ઉપ્પન્નાનમ્પિ નેસં એકક્ખણે અધિપતિપચ્ચયભાવો નત્થિ. તસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ એકક્ખણે અભાવતો ઇધ એવં દેસના કતાતિ.

એવં સહજાતાધિપતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આરમ્મણાધિપતિં દસ્સેતું યં યં ધમ્મં ગરું કત્વાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં યં ધમ્મન્તિ યં યં આરમ્મણધમ્મં. ગરું કત્વાતિ ગરુકારચિત્તીકારવસેન વા અસ્સાદવસેન વા ગરું ભારિયં લદ્ધબ્બં અવિજહિતબ્બં અનવઞ્ઞાતં કત્વા. તે તે ધમ્માતિ તે તે ગરુકાતબ્બધમ્મા. તેસં તેસન્તિ તેસં તેસં ગરુકારકધમ્માનં. અધિપતિપચ્ચયેનાતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન અધિપતિ નામ સહજાતારમ્મણવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતો છન્દાદિવસેન ચતુબ્બિધો. તેસુ એકેકો કામાવચરાદિવસેન ભૂમિતો ચતુબ્બિધો. તત્થ કામાવચરો કુસલાકુસલકિરિયવસેન તિવિધો. અકુસલં પત્વા પનેત્થ વીમંસાધિપતિ ન લબ્ભતિ. રૂપારૂપાવચરો કુસલકિરિયવસેન દુવિધો, અપરિયાપન્નો કુસલવિપાકવસેન દુવિધો. આરમ્મણાધિપતિ પન જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનાનં વસેન છબ્બિધોતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેત્થ સહજાતાધિપતિમ્હિ તાવ કામાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતો અધિપતિ દુહેતુકતિહેતુકેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ છન્દાદીનં અઞ્ઞતરં જેટ્ઠકં કત્વા ઉપ્પત્તિકાલે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતેપિ એસેવ નયો. અયં પન એકન્તેનેવ લબ્ભતિ. ન હિ તે ધમ્મા સહજાતાધિપતિં વિના ઉપ્પજ્જન્તિ. અરૂપાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતો પન પઞ્ચવોકારે રૂપાવચરઅધિપતિસદિસોવ ચતુવોકારે પન સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. તથા તત્થુપ્પન્નો સબ્બોપિ કામાવચરાધિપતિ. અપરિયાપન્નો કુસલતોપિ વિપાકતોપિ પઞ્ચવોકારે એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ, ચતુવોકારે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ. અકુસલો કામભવે મિચ્છત્તનિયતચિત્તેસુ એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અનિયતો કામભવરૂપભવેસુ અત્તનો અધિપતિકાલે તેસઞ્ઞેવ. અરૂપભવે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અયં તાવ સહજાતાધિપતિમ્હિ નયો.

આરમ્મણાધિપતિમ્હિ પન કામાવચરકુસલો આરમ્મણાધિપતિ કામાવચરકુસલસ્સ લોભસહગતાકુસલસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં રાસીનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરારૂપાવચરેપિ કુસલારમ્મણાધિપતિમ્હિ એસેવ નયો. અપરિયાપન્નકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ ચેવ ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ નામ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદો વુચ્ચતિ. સો લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરો પન વિપાકારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. તથા રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકારમ્મણાધિપતિ. લોકુત્તરો પન વિપાકારમ્મણાધિપતિ કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલકિરિયાનઞ્ઞેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરાદિભેદતો પન તિવિધોપિ કિરિયારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસઙ્ખાતો રૂપક્ખન્ધો આરમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. નિબ્બાનં કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયસ્સ લોકુત્તરકુસલસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સ ચાતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.