૧૦. ઇન્દ્રિયયમકં

ઇદાનિ તેસઞ્ઞેવ મૂલયમકે દેસિતાનં કુસલાદિધમ્માનં લબ્ભમાનવસેન એકદેસં સંગણ્હિત્વા ધમ્મયમકાનન્તરં દેસિતસ્સ ઇન્દ્રિયયમકસ્સ વણ્ણના હોતિ. તત્થ ખન્ધયમકાદીસુ વુત્તનયેનેવ પાળિવવત્થાનં વેદિતબ્બં. ઇધાપિ હિ પણ્ણત્તિવારાદયો તયો મહાવારા અવસેસા અન્તરવારા ચ સદ્ધિં કાલપ્પભેદાદીહિ ખન્ધયમકાદીસુ આગતસદિસાવ. ઇન્દ્રિયાનં પન બહુતાય ધાતુયમકતોપિ બહુતરાનિ યમકાનિ હોન્તિ. યથા પન હેટ્ઠા પુગ્ગલવારાદીસુ ચક્ખાયતનચક્ખુધાતુમૂલકે નયે ચક્ખાયતનચક્ખુધાતૂહિ સદ્ધિં જિવ્હાયતનકાયાયતનાનિ ન યોજિતાનિ. જિવ્હાયતનકાયાયતનમૂલકાનિ ચ યમકાનેવ ન ગહિતાનિ, તથા ઇધાપિ ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકે નયે જિવ્હિન્દ્રિયકાયિન્દ્રિયાનિ ન યોજિતાનિ, જિવ્હિન્દ્રિયકાયિન્દ્રિયમૂલકાનિ ચ યમકાનેવ ન ગહિતાનિ. તેસં અગ્ગહણે કારણં તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. મનિન્દ્રિયં પન યથા ચક્ખુન્દ્રિયાદિમૂલકેહિ તથેવ ઇત્થિન્દ્રિયાદિમૂલકેહિપિ સદ્ધિં યસ્મા યોજનં ગચ્છતિ, તસ્મા નિક્ખિત્તપટિપાટિયા અયોજેત્વા સબ્બેહિપિ ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકાદીહિ સદ્ધિં પરિયોસાને યોજિતન્તિ વેદિતબ્બં. ચક્ખુન્દ્રિયેન સદ્ધિં ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયાનિ યોજિતાનિ સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ પટિસન્ધિયં નત્થીતિ ન ગહિતાનિ. સોમનસ્સિન્દ્રિયઉપેક્ખિન્દ્રિયાનિ પટિસન્ધિયં ઉપ્પત્તિસબ્ભાવતો ગહિતાનિ. તથા સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ પઞ્ચ. લોકુત્તરાનિ તીણિ પટિસન્ધિયં અભાવેનેવ ન ગહિતાનિ. ઇતિ યાનિ ગહિતાનિ, તેસં વસેનેત્થ ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકે નયે યમકગણના વેદિતબ્બા. યથા ચેત્થ, એવં સબ્બત્થ. યાનિ પન ન ગહિતાનિ, તેસં વસેન યમકાનિ ન ગણેતબ્બાનિ. ગણેન્તેન વા મોઘપુચ્છાવસેન ગણેતબ્બાનીતિ એવં તાવ સબ્બવારેસુ પાળિવવત્થાનમેવ વેદિતબ્બં.

પવત્તિવારવણ્ણના

૧-૮૬. અત્થવિનિચ્છયે પનેત્થ ઇદં નયમુખં – સચક્ખુકાનં ન ઇત્થીનન્તિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદીનઞ્ચેવ રૂપીનં પુરિસનપુંસકાનઞ્ચ વસેન વુત્તં. તેસઞ્હિ ઇત્થિન્દ્રિયં નુપ્પજ્જતિ. સચક્ખુકાનં ન પુરિસાનન્તિ રૂપીબ્રહ્માનઞ્ચેવ ઇત્થિનપુંસકાનઞ્ચ વસેન વુત્તં. તેસઞ્હિ પુરિસિન્દ્રિયં નુપ્પજ્જતિ. અચક્ખુકાનં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં જીવિતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ એકવોકારચતુવોકારકામધાતુસત્તે સન્ધાય વુત્તં. સચક્ખુકાનં વિના સોમનસ્સેનાતિ ઉપેક્ખાસહગતાનં ચતુન્નં મહાવિપાકપટિસન્ધીનં વસેન વુત્તં. સચક્ખુકાનં વિના ઉપેક્ખાયાતિ સોમનસ્સસહગતપટિસન્ધિકાનં વસેન વુત્તં. ઉપેક્ખાય અચક્ખુકાનન્તિ અહેતુકપટિસન્ધિવસેન વુત્તં. અહેતુકાનન્તિ અહેતુકપટિસન્ધિચિત્તેન સદ્ધિં સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં અભાવતો વુત્તં. તત્થ હિ એકન્તેનેવ સદ્ધાસતિપઞ્ઞાયો નત્થિ. સમાધિવીરિયાનિ પન ઇન્દ્રિયપ્પત્તાનિ ન હોન્તિ. સહેતુકાનં અચક્ખુકાનન્તિ ગબ્ભસેય્યકવસેન ચેવ અરૂપીવસેન ચ વુત્તં. અઞ્ઞો હિ સહેતુકો અચક્ખુકો નામ નત્થિ. સચક્ખુકાનં અહેતુકાનન્તિ અપાયે ઓપપાતિકવસેન વુત્તં. સચક્ખુકાનં ઞાણવિપ્પયુત્તાનન્તિ કામધાતુયં દુહેતુકપટિસન્ધિકાનં વસેન વુત્તં. સચક્ખુકાનં ઞાણસમ્પયુત્તાનન્તિ રૂપીબ્રહ્માનો ચેવ કામાવચરદેવમનુસ્સે ચ સન્ધાય વુત્તં. ઞાણસમ્પયુત્તાનં અચક્ખુકાનન્તિ અરૂપિનો ચ તિહેતુકગબ્ભસેય્યકે ચ સન્ધાય વુત્તં.

૧૯૦. જીવિતિન્દ્રિયમૂલકે વિના સોમનસ્સેન ઉપપજ્જન્તાનન્તિ દ્વેપિ જીવિતિન્દ્રિયાનિ સન્ધાય વુત્તં. પવત્તે સોમનસ્સવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્તં. ઇમિના નયેન સબ્બત્થાપિ પટિસન્ધિપવત્તિવસેન જીવિતિન્દ્રિયયોજના વેદિતબ્બા. સોમનસ્સિન્દ્રિયાદિમૂલકેસુપિ પટિસન્ધિપવત્તિવસેનેવત્થો ગહેતબ્બો. પટિલોમનયે પન નિરોધવારે ચ એતેસઞ્ચેવ અઞ્ઞેસઞ્ચ ધમ્માનં યથાલાભવસેન ચુતિપટિસન્ધિપવત્તેસુ તીસુપિ અનુપ્પાદનિરોધા વેદિતબ્બા.

૨૮૧. અનાગતવારે એતેનેવ ભાવેનાતિ એતેન પુરિસભાવેનેવ, અન્તરા ઇત્થિભાવં અનાપજ્જિત્વા પુરિસપટિસન્ધિગ્ગહણેનેવાતિ અત્થો. કતિચિ ભવે દસ્સેત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તીતિ કતિચિ પટિસન્ધિયો ગહેત્વા ઇત્થિભાવં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયિસ્સન્તીતિ અત્થો. દુતિયપુચ્છાયપિ એસેવ નયો.

૩૬૧. પચ્ચુપ્પન્નેન અતીતવારે સુદ્ધાવાસાનં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે મનિન્દ્રિયઞ્ચ નુપ્પજ્જિત્થાતિ ચિત્તયમકે વિય ઉપ્પાદક્ખણાતિક્કમવસેન અત્થં અગ્ગહેત્વા તસ્મિં ભવે અનુપ્પન્નપુબ્બવસેન ગહેતબ્બોતિ. ઇમિના નયમુખેન સબ્બસ્મિમ્પિ પવત્તિવારે અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

પવત્તિવારવણ્ણના.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૪૩૫-૪૮૨. પરિઞ્ઞાવારે પન ચક્ખુમૂલકાદીસુ એકમેવ ચક્ખુસોતયમકં દસ્સિતં. યસ્મા પન સેસાનિપિ લોકિયઅબ્યાકતાનિ ચેવ લોકિયઅબ્યાકતમિસ્સકાનિ ચ પરિઞ્ઞેય્યાનેવ, તસ્મા તાનિ અનુપદિટ્ઠાનિપિ ઇમિનાવ દસ્સિતાનિ હોન્તિ. યસ્મા પન અકુસલં એકન્તતો પહાતબ્બમેવ, એકન્તં કુસલં ભાવેતબ્બમેવ, લોકુત્તરાબ્યાકતં સચ્છિકાતબ્બં, તસ્મા ‘‘દોમનસ્સિન્દ્રિયં પજહતી’’તિ ‘‘અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં ભાવેતી’’તિ ‘‘અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં સચ્છિકરોતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞિન્દ્રિયં પન ભાવેતબ્બમ્પિ અત્થિ સચ્છિકાતબ્બમ્પિ, તં ભાવનાવસેનેવ ગહિતં. તત્થ દ્વે પુગ્ગલાતિ સકદાગામિમગ્ગસમઙ્ગી ચ, અરહત્તમગ્ગસમઙ્ગી ચ. તેસુ એકો સમુચ્છિન્દિતું અસમત્થત્તા દોમનસ્સિન્દ્રિયં ન પજહતિ નામ. એકો પહીનદોસત્તા ચક્ખુન્દ્રિયં ન પરિજાનાતીતિ અનુપ્પાદં આપાદેતું અસમત્થતાય ન પરિજાનાતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના.

ઇન્દ્રિયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

યસ્સોવાદે ઠત્વા, નિટ્ઠિતકિચ્ચસ્સ કિચ્ચસમ્પન્નો;

યુવતિજનોપિ અતીતો, સુવિહિતનિયમો યમસ્સાણં.

દેવપરિસાય મજ્ઝે, દેવપુરે સબ્બદેવદેવેન;

યમકં નામ પકાસિતં, યમામલલોમેન યં તેન.

પાળિવવત્થાનવિધિં, પુચ્છાવિસ્સજ્જને ચ અત્થનયં;

દસ્સેતું આરદ્ધા, યમકઅટ્ઠકથા મયા તસ્સ.

સા સુબહુઅન્તરાયે, લોકમ્હિ યથા અનન્તરાયેન;

અયમજ્જ પઞ્ચમત્તેહિ, તન્તિયા ભાણવારેહિ.

નિટ્ઠં પત્તા એવં, નિટ્ઠાનં પાપુણન્તુ સબ્બેપિ;

હિતસુખનિબ્બત્તિકરા, મનોરથા સબ્બસત્તાનન્તિ.

યમકપ્પકરણ-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

પટ્ઠાનપ્પકરણ-અટ્ઠકથા

દેવાતિદેવો દેવાનં, દેવદાનવપૂજિતો,

દેસયિત્વા પકરણં, યમકં સુદ્ધસંયમો.

અત્થતો ધમ્મતો ચેવ, ગમ્ભીરસ્સાથ તસ્સ યં,

અનન્તરં મહાવીરો, સત્તમં ઇસિસત્તમો.

પટ્ઠાનં નામ નામેન, નામરૂપનિરોધનો,

દેસેસિ અતિગમ્ભીર-નયમણ્ડિતદેસનં.

ઇદાનિ તસ્સ સમ્પત્તો, યસ્મા સંવણ્ણનાક્કમો,

તસ્મા નં વણ્ણયિસ્સામિ, તં સુણાથ સમાહિતાતિ.

પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના

સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ અનુલોમપટ્ઠાને દ્વાવીસતિ તિકે નિસ્સાય તિકપટ્ઠાનં નામ નિદ્દિટ્ઠં, સતં દુકે નિસ્સાય દુકપટ્ઠાનં નામ નિદ્દિટ્ઠં. તતો પરં દ્વાવીસતિ તિકે ગહેત્વા દુકસતે પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. તતો પરં દુકસતં ગહેત્વા દ્વાવીસતિયા તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. તિકે પન તિકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. દુકે ચ દુકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં નામ દસ્સિતં. એવં –

તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકં તિકઞ્ચેવ તિકં દુકઞ્ચ;

તિકં તિકઞ્ચેવ દુકં દુકઞ્ચ,

છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ.

પચ્ચનીયપટ્ઠાનેપિ દ્વાવીસતિ તિકે નિસ્સાય તિકપટ્ઠાનં નામ. દુકસતં નિસ્સાય દુકપટ્ઠાનં નામ. દ્વાવીસતિ તિકે દુકસતે પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં નામ. દુકસતં દ્વાવીસતિયા તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં નામ. તિકે તિકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં નામ. દુકે દુકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં નામાતિ એવં પચ્ચનીયેપિ છહિ નયેહિ પટ્ઠાનં નિદ્દિટ્ઠં. તેન વુત્તં –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકં તિકઞ્ચેવ તિકં દુકઞ્ચ;

તિકં તિકઞ્ચેવ દુકં દુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ.

તતો પરં અનુલોમપચ્ચનીયેપિ એતેનેવુપાયેન છ નયા દસ્સિતા. તેનાહ –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકં તિકઞ્ચેવ તિકં દુકઞ્ચ;

તિકં તિકઞ્ચેવ દુકં દુકઞ્ચ,

છ અનુલોમપચ્ચનીયમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ.

તદનન્તરં પચ્ચનીયાનુલોમમ્હિ એતેહેવ છહિ નયેહિ નિદ્દિટ્ઠં. તેનાહ –

‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકં તિકઞ્ચેવ તિકં દુકઞ્ચ;

તિકં તિકઞ્ચેવ દુકં દુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયાનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ.

એવં અનુલોમે છ પટ્ઠાનાનિ, પચ્ચનીયે છ, અનુલોમપચ્ચનીયે છ, પચ્ચનીયાનુલોમે છ પટ્ઠાનાનીતિ ઇદં ‘‘ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનપટ્ઠાનમહાપકરણં નામા’’તિ હિ વુત્તં.

તત્થ યેસં ચતુવીસતિયા સમન્તપટ્ઠાનાનં સમોધાનવસેનેતં ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનં પટ્ઠાનમહાપકરણં નામાતિ વુત્તં, તેસઞ્ચેવ ઇમસ્સ ચ પકરણસ્સ નામત્થો તાવ એવં વેદિતબ્બો. કેનટ્ઠેન પટ્ઠાનન્તિ? નાનપ્પકારપચ્ચયટ્ઠેન. ‘પ-કારો’ હિ નાનપ્પકારત્થં દીપેતિ, ઠાનસદ્દો પચ્ચયત્થં. ઠાનાટ્ઠાનકુસલતાતિઆદીસુ હિ પચ્ચયો ઠાનન્તિ વુત્તો. ઇતિ નાનપ્પકારાનં પચ્ચયાનં વસેન દેસિતત્તા ઇમેસુ ચતુવીસતિયા પટ્ઠાનેસુ એકેકં પટ્ઠાનં નામ. ઇમેસં પન પટ્ઠાનાનં સમૂહતો સબ્બમ્પેતં પકરણં પટ્ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં.

અપરો નયો – કેનટ્ઠેન પટ્ઠાનન્તિ? વિભજનટ્ઠેન. ‘‘પઞ્ઞાપના પટ્ઠપના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૩૭૧) આગતટ્ઠાનસ્મિઞ્હિ વિભજનટ્ઠેન પટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ. ઇતિ કુસલાદીનં ધમ્માનં હેતુપચ્ચયાદિવસેન વિભત્તત્તા ઇમેસુ ચતુવીસતિયા પટ્ઠાનેસુ એકેકં પટ્ઠાનં નામ. ઇમેસં પન પટ્ઠાનાનં સમૂહતો સબ્બમ્પેતં પકરણં પટ્ઠાનં નામાતિ વેદિતબ્બં.

અપરો નયો – કેનટ્ઠેન પટ્ઠાનન્તિ? પટ્ઠિતત્થેન. ગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો. ‘‘ગોટ્ઠા પટ્ઠિતગાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૬) આગતટ્ઠાનસ્મિઞ્હિ યેન પટ્ઠાનેન પટ્ઠિતગાવોતિ વુત્તો, તં અત્થતો ગમનં હોતિ. ઇતિ નાતિવિત્થારિતનયેસુ ધમ્મસઙ્ગણીઆદીસુ અનિસ્સઙ્ગગમનસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ હેતુપચ્ચયાદિભેદભિન્નેસુ કુસલાદીસુ વિત્થારિતનયલાભતો નિસ્સઙ્ગવસેન પવત્તગમનત્તા ઇમેસુ ચતુવીસતિયા પટ્ઠાનેસુ એકેકં પટ્ઠાનં નામ. ઇમેસં પન પટ્ઠાનાનં સમૂહતો સબ્બમ્પેતં પકરણં પટ્ઠાનં નામાતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ અનુલોમમ્હિ તાવ પઠમં તિકવસેન દેસિતત્તા તિકપટ્ઠાનં નામ. તસ્સ પદચ્છેદો – તિકાનં પટ્ઠાનં એત્થ અત્થીતિ તિકપટ્ઠાનં. તિકાનં નાનપ્પકારકા પચ્ચયા એતિસ્સા દેસનાય અત્થીતિ અત્થો. દુતિયવિકપ્પેપિ તિકાનં પટ્ઠાનન્ત્વેવ તિકપટ્ઠાનં. હેતુપચ્ચયાદિવસેન તિકાનં વિભજનાતિ અત્થો. તતિયવિકપ્પે હેતુપચ્ચયાદિભેદભિન્નતાય લદ્ધવિત્થારા તિકા એવ પટ્ઠાનં તિકપટ્ઠાનં. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સઙ્ગગમનભૂમીતિ અત્થો. દુકપટ્ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં અનુલોમે છપટ્ઠાનાનિ વિદિત્વા પચ્ચનીયાદીસુપિ ઇમિનાવુપાયેન વેદિતબ્બાનિ.

યસ્મા પનેતાનિ અનુલોમે, પચ્ચનીયે, અનુલોમપચ્ચનીયે, પચ્ચનીયાનુલોમેતિ સમન્તા છ છ હુત્વા ચતુવીસતિ હોન્તિ; તસ્મા ‘‘ચતુવીસતિ સમન્તપટ્ઠાનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇતિ ઇમેસં ચતુવીસતિયા ખુદ્દકપટ્ઠાનસઙ્ખાતાનં સમન્તપટ્ઠાનાનં સમોધાનવસેનેતં ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાનં પટ્ઠાનમહાપકરણં નામ.

તં પનેતં યે તિકાદયો નિસ્સાય નિદ્દિટ્ઠત્તા ‘‘તિકપટ્ઠાનં દુકપટ્ઠાનં…પે… દુકદુકપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, તે અનામસિત્વા યેસં પચ્ચયાનં વસેન તે તિકાદયો વિભત્તા તે પચ્ચયે દસ્સેતું આદિતો તાવસ્સ માતિકાનિક્ખેપવારો નામ વુત્તો; પચ્ચયવિભઙ્ગવારોતિપિ તસ્સેવ નામં. સો ઉદ્દેસનિદ્દેસતો દુવિધો. તસ્સ હેતુપચ્ચયો…પે… અવિગતપચ્ચયોતિ અયં ઉદ્દેસો.

તત્થ હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ હેતુપચ્ચયો. હેતુ હુત્વા પચ્ચયો, હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ હેતૂતિ વચનાવયવકારણમૂલાનમેતં અધિવચનં. ‘‘પટિઞ્ઞા હેતૂ’’તિઆદીસુ હિ લોકે વચનાવયવો હેતૂતિ, વુચ્ચતિ. સાસને પન ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૬૦) કારણં. ‘‘તયો કુસલા હેતૂ, તયો અકુસલા હેતૂ’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૫૯) મૂલં હેતૂતિ વુચ્ચતિ. તં ઇધ અધિપ્પેતં. પચ્ચયોતિ એત્થ પન અયં વચનત્થો – પટિચ્ચ એતસ્મા એતીતિ પચ્ચયો, અપ્પચ્ચક્ખાય નં વત્તતીતિ અત્થો. યો હિ ધમ્મો યં ધમ્મં અપ્પચ્ચક્ખાય તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા, સો તસ્સ પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ.

લક્ખણતો પન ઉપકારકલક્ખણો પચ્ચયો, યો હિ ધમ્મો યસ્સ ધમ્મસ્સ ઠિતિયા વા ઉપ્પત્તિયા વા ઉપકારકો હોતિ, સો તસ્સ પચ્ચયોતિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયો, હેતુ; કારણં નિદાનં સમ્ભવો, પભવોતિ અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનતો નાનં. ઇતિ મૂલટ્ઠેન હેતુ, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયોતિ સઙ્ખેપતો મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયો. સો હિ સાલિઆદીનં સાલિબીજાદીનિ વિય, મણિપ્પભાદીનં વિય ચ મણિવણ્ણાદયો કુસલાદીનં કુસલાદિભાવસાધકોતિ આચરિયાનં અધિપ્પાયો. એવં સન્તે પન તંસમુટ્ઠાનરૂપેસુ હેતુપચ્ચયતા ન સમ્પજ્જતિ. ન હિ સો તેસં કુસલાદિભાવં સાધેતિ, ન ચ પચ્ચયો ન હોતીતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. અહેતુકચિત્તાનઞ્ચ વિના એતેન અબ્યાકતભાવો સિદ્ધો.

સહેતુકાનમ્પિ ચ યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો ન સમ્પયુત્તહેતુપટિબદ્ધો. યદિ ચ સમ્પયુત્તહેતૂસુ સભાવતોવ કુસલાદિભાવો સિયા, તંસમ્પયુત્તેસુ હેતુપટિબદ્ધો અલોભો કુસલો વા સિયા અબ્યાકતો વા. યસ્મા પન ઉભયથાપિ હોતિ, તસ્મા યથા સમ્પયુત્તેસુ, એવં હેતૂસુપિ કુસલાદિતા પરિયેસિતબ્બા. કુસલાદિભાવસાધનવસેન પન હેતૂનં મૂલટ્ઠં અગ્ગહેત્વા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનવસેન ગય્હમાને ન કિઞ્ચિ વિરુજ્ઝતિ. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરુળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતા, અહેતુકા પન તિલબીજકાદિસેવાલા વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતા. ઇતિ મૂલટ્ઠેન ઉપકારકોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો.

તતો પરેસુ આરમ્મણવસેન ઉપકારકો ધમ્મો આરમ્મણપચ્ચયો. સો ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ આરભિત્વાપિ ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભ યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઓસાપિતત્તા ન કોચિ ધમ્મો ન હોતિ. યથા હિ દુબ્બલો પુરિસો દણ્ડં વા રજ્જું વા આલમ્બિત્વાવ ઉટ્ઠહતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, એવં ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા રૂપાદિઆરમ્મણં આરબ્ભેવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ. તસ્મા સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં આરમ્મણભૂતા ધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા.

જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો અધિપતિપચ્ચયો. સો સહજાતારમ્મણવસેન દુવિધો. તત્થ ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનતો છન્દવીરિયચિત્તવીમંસસઙ્ખાતા ચત્તારો ધમ્મા સહજાતાધિપતિપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા, નો ચ ખો એકતો. યદા હિ છન્દં ધુરં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તં પવત્તતિ, તદા છન્દોવ અધિપતિ, ન ઇતરે. એસ નયો સેસેસુપિ. યં પન ધમ્મં ગરું કત્વા અરૂપધમ્મા પવત્તન્તિ, સો નેસં આરમ્મણાધિપતિ. તેન વુત્તં – ‘‘યં યં ધમ્મં ગરું કત્વા યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

અનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો. સમનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સમનન્તરપચ્ચયો. ઇદઞ્ચ પચ્ચયદ્વયં બહુધા પપઞ્ચયન્તિ. અયં પનેત્થ સારો – યો હિ એસ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનન્તરા મનોધાતુ, મનોધાતુઅનન્તરા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિઆદિ ચિત્તનિયમો, સો યસ્મા પુરિમચિત્તવસેનેવ ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્મા અત્તનો અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થોવ ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો. તેનેવાહ – ‘‘અનન્તરપચ્ચયોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ.

યો અનન્તરપચ્ચયો, સ્વેવ સમનન્તરપચ્ચયો. બ્યઞ્જનમત્તમેવ હેત્થ નાનં, ઉપચયસન્તતિઆદીસુ વિય, અધિવચનનિરુત્તિદુકાદીસુ વિય ચ, અત્થતો પન નાનં નત્થિ. યમ્પિ ‘‘અદ્ધાનન્તરતાય અનન્તરપચ્ચયો, કાલાનન્તરતાય સમનન્તરપચ્ચયો’’તિ આચરિયાનં મતં, તં ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલં ફલસમાપત્તિયા સમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદીહિ વિરુજ્ઝતિ. યમ્પિ તત્થ વદન્તિ – ‘‘ધમ્માનં સમુટ્ઠાપનસમત્થતા ન પરિહાયતિ, ભાવનાબલેન પન વારિતત્તા ધમ્મા સમનન્તરં નુપ્પજ્જન્તી’’તિ, તમ્પિ કાલાનન્તરતાય અભાવમેવ સાધેતિ. ભાવનાબલેન હિ તત્થ કાલાનન્તરતા નત્થીતિ, મયમ્પિ એતદેવ વદામ. યસ્મા ચ કાલાનન્તરતા નત્થિ, તસ્મા સમનન્તરપચ્ચયતા ન યુજ્જતિ. કાલાનન્તરતાય હિ તેસં સમનન્તરપચ્ચયો હોતીતિ લદ્ધિ. તસ્મા અભિનિવેસં અકત્વા બ્યઞ્જનમત્તતોવેત્થ નાનાકરણં પચ્ચેતબ્બં, ન અત્થતો. કથં? નત્થિ એતેસં અન્તરન્તિ હિ અનન્તરા. સણ્ઠાનાભાવતો સુટ્ઠુ અનન્તરાતિ સમનન્તરા.

ઉપ્પજ્જમાનો સહ ઉપ્પજ્જમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો, પકાસસ્સ પદીપો વિય. સો અરૂપક્ખન્ધાદિવસેન છબ્બિધો હોતિ. યથાહ – ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચત્તારો મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં…પે… ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં…પે… ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં…પે… મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં…પે… રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કિઞ્ચિકાલે સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો; કિઞ્ચિ કાલે ન સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. ઇદં હદયવત્થુમેવ સન્ધાય વુત્તં.

અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો. અઞ્ઞમઞ્ઞુપત્થમ્ભકં તિદણ્ડં વિય. સો અરૂપક્ખન્ધાદિવસેન તિવિધો હોતિ. યથાહ – ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચત્તારો મહાભૂતા…પે… ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

અધિટ્ઠાનાકારેન નિસ્સયાકારેન ચ ઉપકારકો ધમ્મો નિસ્સયપચ્ચયો, તરુચિત્તકમ્માદીનં પથવીપટાદયો વિય. સો ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સહજાતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. છટ્ઠો પનેત્થ કોટ્ઠાસો ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા, સોતઘાનજિવ્હાકાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં વિભત્તો.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇધ પન અયં તાવ વચનત્થો – તદધીનવુત્તિતાય અત્તનો ફલેન નિસ્સિતો, ન પટિક્ખિત્તોતિ નિસ્સયો. યથા પન ભુસો આયાસો ઉપાયાસો, એવં ભુસો નિસ્સયો ઉપનિસ્સયો. બલવકારણસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મા બલવકારણભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો. સો આરમ્મણૂપનિસ્સયો, અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોતિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ‘‘દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, સેક્ખા ગોત્રભું ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તિ, વોદાનં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તિ, સેક્ખા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તી’’તિ એવમાદિના નયેન આરમ્મણૂપનિસ્સયો તાવ આરમ્મણાધિપતિના સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વા વિભત્તો. તત્થ યં આરમ્મણં ગરું કત્વા ચિત્તચેતસિકા ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નિયમતો તેસં આરમ્મણેસુ બલવારમ્મણં હોતિ. ઇતિ ગરુકાતબ્બમત્તટ્ઠેન આરમ્મણાધિપતિ, બલવકારણટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિસ્સયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અનન્તરૂપનિસ્સયોપિ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ખન્ધાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન અનન્તરપચ્ચયેન સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તો. માતિકાનિક્ખેપે પન નેસં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન અનન્તરસ્સ ચ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન ઉપનિસ્સયસ્સ ચ આગતત્તા નિક્ખેપવિસેસો અત્થિ, સોપિ અત્થતો એકીભાવમેવ ગચ્છતિ. એવં સન્તેપિ અત્તનો અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તનસમત્થતાય અનન્તરતા પુરિમચિત્તસ્સ ચ પચ્છિમચિત્તુપ્પાદને બલવતાય અનન્તરૂપનિસ્સયતા વેદિતબ્બા. યથા હિ હેતુપચ્ચયાદીસુ કઞ્ચિ ધમ્મં વિનાપિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન એવં અનન્તરચિત્તં, વિના ચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ નામ અત્થિ, તસ્મા બલવપચ્ચયો હોતિ. ઇતિ અત્તનો અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપચિત્તુપ્પાદવસેન અનન્તરપચ્ચયો, બલવકારણવસેન અનન્તરૂપનિસ્સયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

પકતૂપનિસ્સયો પન પકતો ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. પકતો નામ અત્તનો સન્તાને નિપ્ફાદિતો વા સદ્ધાસીલાદિ; ઉપસેવિતો વા ઉતુભોજનાદિ. પકતિયાયેવ વા ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો, આરમ્મણાનન્તરેહિ અસમ્મિસ્સોતિ અત્થો. તસ્સ ‘‘પકતૂપનિસ્સયો – સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ઝાનં ઉપ્પાદેતિ, વિપસ્સનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ, સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ, સીલં… સુતં… ચાગં… પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. સદ્ધા… સીલં… સુતં… ચાગો… પઞ્ઞા સદ્ધાય… સીલસ્સ… સુતસ્સ… ચાગસ્સ… પઞ્ઞાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન અનેકપ્પકારકો પભેદો વેદિતબ્બો. ઇતિ ઇમે સદ્ધાદયો પકતા ચેવ બલવકારણટ્ઠેન ઉપનિસ્સયા ચાતિ પકતૂપનિસ્સયોતિ.

પઠમતરં ઉપ્પજ્જિત્વા વત્તમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો પુરેજાતપચ્ચયો. સો પઞ્ચદ્વારે વત્થારમ્મણહદયવત્થુવસેન એકાદસવિધો હોતિ. યથાહ – ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાયાયતનં, રૂપાયતનં, સદ્દ… ગન્ધ… રસ… ફોટ્ઠબ્બાયતનં, કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં કિઞ્ચિ કાલે પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, કિઞ્ચિ કાલે ન પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

પુરેજાતાનં રૂપધમ્માનં ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકો અરૂપધમ્મો પચ્છાજાતપચ્ચયો, ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસાચેતના વિય. તેન વુત્તં – ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

આસેવનટ્ઠેન અનન્તરાનં પગુણબલવભાવાય ઉપકારકો ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો, ગન્થાદીસુ પુરિમાપુરિમાભિયોગો વિય. સો કુસલાકુસલકિરિયજવનવસેન તિવિધો હોતિ. યથાહ – પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો. પુરિમા પુરિમા અકુસલા…પે… કિરિયાબ્યાકતા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કિરિયાબ્યાકતાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

ચિત્તપયોગસઙ્ખાતેન કિરિયાભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો કમ્મપચ્ચયો. સો નાનાક્ખણિકાય ચેવ કુસલાકુસલચેતનાય સહજાતાય ચ સબ્બાયપિ ચેતનાય વસેન દુવિધો હોતિ. યથાહ – કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચેતના સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તં સમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

નિરુસ્સાહસન્તભાવેન નિરુસ્સાહસન્તભાવાય ઉપકારકો વિપાકધમ્મો વિપાકપચ્ચયો. સો પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં, પટિસન્ધિયં કટત્તા ચ રૂપાનં, સબ્બત્થ ચ સમ્પયુત્તધમ્માનં વિપાકપચ્ચયો હોતિ. યથાહ – વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણં ખન્ધાનં, ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં, વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો…પે… પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો…પે… દ્વે ખન્ધા દ્વિન્નં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો. ખન્ધા વત્થુસ્સ વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો. યથાહ – કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વુત્તં.

અધિપતિયટ્ઠેન ઉપકારકા ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયવજ્જા વીસતિન્દ્રિયા ઇન્દ્રિયપચ્ચયો. તત્થ ચક્ખુન્દ્રિયાદયો પઞ્ચ અરૂપધમ્માનંયેવ, સેસા રૂપારૂપાનં પચ્ચયા હોન્તિ. યથાહ – ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા, સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાયિન્દ્રિયં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપિનો ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વુત્તં.

ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન ઉપકારકાનિ ઠપેત્વા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ કાયિકસુખદુક્ખવેદનાદ્વયં સબ્બાનિપિ કુસલાદિભેદાનિ સત્ત ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનપચ્ચયો. યથાહ – ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. પઞ્હાવારે પન પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ ઝાનઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વુત્તં.

યતો તતો વા નિય્યાનટ્ઠેન ઉપકારકાનિ કુસલાદિભેદાનિ દ્વાદસ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગપચ્ચયો. યથાહ – ‘‘મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં. ન એતે પન દ્વેપિ ઝાનમગ્ગપચ્ચયા યથાસઙ્ખ્યં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાહેતુકચિત્તેસુ લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા.

એકવત્થુકએકારમ્મણએકુપ્પાદેકનિરોધસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તભાવેન ઉપકારકા અરૂપધમ્મા સમ્પયુત્તપચ્ચયો. યથાહ – ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

એકવત્થુકાદિભાવાનુપગમેન ઉપકારકા રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં, અરૂપિનો ધમ્મા રૂપીનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. સો સહજાતપચ્છાજાતપુરેજાતવસેન તિવિધો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં – સહજાતા કુસલા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. પચ્છાજાતા કુસલા ખન્ધા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. અબ્યાકતપદસ્સ પન સહજાતવિભઙ્ગે ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. ખન્ધા વત્થુસ્સ, વત્થુ ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં. પુરેજાતં પન ચક્ખુન્દ્રિયાદિવત્થુવસેનેવ વેદિતબ્બં. યથાહ – પુરેજાતં ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… કાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. વત્થુ વિપાકાબ્યાકતાનં કિરિયાબ્યાકતાનં ખન્ધાનં વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં, વત્થુ અકુસલાનં ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

પચ્ચુપ્પન્નલક્ખણેન અત્થિભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો અત્થિપચ્ચયો. તસ્સ અરૂપક્ખન્ધમહાભૂતનામરૂપચિત્તચેતસિકમહાભૂતાયતનવત્થુવસેન સત્તધા માતિકા નિક્ખિત્તા. યથાહ – ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો; ચત્તારો મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં, ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં, ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… કાયાયતનં…પે… રૂપાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. પઞ્હાવારે પન સહજાતં, પુરેજાતં, પચ્છાજાતં, આહારં, ઇન્દ્રિયન્તિપિ નિક્ખિપિત્વા સહજાતે તાવ ‘‘એકો ખન્ધો તિણ્ણં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન નિદ્દેસો કતો. પુરેજાતે પુરેજાતાનં ચક્ખાદીનં વસેન નિદ્દેસો કતો. પચ્છાજાતે પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતાનં ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયવસેન નિદ્દેસો કતો. આહારિન્દ્રિયેસુ પન ‘‘કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં નિદ્દેસો કતોતિ.

અત્તનો અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનાનં અરૂપધમ્માનં પવત્તિઓકાસસ્સ દાનેન ઉપકારકા સમનન્તરનિરુદ્ધા અરૂપધમ્મા નત્થિપચ્ચયો. યથાહ – સમનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં નત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

તે એવ વિગતભાવેન ઉપકારકત્તા વિગતપચ્ચયો. યથાહ – સમનન્તરવિગતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં વિગતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

અત્થિપચ્ચયધમ્મા એવ અવિગતભાવેન ઉપકારકત્તા અવિગતપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા. દેસનાવિલાસેન પન તથા વિનેતબ્બવેનેય્યવસેન વા અયં દુકો વુત્તો; સહેતુકદુકં વત્વાપિ હેતુસમ્પયુત્તદુકો વિયાતિ.

ઇમેસુ પન ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અસમ્મોહત્થં –

ધમ્મતો કાલતો ચેવ, નાનપ્પકારભેદતો;

પચ્ચયુપ્પન્નતો ચેવ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ ધમ્મતોતિ – ઇમેસુ હિ પચ્ચયેસુ હેતુપચ્ચયો તાવ નામરૂપધમ્મેસુ નામધમ્મેકદેસો. આરમ્મણપચ્ચયો સદ્ધિં પઞ્ઞત્તિયા ચ અભાવેન સબ્બેપિ નામરૂપધમ્મા. અધિપતિપચ્ચયે સહજાતાધિપતિ નામધમ્મેકદેસો, તથા કમ્મઝાનમગ્ગપચ્ચયા. આરમ્મણાધિપતિ સબ્બેપિ ગરુકાતબ્બા આરમ્મણધમ્મા. અનન્તરસમનન્તરપચ્છાજાતઆસેવનવિપાકસમ્પયુત્તનત્થિવિગતપચ્ચયા નામધમ્માવ. નિબ્બાનસ્સ અસઙ્ગહિતત્તા નામધમ્મેકદેસોતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. પુરેજાતપચ્ચયો રૂપેકદેસો. સેસા યથાલાભવસેન નામરૂપધમ્માતિ એવં તાવેત્થ ધમ્મતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

કાલતોતિ –

પચ્ચુપ્પન્નાવ હોન્તેત્થ, પચ્ચયા દસ પઞ્ચ ચ;

અતીતા એવ પઞ્ચેકો, તે કાલે દ્વેપિ નિસ્સિતો;

તયો તિકાલિકા ચેવ, વિમુત્તા ચાપિ કાલતોતિ.

એતેસુ હિ હેતુપચ્ચયો સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયપુરેજાતપચ્છાજાતવિપાકઆહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે પન્નરસ પચ્ચયા પચ્ચુપ્પન્નધમ્માવ હોન્તિ. અનન્તરપચ્ચયો સમનન્તરઆસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયોતિ ઇમે પઞ્ચ અતીતાયેવ હોન્તિ. એકો પન કમ્મપચ્ચયો, સો પચ્ચુપ્પન્નાતીતે દ્વેપિ કાલે નિસ્સિતો હોતિ. સેસા આરમ્મણપચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇમે તયો પચ્ચયા તેકાલિકાપિ હોન્તિ, પઞ્ઞત્તિયા સદ્ધિં નિબ્બાનસ્સ સઙ્ગહિતત્તા કાલવિમુત્તાપીતિ. એવમેત્થ કાલતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

નાનપ્પકારભેદતો પચ્ચયુપ્પન્નતોતિ ઇમેસં પન દ્વિન્નં પદાનં અત્થો નિદ્દેસવારે આવિભવિસ્સતીતિ.

પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના.

પચ્ચયનિદ્દેસો

૧. હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧. ઇદાનિ સબ્બેપિ તે પચ્ચયે ઉદ્દિટ્ઠપટિપાટિયા નિદ્દિસિત્વા દસ્સેતું હેતુપચ્ચયોતિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિમાહ. તત્થ હેતુપચ્ચયોતિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ નિક્ખિત્તપટિપાટિયા સબ્બપઠમં ભાજેતબ્બસ્સ પદુદ્ધારો. સેસપચ્ચયેસુપિ ઇમિનાવ નયેન પઠમં ભાજેતબ્બપદં ઉદ્ધરિત્વા વિસ્સજ્જનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. અયં પનેત્થ સમ્બન્ધો – યો પચ્ચયુદ્દેસે હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠો, સો નિદ્દેસતો ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં વેદિતબ્બો. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપચ્ચયેસુ ભાજેતબ્બસ્સ પદસ્સ વિસ્સજ્જનેન સદ્ધિં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ એત્થ ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તન્તિ? પચ્ચયસ્સ ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ વવત્થાપનતો. હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ હિ વુત્તે હેતુના સમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો ભવેય્ય. એવં સન્તે અસુકો નામ ધમ્મો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ પચ્ચયવવત્થાનં ન પઞ્ઞાયેય્ય. અથાપિ હેતુના સમ્પયુત્તકાનં હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ અત્થં અગ્ગહેત્વાવ યેસં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તકાનં હેતૂ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો ભવેય્ય, એવં સન્તે હેતુના વિપ્પયુત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયોપિ સમ્પયુત્તકાયેવ, હેતુના સમ્પયુત્તા કુસલાદયોપિ. તત્થ અયં હેતુ અસુકસ્સ નામ સમ્પયુત્તકધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ પચ્ચયુપ્પન્નવવત્થાનં ન પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મા પચ્ચયઞ્ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ વવત્થાપેન્તો ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ આહ. તસ્સત્થો – હેતુસમ્પયુત્તકાનં કુસલાદિધમ્માનં યો હેતુ સમ્પયુત્તકો, સો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. તત્રાપિ ‘‘પચ્ચયો’’તિ અવત્વા ‘‘હેતુપચ્ચયેના’’તિ વચનં હેતુનો અઞ્ઞથા પચ્ચયભાવપટિસેધનત્થં. અયઞ્હિ હેતુ હેતુપચ્ચયેનાપિ પચ્ચયો હોતિ, સહજાતાદિપચ્ચયેનાપિ. તત્રાસ્સ ય્વાયં સહજાતાદિપચ્ચયવસેન અઞ્ઞથાપિ પચ્ચયભાવો, તસ્સ પટિસેધનત્થં હેતુપચ્ચયેનાતિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ‘‘તંસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા કસ્મા ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ? નિદ્દિસિતબ્બસ્સ અપાકટત્તા. તંસમ્પયુત્તકાનન્તિ હિ વુત્તે યેન તે તંસમ્પયુત્તકા નામ હોન્તિ, અયં નામ સોતિ નિદ્દિસિતબ્બો અપાકટો. તસ્સ અપાકટત્તા યેન સમ્પયુત્તા તે તંસમ્પયુત્તકાતિ વુચ્ચન્તિ, તં સરૂપતોવ દસ્સેતું ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તં.

તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ એત્થ પન નિદ્દિસિતબ્બસ્સ પાકટત્તા તં-ગહણં કતં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – તે હેતૂ ચેવ હેતુસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ તંસમુટ્ઠાનાનિ. તેસં તંસમુટ્ઠાનાનં, હેતુતો ચેવ હેતુસમ્પયુત્તધમ્મેહિ ચ નિબ્બત્તાનન્તિ અત્થો. ઇમિના ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં ગણ્હાતિ. કિં પન તં ચિત્તતો અઞ્ઞેનપિ સમુટ્ઠાતીતિ? આમ, સમુટ્ઠાતિ. સબ્બેપિ હિ ચિત્તચેતસિકા એકતો હુત્વા રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ. લોકિયધમ્મદેસનાયં પન ચિત્તસ્સ અધિકભાવતો તથાવિધં રૂપં ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.

યદિ એવં ઇધાપિ ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ અવત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? અચિત્તસમુટ્ઠાનાનમ્પિ સઙ્ગણ્હનતો. પઞ્હાવારસ્મિઞ્હિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ આગતં’’. તસ્સ સઙ્ગણ્હનત્થં ઇધ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ અવત્વા તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ચિત્તજરૂપં અજનયમાનાપિ તે હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકા ધમ્મા સહજાતાદિપચ્ચયવસેન સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ તંસમુટ્ઠાનાનિ. તેસં તંસમુટ્ઠાનાનં પવત્તે ચિત્તજાનં પટિસન્ધિયઞ્ચ કટત્તારૂપાનમ્પિ હેતૂ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. ઇમિના ઉપાયેન અઞ્ઞેસુપિ તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ આગતટ્ઠાનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

કસ્મા પનાયં હેતુ પટિસન્ધિયમેવ કટત્તારૂપાનં હેતુપચ્ચયો હોતિ, ન પવત્તેતિ? પટિસન્ધિયં કમ્મજરૂપાનં ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિતાય. પટિસન્ધિયઞ્હિ કમ્મજરૂપાનં ચિત્તપટિબદ્ધા પવત્તિ, ચિત્તવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ. તસ્મિઞ્હિ ખણે ચિત્તં ચિત્તજરૂપં જનેતું ન સક્કોતિ, તાનિપિ વિના ચિત્તેન ઉપ્પજ્જિતું વા ઠાતું વા ન સક્કોન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૯). પવત્તિયં પન તેસં ચિત્તે વિજ્જમાનેપિ કમ્મપટિબદ્ધાવ પવત્તિ, ન ચિત્તપટિબદ્ધા. અવિજ્જમાને ચાપિ ચિત્તે નિરોધસમાપન્નાનં ઉપ્પજ્જન્તિયેવ.

કસ્મા પન પટિસન્ધિક્ખણે ચિત્તં ચિત્તજરૂપં જનેતું ન સક્કોતીતિ? કમ્મવેગક્ખિત્તતાય ચેવ અપ્પતિટ્ઠિતવત્થુતાય ચ દુબ્બલત્તા. તઞ્હિ તદા કમ્મવેગક્ખિત્તં અપુરેજાતવત્થુકત્તા ચ અપ્પતિટ્ઠિતવત્થુકન્તિ દુબ્બલં હોતિ. તસ્મા પપાતે પતિતમત્તો પુરિસો કિઞ્ચિ સિપ્પં કાતું વિય રૂપં જનેતું ન સક્કોતિ; કમ્મજરૂપમેવ પનસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. તઞ્ચ કમ્મજરૂપસ્સેવ બીજટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. કમ્મં પનસ્સ ખેત્તસદિસં, કિલેસા આપસદિસા. તસ્મા સન્તેપિ ખેત્તે આપે ચ પઠમુપ્પત્તિયં બીજાનુભાવેન રુક્ખુપ્પત્તિ વિય પટિસન્ધિક્ખણે ચિત્તાનુભાવેન રૂપકાયસ્સ ઉપ્પત્તિ. બીજે પન વિગતેપિ પથવીઆપાનુભાવેન રુક્ખસ્સ ઉપરૂપરિ પવત્તિ વિય; વિના ચિત્તેન કમ્મતોવ કટત્તારૂપાનં પવત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કમ્મં ખેત્તં વિઞ્ઞાણં બીજં તણ્હા સ્નેહો’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૭).

અયઞ્ચ પનત્થો ઓકાસવસેનેવ ગહેતબ્બો. તયો હિ ઓકાસા – નામોકાસો, રૂપોકાસો, નામરૂપોકાસોતિ. તત્થ અરૂપભવો નામોકાસો નામ. તત્ર હિ હદયવત્થુમત્તમ્પિ રૂપપચ્ચયં વિના અરૂપધમ્માવ ઉપ્પજ્જન્તિ. અસઞ્ઞભવો રૂપોકાસો નામ. તત્ર હિ પટિસન્ધિચિત્તમત્તમ્પિ અરૂપપચ્ચયં વિના રૂપધમ્માવ ઉપ્પજ્જન્તિ. પઞ્ચવોકારભવો નામરૂપોકાસો નામ. તત્ર હિ વત્થુરૂપમત્તમ્પિ વિના પટિસન્ધિયં અરૂપધમ્મા, પટિસન્ધિચિત્તઞ્ચ વિના કમ્મજાપિ રૂપધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ. યુગનદ્ધાવ રૂપારૂપાનં ઉપ્પત્તિ. યથા હિ સસ્સામિકે સરાજકે ગેહે સદ્વારપાલકે રાજાણત્તિં વિના પઠમપ્પવેસો નામ નત્થિ, અપરભાગે પન વિનાપિ આણત્તિં પુરિમાણત્તિઆનુભાવેનેવ હોતિ, એવમેવ પઞ્ચવોકારે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણરાજસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયતં વિના રૂપસ્સ પટિસન્ધિવસેન પઠમુપ્પત્તિ નામ નત્થિ. અપરભાગે પન વિનાપિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયાનુભાવં પુરિમાનુભાવવસેન લદ્ધપ્પવેસસ્સ કમ્મતો પવત્તિ હોતિ. અસઞ્ઞભવો પન યસ્મા અરૂપોકાસો ન હોતિ, તસ્મા તત્થ વિનાવ અરૂપપચ્ચયા અસઞ્ઞોકાસત્તા રૂપં પવત્તતિ, અસ્સામિકે સુઞ્ઞગેહે અત્તનો ગેહે ચ પુરિસસ્સ પવેસો વિય. અરૂપભવોપિ યસ્મા રૂપોકાસો ન હોતિ, તસ્મા તત્થ વિનાવ રૂપપચ્ચયા અઞ્ઞોકાસત્તા અરૂપધમ્મા પવત્તન્તિ. પઞ્ચવોકારભવો પન રૂપારૂપોકાસોતિ નત્થેત્થ અરૂપપચ્ચયં વિના પટિસન્ધિક્ખણે રૂપાનં ઉપ્પત્તીતિ. ઇતિ અયં હેતુ પટિસન્ધિયમેવ કટત્તારૂપાનં પચ્ચયો હોતિ, ન પવત્તેતિ.

નનુ ‘‘હેતૂ સહજાતાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તે સબ્બોપિ અયમત્થો ગહિતો હોતિ, અથ કસ્મા ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાન’’ન્તિ ઇદં ગહિતન્તિ? પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં પચ્ચયભાવપટિબાહનતો. એવઞ્હિ સતિ યાનિ પવત્તિયં હેતુના સહ એકક્ખણે કટત્તારૂપાનિ ચેવ ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનાનિ ચ જાયન્તિ, તેસમ્પિ હેતૂ હેતુપચ્ચયોતિ આપજ્જેય્ય, ન ચ સો તેસં પચ્ચયો. તસ્મા તેસં પચ્ચયભાવસ્સ પટિબાહનત્થમેતં ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ‘‘નાનપ્પકારભેદતો પચ્ચયુપ્પન્નતો’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેનેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. તેસુ નાનપ્પકારભેદતોતિ અયઞ્હિ હેતુ નામ જાતિતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદતો ચતુબ્બિધો. તત્થ કુસલહેતુ ભૂમન્તરતો કામાવચરાદિભેદેન ચતુબ્બિધો, અકુસલહેતુ કામાવચરોવ વિપાકહેતુ કામાવચરાદિભેદેન ચતુબ્બિધો, કિરિયહેતુ કામાવચરો રૂપાવચરો અરૂપાવચરોતિ તિવિધો. તત્થ કામાવચરકુસલહેતુ નામતો અલોભાદિવસેન તિવિધો. રૂપાવચરાદિકુસલહેતૂસુપિ એસેવ નયો. અકુસલહેતુ લોભાદિવસેન તિવિધો. વિપાકકિરિયહેતૂ પન અલોભાદિવસેન તયો તયો હોન્તિ. તંતંચિત્તસમ્પયોગવસેન પન તેસં તેસં હેતૂનં નાનપ્પકારભેદોયેવાતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

પચ્ચયુપ્પન્નતોતિ ઇમિના પચ્ચયેન ઇમે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમેસં નામ ધમ્માનં અયં પચ્ચયોતિ એવમ્પિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ અત્થો. તત્થ ઇમસ્મિં તાવ હેતુપચ્ચયે કામાવચરકુસલહેતુ કામભવરૂપભવેસુ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયો હોતિ, અરૂપભવે સમ્પયુત્તધમ્માનંયેવ. રૂપાવચરકુસલહેતુ કામભવરૂપભવેસુયેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયો. અરૂપાવચરકુસલહેતુ કામાવચરકુસલહેતુસદિસોવ. તથા અપરિયાપન્નકુસલહેતુ, તથા અકુસલહેતુ. કામાવચરવિપાકહેતુ પન કામભવસ્મિંયેવ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં, પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયો. રૂપાવચરવિપાકહેતુ રૂપભવે વુત્તપ્પકારાનઞ્ઞેવ હેતુપચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકહેતુ અરૂપભવે સમ્પયુત્તકાનઞ્ઞેવ હેતુપચ્ચયો. અપરિયાપન્નવિપાકહેતુ કામભવરૂપભવેસુ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અરૂપભવે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ હેતુપચ્ચયો. કિરિયહેતૂસુ પન તેભૂમકેસુપિ કુસલહેતુસદિસોવ પચ્ચયોતિ. એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.

૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસે રૂપાયતનન્તિ રૂપસઙ્ખાતં આયતનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાય ધાતુયા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તંસમ્પયુત્તકાનન્તિ તાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પયુત્તકાનં તિણ્ણં ખન્ધાનં, સબ્બેસમ્પિ ચક્ખુપસાદવત્થુકાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં રૂપાયતનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. મનોધાતુયાતિ સસમ્પયુત્તધમ્માય તિવિધાયપિ મનોધાતુયા રૂપાયતનાદીનિ પઞ્ચ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, નો ચ ખો એકક્ખણે. સબ્બે ધમ્માતિ એતાનિ ચ રૂપાયતનાદીનિ પઞ્ચ અવસેસા ચ સબ્બેપિ ઞેય્યધમ્મા ઇમા છ ધાતુયો ઠપેત્વા સેસાય સસમ્પયુત્તધમ્માય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો. યં યં ધમ્મં આરબ્ભાતિ ઇમિના યે એતે એતાસં સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં આરમ્મણધમ્મા વુત્તા, તે તાસં ધાતૂનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવ આરમ્મણપચ્ચયો હોન્તીતિ દીપેતિ. એવં હોન્તાપિ ચ ન એકતો હોન્તિ, યં યં આરબ્ભ યે યે ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં તેસં તે તે વિસું વિસું આરમ્મણપચ્ચયો હોન્તીતિપિ દીપેતિ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇદં યથા નજ્જો સન્દન્તિ, પબ્બતા તિટ્ઠન્તીતિ સબ્બકાલસઙ્ગહવસેન, એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેન યેપિ આરબ્ભ યે ઉપ્પજ્જિંસુ, યેપિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, તે સબ્બે આરમ્મણપચ્ચયેનેવ ઉપ્પજ્જિંસુ ચ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ ચાતિ સિદ્ધં હોતિ. ચિત્તચેતસિકા ધમ્માતિ ઇદં ‘‘યે યે ધમ્મા’’તિ વુત્તાનં સરૂપતો નિદસ્સનં. તે તે ધમ્માતિ તે તે આરમ્મણધમ્મા. તેસં તેસન્તિ તેસં તેસં ચિત્તચેતસિકધમ્માનં. અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

ઇદં પન આરમ્મણં નામ રૂપારમ્મણં સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મારમ્મણન્તિ કોટ્ઠાસતો છબ્બિધં હોતિ. તત્થ ઠપેત્વા પઞ્ઞત્તિં અવસેસં ભૂમિતો કામાવચરં…પે… અપરિયાપન્નન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ કામાવચરં કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપભેદતો પઞ્ચવિધં; રૂપાવચરં કુસલવિપાકકિરિયતો તિવિધં, તથા અરૂપાવચરં, અપરિયાપન્નં કુસલવિપાકનિબ્બાનવસેન તિવિધં હોતિ. સબ્બમેવ વા એતં કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનપઞ્ઞત્તિભેદતો સત્તવિધં હોતિ. તત્થ કુસલં ભૂમિભેદતો ચતુબ્બિધં હોતિ, અકુસલં કામાવચરમેવ, વિપાકં ચતુભૂમકં, કિરિયં તિભૂમકં, રૂપં એકભૂમકં કામાવચરમેવ, નિબ્બાનમ્પિ એકભૂમકં અપરિયાપન્નમેવ, પઞ્ઞત્તિ ભૂમિવિનિમુત્તાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેતસ્મિં આરમ્મણે કામાવચરકુસલારમ્મણં કામાવચરકુસલસ્સ, રૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરકિરિયસ્સ, રૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલારમ્મણં તેસુ છસુ રાસીસુ કામાવચરવિપાકવજ્જાનં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકુસલારમ્મણં કામાવચરકુસલસ્સ, રૂપાવચરકુસલસ્સ, અરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, અરૂપાવરચરવિપાકસ્સ, કામાવચરકિરિયસ્સ, રૂપાવચરકિરિયસ્સ, અરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અપરિયાપન્નકુસલારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરતો કુસલકિરિયાનમેવ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અકુસલારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.

કામાવચરવિપાકારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરવિપાકારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકારમ્મણમ્પિ ઇમેસંયેવ પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અપરિયાપન્નવિપાકારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલકિરિયાનઞ્ઞેવ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.

કામાવચરકિરિયારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકિરિયારમ્મણં ઇમેસુ છસુ રાસીસુ કામાવચરવિપાકવજ્જાનં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકિરિયારમ્મણં તેસં પઞ્ચન્નં અરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. ચતુસમુટ્ઠાનં રૂપક્ખન્ધસઙ્ખાતં રૂપારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ અકુસલસ્સ કામાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. નિબ્બાનારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અપરિયાપન્નતો કુસલવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલકિરિયાનં કેચિ નિચ્છન્તિ, તં યુત્તિતો ઉપધારેતબ્બં. નાનપ્પકારકં પન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણં તેભૂમકકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, રૂપાવચરવિપાકસ્સ, અરૂપાવચરવિપાકસ્સ, તેભૂમકકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં નવન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. તત્થ યં યં આરમ્મણં યેસં યેસં પચ્ચયો, તે તે તંતંપચ્ચયુપ્પન્ના નામ હોન્તીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.

૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે છન્દાધિપતીતિ છન્દસઙ્ખાતો અધિપતિ. છન્દં ધુરં કત્વા છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તુપ્પત્તિકાલે ઉપ્પન્નસ્સ કત્તુકમ્યતાછન્દસ્સેતં નામં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કસ્મા પન યથા હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધ ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાનન્તિ અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના નયેન દેસના કતાતિ? એકક્ખણે અભાવતો. પુરિમનયસ્મિઞ્હિ દ્વે તયો હેતૂ એકક્ખણેપિ હેતુપચ્ચયો હોન્તિ મૂલટ્ઠેન. ઉપકારકભાવસ્સ અવિજહનતો. અધિપતિ પન જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો, ન ચ એકક્ખણે બહૂ જેટ્ઠકા નામ હોન્તિ. તસ્મા એકતો ઉપ્પન્નાનમ્પિ નેસં એકક્ખણે અધિપતિપચ્ચયભાવો નત્થિ. તસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ એકક્ખણે અભાવતો ઇધ એવં દેસના કતાતિ.

એવં સહજાતાધિપતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આરમ્મણાધિપતિં દસ્સેતું યં યં ધમ્મં ગરું કત્વાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં યં ધમ્મન્તિ યં યં આરમ્મણધમ્મં. ગરું કત્વાતિ ગરુકારચિત્તીકારવસેન વા અસ્સાદવસેન વા ગરું ભારિયં લદ્ધબ્બં અવિજહિતબ્બં અનવઞ્ઞાતં કત્વા. તે તે ધમ્માતિ તે તે ગરુકાતબ્બધમ્મા. તેસં તેસન્તિ તેસં તેસં ગરુકારકધમ્માનં. અધિપતિપચ્ચયેનાતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન અધિપતિ નામ સહજાતારમ્મણવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતો છન્દાદિવસેન ચતુબ્બિધો. તેસુ એકેકો કામાવચરાદિવસેન ભૂમિતો ચતુબ્બિધો. તત્થ કામાવચરો કુસલાકુસલકિરિયવસેન તિવિધો. અકુસલં પત્વા પનેત્થ વીમંસાધિપતિ ન લબ્ભતિ. રૂપારૂપાવચરો કુસલકિરિયવસેન દુવિધો, અપરિયાપન્નો કુસલવિપાકવસેન દુવિધો. આરમ્મણાધિપતિ પન જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનાનં વસેન છબ્બિધોતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેત્થ સહજાતાધિપતિમ્હિ તાવ કામાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતો અધિપતિ દુહેતુકતિહેતુકેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ છન્દાદીનં અઞ્ઞતરં જેટ્ઠકં કત્વા ઉપ્પત્તિકાલે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતેપિ એસેવ નયો. અયં પન એકન્તેનેવ લબ્ભતિ. ન હિ તે ધમ્મા સહજાતાધિપતિં વિના ઉપ્પજ્જન્તિ. અરૂપાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતો પન પઞ્ચવોકારે રૂપાવચરઅધિપતિસદિસોવ ચતુવોકારે પન સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. તથા તત્થુપ્પન્નો સબ્બોપિ કામાવચરાધિપતિ. અપરિયાપન્નો કુસલતોપિ વિપાકતોપિ પઞ્ચવોકારે એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ, ચતુવોકારે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ. અકુસલો કામભવે મિચ્છત્તનિયતચિત્તેસુ એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અનિયતો કામભવરૂપભવેસુ અત્તનો અધિપતિકાલે તેસઞ્ઞેવ. અરૂપભવે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અયં તાવ સહજાતાધિપતિમ્હિ નયો.

આરમ્મણાધિપતિમ્હિ પન કામાવચરકુસલો આરમ્મણાધિપતિ કામાવચરકુસલસ્સ લોભસહગતાકુસલસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં રાસીનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરારૂપાવચરેપિ કુસલારમ્મણાધિપતિમ્હિ એસેવ નયો. અપરિયાપન્નકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ ચેવ ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ નામ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદો વુચ્ચતિ. સો લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરો પન વિપાકારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. તથા રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકારમ્મણાધિપતિ. લોકુત્તરો પન વિપાકારમ્મણાધિપતિ કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલકિરિયાનઞ્ઞેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરાદિભેદતો પન તિવિધોપિ કિરિયારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસઙ્ખાતો રૂપક્ખન્ધો આરમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. નિબ્બાનં કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયસ્સ લોકુત્તરકુસલસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સ ચાતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.

૪. અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૪. અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસે મનોધાતુયાતિ વિપાકમનોધાતુયા. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાતિ સન્તીરણકિચ્ચાય અહેતુકવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. તતો પરં પન વોટ્ઠબ્બનજવનતદારમ્મણભવઙ્ગકિચ્ચા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો વત્તબ્બા સિયું, તા અવુત્તાપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બાતિ નયં દસ્સેત્વા દેસના સઙ્ખિત્તા. ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા’’તિઆદિકે ચ છટ્ઠનયે તા સઙ્ગહિતાતિપિ ઇધ ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પુરિમા પુરિમાતિ છસુ દ્વારેસુપિ અનન્તરાતીતા કુસલજવનધમ્મા દટ્ઠબ્બા. પચ્છિમાનં પચ્છિમાનન્તિ અનન્તરઉપ્પજ્જમાનાનઞ્ઞેવ. કુસલાનન્તિ સદિસકુસલાનં. અબ્યાકતાનન્તિ ઇદં પન કુસલાનન્તરં તદારમ્મણભવઙ્ગફલસમાપત્તિવસેન વુત્તં. અકુસલમૂલકે અબ્યાકતાનન્તિ તદારમ્મણભવઙ્ગસઙ્ખાતાનઞ્ઞેવ. અબ્યાકતમૂલકે અબ્યાકતાનન્તિ આવજ્જનજવનવસેન વા ભવઙ્ગવસેન વા પવત્તાનં કિરિયવિપાકાબ્યાકતાનં કિરિયમનોધાતુતો પટ્ઠાય પન યાવ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, તાવ પવત્તેસુ વીથિચિત્તેસુપિ અયં નયો લબ્ભતેવ. કુસલાનન્તિ પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનાનન્તરાનં મનોદ્વારે આવજ્જનાન્તરાનં પઠમજવનકુસલાનં. અકુસલાનન્તિ પદેપિ એસેવ નયો. યેસં યેસન્તિ ઇદં સબ્બેસમ્પિ અનન્તરપચ્ચયધમ્માનં. સઙ્ખેપલક્ખણન્તિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન અનન્તરપચ્ચયો નામ ઠપેત્વા નિબ્બાનં ચતુભૂમકો અરૂપધમ્મરાસિયેવાતિ વેદિતબ્બો. સો જાતિવસેન કુસલાકુસલવિપાકકિરિયતો ચતુધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો કામાવચરાદિભેદતો ચતુબ્બિધો હોતિ, અકુસલો કામાવચરોવ વિપાકો ચતુભૂમકો, કિરિયાનન્તરપચ્ચયો પન તે ભૂમકોતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેત્થ કામાવચરકુસલો અત્તના સદિસસ્સેવ કામાવચરકુસલસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરકુસલો પન રૂપાવચરકુસલસ્સ અરૂપાવચરકુસલસ્સ લોકુત્તરકુસલસ્સાતિ ઇમેસં તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરકુસલો ચ કામાવચરવિપાકસ્સ, રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તો લોકુત્તરવિપાકસ્સાપીતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલો રૂપાવચરકુસલસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરવિપાકસ્સ, રૂપાવચરવિપાકસ્સાતિ ઇમેસં તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકુસલો તેસં દ્વિન્નં વિપાકાનં અત્તનો કુસલસ્સ વિપાકસ્સ ચાતિ અવિસેસેન ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. વિસેસેન પનેત્થ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલો અનાગામિફલસઙ્ખાતસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સપિ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. લોકુત્તરકુસલો લોકુત્તરવિપાકસ્સેવ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અકુસલો અવિસેસેન અકુસલસ્સ ચેવ કુસલાકુસલવિપાકસ્સ ચ. વિસેસેન પનેત્થ સુખમજ્ઝત્તવેદનાસમ્પયુત્તો અકુસલો રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સાપીતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ.

કામાવચરવિપાકસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તો વા ઞાણવિપ્પયુત્તો વા વિપાકો કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકો પનેત્થ પટિસન્ધિવસેન ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સાપીતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરવિપાકો સહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સાતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકો તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સાતિ તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. લોકુત્તરવિપાકો તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકસ્સાતિ ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ.

કામાવચરકિરિયં કામાવચરકુસલાકુસલસ્સ ચતુભૂમકવિપાકસ્સ તેભૂમકકિરિયસ્સાતિ નવન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકિરિયં તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરકિરિયસ્સાતિ તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકિરિયં તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરકિરિયસ્સાતિ પઞ્ચન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતીતિ. એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.

૫. સમનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૫. સમનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસોપિ ઇમિના સમાનગતિકોવ. ઇમે પન દ્વે પચ્ચયા મહાવિત્થારા, તસ્મા સબ્બચિત્તુપ્પત્તિવસેન તેસં ઉપપરિક્ખિત્વા વિત્થારો ગહેતબ્બોતિ.

સમનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.

૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસે અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ. ઇમિના એતેસં ધમ્માનં એકક્ખણે પચ્ચયભાવઞ્ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવઞ્ચ દીપેતિ. ઓક્કન્તિક્ખણેતિ પઞ્ચવોકારભવે પટિસન્ધિક્ખણે. તસ્મિઞ્હિ ખણે નામરૂપં ઓક્કન્તં વિય પક્ખન્દન્તં વિય પરલોકતો ઇમં લોકં આગન્ત્વા પવિસન્તં વિય ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સો ખણો ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણો’’તિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ રૂપન્તિ હદયવત્થુમત્તમેવ અધિપ્પેતં. તઞ્હિ નામસ્સ, નામઞ્ચ તસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયટ્ઠં ફરતિ. ચિત્તચેતસિકાતિ પવત્તિયં ચત્તારો ખન્ધા. સહજાતપચ્ચયેનાતિ એત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપા ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયટ્ઠં ન ફરન્તિ, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ન વુત્તં. તથા ઉપાદારૂપા ભૂતાનં. રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનન્તિ હદયવત્થુ ચતુન્નં ખન્ધાનં. કિઞ્ચિ કાલેતિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે. સહજાતપચ્ચયેનાતિ પટિસન્ધિં સન્ધાય વુત્તં. ન સહજાતપચ્ચયેનાતિ પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં.

અયં પન ‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’તિ એવં છહિ કોટ્ઠાસેહિ ઠિતો. તત્થ તયો કોટ્ઠાસા અઞ્ઞમઞ્ઞવસેન વુત્તા, તયો ન અઞ્ઞમઞ્ઞવસેન. તત્થ પઠમકોટ્ઠાસે અરૂપમેવ પચ્ચયો ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ, દુતિયે રૂપમેવ, તતિયે નામરૂપં, ચતુત્થે પચ્ચયો અરૂપં, પચ્ચયુપ્પન્નં રૂપં; પઞ્ચમે પચ્ચયોપિ પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ રૂપમેવ; છટ્ઠે પચ્ચયો રૂપં, પચ્ચયુપ્પન્નં અરૂપન્તિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન સહજાતપચ્ચયો જાતિવસેન કુસલો અકુસલો વિપાકો કિરિયં રૂપન્તિ પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો ભૂમિતો ચતુબ્બિધો હોતિ, અકુસલો એકવિધોવ વિપાકો ચતુબ્બિધો, કિરિયસઙ્ખાતો તિવિધો, રૂપં એકવિધં કામાવચરમેવાતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકમ્પિ કુસલં પઞ્ચવોકારભવે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતપચ્ચયો હોતિ, તથા અકુસલં. યં પનેત્થ અરૂપે ઉપ્પજ્જતિ, તં અરૂપધમ્માનંયેવ સહજાતપચ્ચયો હોતિ.

કામાવચરરૂપાવચરવિપાકં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ સહજાતપચ્ચયો હોતિ. યં પનેત્થ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ, તં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ. યં પટિસન્ધિયં ઉપ્પજ્જતિ, તં કટત્તારૂપાનઞ્ચાપિ સહજાતપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ. લોકુત્તરવિપાકં પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ, ચતુવોકારે અરૂપાનઞ્ઞેવ. કામાવચરઅરૂપાવચરકિરિયા પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ સહજાતપચ્ચયો હોતિ, ચતુવોકારે અરૂપાનઞ્ઞેવ. રૂપાવચરકિરિયા સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ એકન્તેન સહજાતપચ્ચયો હોતિ.

ચતુસમુટ્ઠાનિકસ્સ રૂપસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપે એકં મહાભૂતં તિણ્ણં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં મહાભૂતાનં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપસ્સ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. કામાવચરરૂપાવચરપટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપં વિપાકક્ખન્ધાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનેસુ પન મહાભૂતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચેવ ઉપાદારૂપસ્સ ચ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.

૭. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૭. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિદ્દેસે સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસસ્સ પુરિમાનં તિણ્ણં કોટ્ઠાસાનં વસેન પાળિ આગતા. તસ્સા તત્થ વુત્તસદિસાવ વણ્ણનાતિ પુન ન ગહિતા. અયમ્પિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો જાતિવસેન કુસલો અકુસલો વિપાકો કિરિયં રૂપન્તિ પઞ્ચધા ભિન્નો. તત્થ કુસલો ભૂમિતો ચતુબ્બિધો. સબ્બં પુરિમસદિસમેવાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.