પચ્ચયનિદ્દેસો
૧. હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧. ઇદાનિ સબ્બેપિ તે પચ્ચયે ઉદ્દિટ્ઠપટિપાટિયા નિદ્દિસિત્વા દસ્સેતું હેતુપચ્ચયોતિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિઆદિમાહ. તત્થ હેતુપચ્ચયોતિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ નિક્ખિત્તપટિપાટિયા સબ્બપઠમં ભાજેતબ્બસ્સ પદુદ્ધારો. સેસપચ્ચયેસુપિ ઇમિનાવ નયેન પઠમં ભાજેતબ્બપદં ઉદ્ધરિત્વા વિસ્સજ્જનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. અયં પનેત્થ સમ્બન્ધો – યો પચ્ચયુદ્દેસે હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠો, સો નિદ્દેસતો ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં વેદિતબ્બો. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપચ્ચયેસુ ભાજેતબ્બસ્સ પદસ્સ વિસ્સજ્જનેન સદ્ધિં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.
ઇદાનિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ એત્થ ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તન્તિ? પચ્ચયસ્સ ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ વવત્થાપનતો. હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ હિ વુત્તે હેતુના સમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો ભવેય્ય. એવં સન્તે અસુકો નામ ધમ્મો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ પચ્ચયવવત્થાનં ન પઞ્ઞાયેય્ય. અથાપિ હેતુના સમ્પયુત્તકાનં હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ અત્થં અગ્ગહેત્વાવ યેસં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તકાનં હેતૂ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો ભવેય્ય, એવં સન્તે હેતુના વિપ્પયુત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયોપિ સમ્પયુત્તકાયેવ, હેતુના સમ્પયુત્તા કુસલાદયોપિ. તત્થ અયં હેતુ અસુકસ્સ નામ સમ્પયુત્તકધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ પચ્ચયુપ્પન્નવવત્થાનં ન પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મા પચ્ચયઞ્ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ વવત્થાપેન્તો ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ આહ. તસ્સત્થો – હેતુસમ્પયુત્તકાનં કુસલાદિધમ્માનં યો હેતુ સમ્પયુત્તકો, સો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. તત્રાપિ ‘‘પચ્ચયો’’તિ અવત્વા ‘‘હેતુપચ્ચયેના’’તિ વચનં હેતુનો અઞ્ઞથા પચ્ચયભાવપટિસેધનત્થં. અયઞ્હિ હેતુ હેતુપચ્ચયેનાપિ પચ્ચયો હોતિ, સહજાતાદિપચ્ચયેનાપિ. તત્રાસ્સ ય્વાયં સહજાતાદિપચ્ચયવસેન અઞ્ઞથાપિ પચ્ચયભાવો, તસ્સ પટિસેધનત્થં હેતુપચ્ચયેનાતિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ‘‘તંસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા કસ્મા ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ? નિદ્દિસિતબ્બસ્સ અપાકટત્તા. તંસમ્પયુત્તકાનન્તિ હિ વુત્તે યેન તે તંસમ્પયુત્તકા નામ હોન્તિ, અયં નામ સોતિ નિદ્દિસિતબ્બો અપાકટો. તસ્સ અપાકટત્તા યેન સમ્પયુત્તા તે તંસમ્પયુત્તકાતિ વુચ્ચન્તિ, તં સરૂપતોવ દસ્સેતું ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તં.
તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ એત્થ પન નિદ્દિસિતબ્બસ્સ પાકટત્તા તં-ગહણં કતં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – તે હેતૂ ચેવ હેતુસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ તંસમુટ્ઠાનાનિ. તેસં તંસમુટ્ઠાનાનં, હેતુતો ચેવ હેતુસમ્પયુત્તધમ્મેહિ ચ નિબ્બત્તાનન્તિ અત્થો. ઇમિના ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં ગણ્હાતિ. કિં પન તં ચિત્તતો અઞ્ઞેનપિ સમુટ્ઠાતીતિ? આમ, સમુટ્ઠાતિ. સબ્બેપિ હિ ચિત્તચેતસિકા એકતો હુત્વા રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ. લોકિયધમ્મદેસનાયં પન ચિત્તસ્સ અધિકભાવતો તથાવિધં રૂપં ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.
યદિ એવં ઇધાપિ ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ અવત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? અચિત્તસમુટ્ઠાનાનમ્પિ સઙ્ગણ્હનતો. પઞ્હાવારસ્મિઞ્હિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ આગતં’’. તસ્સ સઙ્ગણ્હનત્થં ઇધ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ અવત્વા તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ચિત્તજરૂપં અજનયમાનાપિ તે હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકા ધમ્મા સહજાતાદિપચ્ચયવસેન સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ તંસમુટ્ઠાનાનિ. તેસં તંસમુટ્ઠાનાનં પવત્તે ચિત્તજાનં પટિસન્ધિયઞ્ચ કટત્તારૂપાનમ્પિ હેતૂ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. ઇમિના ઉપાયેન અઞ્ઞેસુપિ તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ આગતટ્ઠાનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.
કસ્મા પનાયં હેતુ પટિસન્ધિયમેવ કટત્તારૂપાનં હેતુપચ્ચયો હોતિ, ન પવત્તેતિ? પટિસન્ધિયં કમ્મજરૂપાનં ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિતાય. પટિસન્ધિયઞ્હિ કમ્મજરૂપાનં ચિત્તપટિબદ્ધા પવત્તિ, ચિત્તવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ. તસ્મિઞ્હિ ખણે ચિત્તં ચિત્તજરૂપં જનેતું ન સક્કોતિ, તાનિપિ વિના ચિત્તેન ઉપ્પજ્જિતું વા ઠાતું વા ન સક્કોન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૯). પવત્તિયં પન તેસં ચિત્તે વિજ્જમાનેપિ કમ્મપટિબદ્ધાવ પવત્તિ, ન ચિત્તપટિબદ્ધા. અવિજ્જમાને ચાપિ ચિત્તે નિરોધસમાપન્નાનં ઉપ્પજ્જન્તિયેવ.
કસ્મા પન પટિસન્ધિક્ખણે ચિત્તં ચિત્તજરૂપં જનેતું ન સક્કોતીતિ? કમ્મવેગક્ખિત્તતાય ચેવ અપ્પતિટ્ઠિતવત્થુતાય ચ દુબ્બલત્તા. તઞ્હિ તદા કમ્મવેગક્ખિત્તં અપુરેજાતવત્થુકત્તા ચ અપ્પતિટ્ઠિતવત્થુકન્તિ દુબ્બલં હોતિ. તસ્મા પપાતે પતિતમત્તો પુરિસો કિઞ્ચિ સિપ્પં કાતું વિય રૂપં જનેતું ન સક્કોતિ; કમ્મજરૂપમેવ પનસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. તઞ્ચ કમ્મજરૂપસ્સેવ બીજટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. કમ્મં પનસ્સ ખેત્તસદિસં, કિલેસા આપસદિસા. તસ્મા સન્તેપિ ખેત્તે આપે ચ પઠમુપ્પત્તિયં બીજાનુભાવેન રુક્ખુપ્પત્તિ વિય પટિસન્ધિક્ખણે ચિત્તાનુભાવેન રૂપકાયસ્સ ઉપ્પત્તિ. બીજે પન વિગતેપિ પથવીઆપાનુભાવેન રુક્ખસ્સ ઉપરૂપરિ પવત્તિ વિય; વિના ચિત્તેન કમ્મતોવ કટત્તારૂપાનં પવત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કમ્મં ખેત્તં વિઞ્ઞાણં બીજં તણ્હા સ્નેહો’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૭).
અયઞ્ચ પનત્થો ઓકાસવસેનેવ ગહેતબ્બો. તયો હિ ઓકાસા – નામોકાસો, રૂપોકાસો, નામરૂપોકાસોતિ. તત્થ અરૂપભવો નામોકાસો નામ. તત્ર હિ હદયવત્થુમત્તમ્પિ રૂપપચ્ચયં વિના અરૂપધમ્માવ ઉપ્પજ્જન્તિ. અસઞ્ઞભવો રૂપોકાસો નામ. તત્ર હિ પટિસન્ધિચિત્તમત્તમ્પિ અરૂપપચ્ચયં વિના રૂપધમ્માવ ઉપ્પજ્જન્તિ. પઞ્ચવોકારભવો નામરૂપોકાસો નામ. તત્ર હિ વત્થુરૂપમત્તમ્પિ વિના પટિસન્ધિયં અરૂપધમ્મા, પટિસન્ધિચિત્તઞ્ચ વિના કમ્મજાપિ રૂપધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ. યુગનદ્ધાવ રૂપારૂપાનં ઉપ્પત્તિ. યથા હિ સસ્સામિકે સરાજકે ગેહે સદ્વારપાલકે રાજાણત્તિં વિના પઠમપ્પવેસો નામ નત્થિ, અપરભાગે પન વિનાપિ આણત્તિં પુરિમાણત્તિઆનુભાવેનેવ હોતિ, એવમેવ પઞ્ચવોકારે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણરાજસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયતં વિના રૂપસ્સ પટિસન્ધિવસેન પઠમુપ્પત્તિ નામ નત્થિ. અપરભાગે પન વિનાપિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયાનુભાવં પુરિમાનુભાવવસેન લદ્ધપ્પવેસસ્સ કમ્મતો પવત્તિ હોતિ. અસઞ્ઞભવો પન યસ્મા અરૂપોકાસો ન હોતિ, તસ્મા તત્થ વિનાવ અરૂપપચ્ચયા અસઞ્ઞોકાસત્તા રૂપં પવત્તતિ, અસ્સામિકે સુઞ્ઞગેહે અત્તનો ગેહે ચ પુરિસસ્સ પવેસો વિય. અરૂપભવોપિ યસ્મા રૂપોકાસો ન હોતિ, તસ્મા તત્થ વિનાવ રૂપપચ્ચયા અઞ્ઞોકાસત્તા અરૂપધમ્મા પવત્તન્તિ. પઞ્ચવોકારભવો પન રૂપારૂપોકાસોતિ નત્થેત્થ અરૂપપચ્ચયં વિના પટિસન્ધિક્ખણે રૂપાનં ઉપ્પત્તીતિ. ઇતિ અયં હેતુ પટિસન્ધિયમેવ કટત્તારૂપાનં પચ્ચયો હોતિ, ન પવત્તેતિ.
નનુ ‘‘હેતૂ સહજાતાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તે સબ્બોપિ અયમત્થો ગહિતો હોતિ, અથ કસ્મા ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાન’’ન્તિ ઇદં ગહિતન્તિ? પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં પચ્ચયભાવપટિબાહનતો. એવઞ્હિ સતિ યાનિ પવત્તિયં હેતુના સહ એકક્ખણે કટત્તારૂપાનિ ચેવ ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનાનિ ચ જાયન્તિ, તેસમ્પિ હેતૂ હેતુપચ્ચયોતિ આપજ્જેય્ય, ન ચ સો તેસં પચ્ચયો. તસ્મા તેસં પચ્ચયભાવસ્સ પટિબાહનત્થમેતં ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.
ઇદાનિ ‘‘નાનપ્પકારભેદતો પચ્ચયુપ્પન્નતો’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેનેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. તેસુ નાનપ્પકારભેદતોતિ અયઞ્હિ હેતુ નામ જાતિતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદતો ચતુબ્બિધો. તત્થ કુસલહેતુ ભૂમન્તરતો કામાવચરાદિભેદેન ચતુબ્બિધો, અકુસલહેતુ કામાવચરોવ વિપાકહેતુ કામાવચરાદિભેદેન ચતુબ્બિધો, કિરિયહેતુ કામાવચરો રૂપાવચરો અરૂપાવચરોતિ તિવિધો. તત્થ કામાવચરકુસલહેતુ નામતો અલોભાદિવસેન તિવિધો. રૂપાવચરાદિકુસલહેતૂસુપિ એસેવ નયો. અકુસલહેતુ લોભાદિવસેન તિવિધો. વિપાકકિરિયહેતૂ પન અલોભાદિવસેન તયો તયો હોન્તિ. તંતંચિત્તસમ્પયોગવસેન પન તેસં તેસં હેતૂનં નાનપ્પકારભેદોયેવાતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
પચ્ચયુપ્પન્નતોતિ ઇમિના પચ્ચયેન ઇમે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમેસં નામ ધમ્માનં અયં પચ્ચયોતિ એવમ્પિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ અત્થો. તત્થ ઇમસ્મિં તાવ હેતુપચ્ચયે કામાવચરકુસલહેતુ કામભવરૂપભવેસુ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયો હોતિ, અરૂપભવે સમ્પયુત્તધમ્માનંયેવ. રૂપાવચરકુસલહેતુ કામભવરૂપભવેસુયેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયો. અરૂપાવચરકુસલહેતુ કામાવચરકુસલહેતુસદિસોવ. તથા અપરિયાપન્નકુસલહેતુ, તથા અકુસલહેતુ. કામાવચરવિપાકહેતુ પન કામભવસ્મિંયેવ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં, પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયો. રૂપાવચરવિપાકહેતુ રૂપભવે વુત્તપ્પકારાનઞ્ઞેવ હેતુપચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકહેતુ અરૂપભવે સમ્પયુત્તકાનઞ્ઞેવ હેતુપચ્ચયો. અપરિયાપન્નવિપાકહેતુ કામભવરૂપભવેસુ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અરૂપભવે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ હેતુપચ્ચયો. કિરિયહેતૂસુ પન તેભૂમકેસુપિ કુસલહેતુસદિસોવ પચ્ચયોતિ. એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસે રૂપાયતનન્તિ રૂપસઙ્ખાતં આયતનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાય ધાતુયા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તંસમ્પયુત્તકાનન્તિ તાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્પયુત્તકાનં તિણ્ણં ખન્ધાનં, સબ્બેસમ્પિ ચક્ખુપસાદવત્થુકાનં ચતુન્નં ખન્ધાનં રૂપાયતનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. મનોધાતુયાતિ સસમ્પયુત્તધમ્માય તિવિધાયપિ મનોધાતુયા રૂપાયતનાદીનિ પઞ્ચ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, નો ચ ખો એકક્ખણે. સબ્બે ધમ્માતિ એતાનિ ચ રૂપાયતનાદીનિ પઞ્ચ અવસેસા ચ સબ્બેપિ ઞેય્યધમ્મા ઇમા છ ધાતુયો ઠપેત્વા સેસાય સસમ્પયુત્તધમ્માય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અત્થો. યં યં ધમ્મં આરબ્ભાતિ ઇમિના યે એતે એતાસં સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં આરમ્મણધમ્મા વુત્તા, તે તાસં ધાતૂનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવ આરમ્મણપચ્ચયો હોન્તીતિ દીપેતિ. એવં હોન્તાપિ ચ ન એકતો હોન્તિ, યં યં આરબ્ભ યે યે ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં તેસં તે તે વિસું વિસું આરમ્મણપચ્ચયો હોન્તીતિપિ દીપેતિ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇદં યથા નજ્જો સન્દન્તિ, પબ્બતા તિટ્ઠન્તીતિ સબ્બકાલસઙ્ગહવસેન, એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેન યેપિ આરબ્ભ યે ઉપ્પજ્જિંસુ, યેપિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, તે સબ્બે આરમ્મણપચ્ચયેનેવ ઉપ્પજ્જિંસુ ચ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ ચાતિ સિદ્ધં હોતિ. ચિત્તચેતસિકા ધમ્માતિ ઇદં ‘‘યે યે ધમ્મા’’તિ વુત્તાનં સરૂપતો નિદસ્સનં. તે તે ધમ્માતિ તે તે આરમ્મણધમ્મા. તેસં તેસન્તિ તેસં તેસં ચિત્તચેતસિકધમ્માનં. અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
ઇદં પન આરમ્મણં નામ રૂપારમ્મણં સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મારમ્મણન્તિ કોટ્ઠાસતો છબ્બિધં હોતિ. તત્થ ઠપેત્વા પઞ્ઞત્તિં અવસેસં ભૂમિતો કામાવચરં…પે… અપરિયાપન્નન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ કામાવચરં કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપભેદતો પઞ્ચવિધં; રૂપાવચરં કુસલવિપાકકિરિયતો તિવિધં, તથા અરૂપાવચરં, અપરિયાપન્નં કુસલવિપાકનિબ્બાનવસેન તિવિધં હોતિ. સબ્બમેવ વા એતં કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનપઞ્ઞત્તિભેદતો સત્તવિધં હોતિ. તત્થ કુસલં ભૂમિભેદતો ચતુબ્બિધં હોતિ, અકુસલં કામાવચરમેવ, વિપાકં ચતુભૂમકં, કિરિયં તિભૂમકં, રૂપં એકભૂમકં કામાવચરમેવ, નિબ્બાનમ્પિ એકભૂમકં અપરિયાપન્નમેવ, પઞ્ઞત્તિ ભૂમિવિનિમુત્તાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેતસ્મિં આરમ્મણે કામાવચરકુસલારમ્મણં કામાવચરકુસલસ્સ, રૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરકિરિયસ્સ, રૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલારમ્મણં તેસુ છસુ રાસીસુ કામાવચરવિપાકવજ્જાનં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકુસલારમ્મણં કામાવચરકુસલસ્સ, રૂપાવચરકુસલસ્સ, અરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, અરૂપાવરચરવિપાકસ્સ, કામાવચરકિરિયસ્સ, રૂપાવચરકિરિયસ્સ, અરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અપરિયાપન્નકુસલારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરતો કુસલકિરિયાનમેવ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અકુસલારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.
કામાવચરવિપાકારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરવિપાકારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકારમ્મણમ્પિ ઇમેસંયેવ પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અપરિયાપન્નવિપાકારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલકિરિયાનઞ્ઞેવ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.
કામાવચરકિરિયારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, કામાવચરવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકિરિયારમ્મણં ઇમેસુ છસુ રાસીસુ કામાવચરવિપાકવજ્જાનં પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકિરિયારમ્મણં તેસં પઞ્ચન્નં અરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. ચતુસમુટ્ઠાનં રૂપક્ખન્ધસઙ્ખાતં રૂપારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ અકુસલસ્સ કામાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. નિબ્બાનારમ્મણં કામાવચરરૂપાવચરકુસલસ્સ, અપરિયાપન્નતો કુસલવિપાકસ્સ, કામાવચરરૂપાવચરકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલકિરિયાનં કેચિ નિચ્છન્તિ, તં યુત્તિતો ઉપધારેતબ્બં. નાનપ્પકારકં પન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણં તેભૂમકકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, રૂપાવચરવિપાકસ્સ, અરૂપાવચરવિપાકસ્સ, તેભૂમકકિરિયસ્સ ચાતિ ઇમેસં નવન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. તત્થ યં યં આરમ્મણં યેસં યેસં પચ્ચયો, તે તે તંતંપચ્ચયુપ્પન્ના નામ હોન્તીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે છન્દાધિપતીતિ છન્દસઙ્ખાતો અધિપતિ. છન્દં ધુરં કત્વા છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તુપ્પત્તિકાલે ઉપ્પન્નસ્સ કત્તુકમ્યતાછન્દસ્સેતં નામં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કસ્મા પન યથા હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધ ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાનન્તિ અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના નયેન દેસના કતાતિ? એકક્ખણે અભાવતો. પુરિમનયસ્મિઞ્હિ દ્વે તયો હેતૂ એકક્ખણેપિ હેતુપચ્ચયો હોન્તિ મૂલટ્ઠેન. ઉપકારકભાવસ્સ અવિજહનતો. અધિપતિ પન જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો, ન ચ એકક્ખણે બહૂ જેટ્ઠકા નામ હોન્તિ. તસ્મા એકતો ઉપ્પન્નાનમ્પિ નેસં એકક્ખણે અધિપતિપચ્ચયભાવો નત્થિ. તસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ એકક્ખણે અભાવતો ઇધ એવં દેસના કતાતિ.
એવં સહજાતાધિપતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આરમ્મણાધિપતિં દસ્સેતું યં યં ધમ્મં ગરું કત્વાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં યં ધમ્મન્તિ યં યં આરમ્મણધમ્મં. ગરું કત્વાતિ ગરુકારચિત્તીકારવસેન વા અસ્સાદવસેન વા ગરું ભારિયં લદ્ધબ્બં અવિજહિતબ્બં અનવઞ્ઞાતં કત્વા. તે તે ધમ્માતિ તે તે ગરુકાતબ્બધમ્મા. તેસં તેસન્તિ તેસં તેસં ગરુકારકધમ્માનં. અધિપતિપચ્ચયેનાતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન અધિપતિ નામ સહજાતારમ્મણવસેન દુવિધો. તત્થ સહજાતો છન્દાદિવસેન ચતુબ્બિધો. તેસુ એકેકો કામાવચરાદિવસેન ભૂમિતો ચતુબ્બિધો. તત્થ કામાવચરો કુસલાકુસલકિરિયવસેન તિવિધો. અકુસલં પત્વા પનેત્થ વીમંસાધિપતિ ન લબ્ભતિ. રૂપારૂપાવચરો કુસલકિરિયવસેન દુવિધો, અપરિયાપન્નો કુસલવિપાકવસેન દુવિધો. આરમ્મણાધિપતિ પન જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનાનં વસેન છબ્બિધોતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ સહજાતાધિપતિમ્હિ તાવ કામાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતો અધિપતિ દુહેતુકતિહેતુકેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ છન્દાદીનં અઞ્ઞતરં જેટ્ઠકં કત્વા ઉપ્પત્તિકાલે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતેપિ એસેવ નયો. અયં પન એકન્તેનેવ લબ્ભતિ. ન હિ તે ધમ્મા સહજાતાધિપતિં વિના ઉપ્પજ્જન્તિ. અરૂપાવચરકુસલકિરિયસઙ્ખાતો પન પઞ્ચવોકારે રૂપાવચરઅધિપતિસદિસોવ ચતુવોકારે પન સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. તથા તત્થુપ્પન્નો સબ્બોપિ કામાવચરાધિપતિ. અપરિયાપન્નો કુસલતોપિ વિપાકતોપિ પઞ્ચવોકારે એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ, ચતુવોકારે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ. અકુસલો કામભવે મિચ્છત્તનિયતચિત્તેસુ એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અનિયતો કામભવરૂપભવેસુ અત્તનો અધિપતિકાલે તેસઞ્ઞેવ. અરૂપભવે અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ અધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અયં તાવ સહજાતાધિપતિમ્હિ નયો.
આરમ્મણાધિપતિમ્હિ પન કામાવચરકુસલો આરમ્મણાધિપતિ કામાવચરકુસલસ્સ લોભસહગતાકુસલસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં રાસીનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરારૂપાવચરેપિ કુસલારમ્મણાધિપતિમ્હિ એસેવ નયો. અપરિયાપન્નકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ ચેવ ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. અકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ નામ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદો વુચ્ચતિ. સો લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરો પન વિપાકારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. તથા રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકારમ્મણાધિપતિ. લોકુત્તરો પન વિપાકારમ્મણાધિપતિ કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલકિરિયાનઞ્ઞેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરાદિભેદતો પન તિવિધોપિ કિરિયારમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસઙ્ખાતો રૂપક્ખન્ધો આરમ્મણાધિપતિ લોભસહગતાકુસલસ્સેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતિ. નિબ્બાનં કામાવચરતો ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તકિરિયસ્સ લોકુત્તરકુસલસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સ ચાતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૪. અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૪. અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસે મનોધાતુયાતિ વિપાકમનોધાતુયા. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાતિ સન્તીરણકિચ્ચાય અહેતુકવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. તતો પરં પન વોટ્ઠબ્બનજવનતદારમ્મણભવઙ્ગકિચ્ચા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો વત્તબ્બા સિયું, તા અવુત્તાપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બાતિ નયં દસ્સેત્વા દેસના સઙ્ખિત્તા. ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા’’તિઆદિકે ચ છટ્ઠનયે તા સઙ્ગહિતાતિપિ ઇધ ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પુરિમા પુરિમાતિ છસુ દ્વારેસુપિ અનન્તરાતીતા કુસલજવનધમ્મા દટ્ઠબ્બા. પચ્છિમાનં પચ્છિમાનન્તિ અનન્તરઉપ્પજ્જમાનાનઞ્ઞેવ. કુસલાનન્તિ સદિસકુસલાનં. અબ્યાકતાનન્તિ ઇદં પન કુસલાનન્તરં તદારમ્મણભવઙ્ગફલસમાપત્તિવસેન વુત્તં. અકુસલમૂલકે અબ્યાકતાનન્તિ તદારમ્મણભવઙ્ગસઙ્ખાતાનઞ્ઞેવ. અબ્યાકતમૂલકે અબ્યાકતાનન્તિ આવજ્જનજવનવસેન વા ભવઙ્ગવસેન વા પવત્તાનં કિરિયવિપાકાબ્યાકતાનં કિરિયમનોધાતુતો પટ્ઠાય પન યાવ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, તાવ પવત્તેસુ વીથિચિત્તેસુપિ અયં નયો લબ્ભતેવ. કુસલાનન્તિ પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનાનન્તરાનં મનોદ્વારે આવજ્જનાન્તરાનં પઠમજવનકુસલાનં. અકુસલાનન્તિ પદેપિ એસેવ નયો. યેસં યેસન્તિ ઇદં સબ્બેસમ્પિ અનન્તરપચ્ચયધમ્માનં. સઙ્ખેપલક્ખણન્તિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન અનન્તરપચ્ચયો નામ ઠપેત્વા નિબ્બાનં ચતુભૂમકો અરૂપધમ્મરાસિયેવાતિ વેદિતબ્બો. સો જાતિવસેન કુસલાકુસલવિપાકકિરિયતો ચતુધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો કામાવચરાદિભેદતો ચતુબ્બિધો હોતિ, અકુસલો કામાવચરોવ વિપાકો ચતુભૂમકો, કિરિયાનન્તરપચ્ચયો પન તે ભૂમકોતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ કામાવચરકુસલો અત્તના સદિસસ્સેવ કામાવચરકુસલસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરકુસલો પન રૂપાવચરકુસલસ્સ અરૂપાવચરકુસલસ્સ લોકુત્તરકુસલસ્સાતિ ઇમેસં તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરકુસલો ચ કામાવચરવિપાકસ્સ, રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તો લોકુત્તરવિપાકસ્સાપીતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલો રૂપાવચરકુસલસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તકામાવચરવિપાકસ્સ, રૂપાવચરવિપાકસ્સાતિ ઇમેસં તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકુસલો તેસં દ્વિન્નં વિપાકાનં અત્તનો કુસલસ્સ વિપાકસ્સ ચાતિ અવિસેસેન ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. વિસેસેન પનેત્થ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલો અનાગામિફલસઙ્ખાતસ્સ લોકુત્તરવિપાકસ્સપિ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. લોકુત્તરકુસલો લોકુત્તરવિપાકસ્સેવ અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અકુસલો અવિસેસેન અકુસલસ્સ ચેવ કુસલાકુસલવિપાકસ્સ ચ. વિસેસેન પનેત્થ સુખમજ્ઝત્તવેદનાસમ્પયુત્તો અકુસલો રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સાપીતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ.
કામાવચરવિપાકસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તો વા ઞાણવિપ્પયુત્તો વા વિપાકો કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તવિપાકો પનેત્થ પટિસન્ધિવસેન ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સાપીતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરવિપાકો સહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સાતિ ઇમેસં ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકો તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકિરિયાવજ્જનસ્સાતિ તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. લોકુત્તરવિપાકો તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકસ્સાતિ ચતુન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ.
કામાવચરકિરિયં કામાવચરકુસલાકુસલસ્સ ચતુભૂમકવિપાકસ્સ તેભૂમકકિરિયસ્સાતિ નવન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકિરિયં તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરકિરિયસ્સાતિ તિણ્ણં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરકિરિયં તિહેતુકકામાવચરવિપાકસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકસ્સ અરૂપાવચરકિરિયસ્સાતિ પઞ્ચન્નં રાસીનં અનન્તરપચ્ચયો હોતીતિ. એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૫. સમનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૫. સમનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસોપિ ઇમિના સમાનગતિકોવ. ઇમે પન દ્વે પચ્ચયા મહાવિત્થારા, તસ્મા સબ્બચિત્તુપ્પત્તિવસેન તેસં ઉપપરિક્ખિત્વા વિત્થારો ગહેતબ્બોતિ.
સમનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસે અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ. ઇમિના એતેસં ધમ્માનં એકક્ખણે પચ્ચયભાવઞ્ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવઞ્ચ દીપેતિ. ઓક્કન્તિક્ખણેતિ પઞ્ચવોકારભવે પટિસન્ધિક્ખણે. તસ્મિઞ્હિ ખણે નામરૂપં ઓક્કન્તં વિય પક્ખન્દન્તં વિય પરલોકતો ઇમં લોકં આગન્ત્વા પવિસન્તં વિય ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સો ખણો ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણો’’તિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ રૂપન્તિ હદયવત્થુમત્તમેવ અધિપ્પેતં. તઞ્હિ નામસ્સ, નામઞ્ચ તસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયટ્ઠં ફરતિ. ચિત્તચેતસિકાતિ પવત્તિયં ચત્તારો ખન્ધા. સહજાતપચ્ચયેનાતિ એત્થ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપા ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયટ્ઠં ન ફરન્તિ, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ન વુત્તં. તથા ઉપાદારૂપા ભૂતાનં. રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનન્તિ હદયવત્થુ ચતુન્નં ખન્ધાનં. કિઞ્ચિ કાલેતિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે. સહજાતપચ્ચયેનાતિ પટિસન્ધિં સન્ધાય વુત્તં. ન સહજાતપચ્ચયેનાતિ પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં.
અયં પન ‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’તિ એવં છહિ કોટ્ઠાસેહિ ઠિતો. તત્થ તયો કોટ્ઠાસા અઞ્ઞમઞ્ઞવસેન વુત્તા, તયો ન અઞ્ઞમઞ્ઞવસેન. તત્થ પઠમકોટ્ઠાસે અરૂપમેવ પચ્ચયો ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ, દુતિયે રૂપમેવ, તતિયે નામરૂપં, ચતુત્થે પચ્ચયો અરૂપં, પચ્ચયુપ્પન્નં રૂપં; પઞ્ચમે પચ્ચયોપિ પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ રૂપમેવ; છટ્ઠે પચ્ચયો રૂપં, પચ્ચયુપ્પન્નં અરૂપન્તિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન સહજાતપચ્ચયો જાતિવસેન કુસલો અકુસલો વિપાકો કિરિયં રૂપન્તિ પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો ભૂમિતો ચતુબ્બિધો હોતિ, અકુસલો એકવિધોવ વિપાકો ચતુબ્બિધો, કિરિયસઙ્ખાતો તિવિધો, રૂપં એકવિધં કામાવચરમેવાતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકમ્પિ કુસલં પઞ્ચવોકારભવે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતપચ્ચયો હોતિ, તથા અકુસલં. યં પનેત્થ અરૂપે ઉપ્પજ્જતિ, તં અરૂપધમ્માનંયેવ સહજાતપચ્ચયો હોતિ.
કામાવચરરૂપાવચરવિપાકં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચેવ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ સહજાતપચ્ચયો હોતિ. યં પનેત્થ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ, તં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ. યં પટિસન્ધિયં ઉપ્પજ્જતિ, તં કટત્તારૂપાનઞ્ચાપિ સહજાતપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ. લોકુત્તરવિપાકં પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ, ચતુવોકારે અરૂપાનઞ્ઞેવ. કામાવચરઅરૂપાવચરકિરિયા પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ સહજાતપચ્ચયો હોતિ, ચતુવોકારે અરૂપાનઞ્ઞેવ. રૂપાવચરકિરિયા સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ એકન્તેન સહજાતપચ્ચયો હોતિ.
ચતુસમુટ્ઠાનિકસ્સ રૂપસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપે એકં મહાભૂતં તિણ્ણં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં મહાભૂતાનં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપસ્સ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. કામાવચરરૂપાવચરપટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપં વિપાકક્ખન્ધાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનેસુ પન મહાભૂતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચેવ ઉપાદારૂપસ્સ ચ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૭. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૭. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિદ્દેસે સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસસ્સ પુરિમાનં તિણ્ણં કોટ્ઠાસાનં વસેન પાળિ આગતા. તસ્સા તત્થ વુત્તસદિસાવ વણ્ણનાતિ પુન ન ગહિતા. અયમ્પિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો જાતિવસેન કુસલો અકુસલો વિપાકો કિરિયં રૂપન્તિ પઞ્ચધા ભિન્નો. તત્થ કુસલો ભૂમિતો ચતુબ્બિધો. સબ્બં પુરિમસદિસમેવાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ સબ્બમ્પિ ચતુભૂમકં કુસલં અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. તથા અકુસલં. વિપાકે પન કામાવચરરૂપાવચરવિપાકં પટિસન્ધિયં વત્થુરૂપસ્સ, પવત્તે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ. અરૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકં અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. સબ્બમ્પિ કિરિયં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાને એકં મહાભૂતં તિણ્ણં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. કામાવચરરૂપાવચરપટિસન્ધિયં વત્થુરૂપં વિપાકક્ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનેસુ મહાભૂતાનેવ મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૮. નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૮. નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસે સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસસ્સ પુરિમાનં પઞ્ચન્નં કોટ્ઠાસાનં વસેન સહજાતનિસ્સયનયં દસ્સેત્વા પુન છટ્ઠેન કોટ્ઠાસેન પુરેજાતનિસ્સયનયં દસ્સેતું ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં રૂપં નિસ્સાયાતિ વત્થુરૂપં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ નિસ્સાય તિવિધા મનોધાતુ, ઠપેત્વા અરૂપવિપાકં દ્વાસત્તતિવિધા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇમાનિ પઞ્ચસત્તતિ ચિત્તાનિ વત્તન્તીતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના. અયમ્પિ નિસ્સયપચ્ચયો જાતિવસેન કુસલાદિભેદતો પઞ્ચધાવ ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો ભૂમિતો ચતુબ્બિધોવ અકુસલો એકવિધો વિપાકો ચતુબ્બિધો, કિરિયસઙ્ખાતો તિવિધો, રૂપં એકવિધમેવાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકમ્પિ કુસલં પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તથા અકુસલં. યં પનેત્થ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જતિ, તં અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરરૂપાવચરવિપાકં પવત્તે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપસ્સાપિ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકં સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનંયેવ હોતિ. લોકુત્તરવિપાકં પઞ્ચવોકારે; સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ચતુવોકારે અરૂપસ્સેવ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. કામાવચરઅરૂપાવચરકિરિયા પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ, ચતુવોકારે અરૂપાનઞ્ઞેવ. રૂપાવચરકિરિયા સમ્પયુત્તકાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ એકન્તેન નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ.
ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસ્સ ચ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપે એકં મહાભૂતં તિણ્ણં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં મહાભૂતાનં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં, વત્થુરૂપં પઞ્ચવોકારભવે ચતુભૂમકકુસલસ્સ, અકુસલસ્સ, ઠપેત્વા આરુપ્પવિપાકઞ્ચેવ દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ ચ સેસતેભૂમકવિપાકસ્સ, તેભૂમકકિરિયસ્સાતિ ઇમેસં ચતુન્નં ધમ્મરાસીનં નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. ચક્ખાયતનાદીનિ પઞ્ચ સસમ્પયુત્તાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનેસુ પન મહાભૂતા મહાભૂતાનઞ્ચેવ ઉપાદારૂપસ્સ ચ નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસે પુરિમા પુરિમાતિ અનન્તરૂપનિસ્સયે સમનન્તરાતીતા લબ્ભન્તિ, આરમ્મણૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયેસુ નાનાવીથિવસેન પુરિમતરા. તે તયોપિ રાસયો કુસલવસેન કુસલપદે લબ્ભન્તિ, કુસલેન પન અકુસલે સમનન્તરાતીતા ન લબ્ભન્તિ. તેનેવ વુત્તં – ‘‘અકુસલાનં ધમ્માનં કેસઞ્ચિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. ઇદઞ્હિ – ‘‘કુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો; આરમ્મણૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. આરમ્મણૂપનિસ્સયો – દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. પકતૂપનિસ્સયો – સદ્ધં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતિ, દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. સીલં સુતં ચાગં પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતિ, દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞા રાગસ્સ દોસસ્સ મોહસ્સ માનસ્સ દિટ્ઠિયા પત્થનાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમં નયં સન્ધાય વુત્તં. કુસલેન અબ્યાકતે તયોપિ લબ્ભન્તિ, તથા અકુસલેન અકુસલે.
અકુસલેન પન કુસલે સમનન્તરાતીતા ન લબ્ભન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘કુસલાનં ધમ્માનં કેસઞ્ચિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. ઇદમ્પિ હિ – ‘‘અકુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. પકતૂપનિસ્સયો – રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ઝાનં ઉપ્પાદેતિ વિપસ્સનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ, સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ; દોસં મોહં માનં દિટ્ઠિં પત્થનં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. રાગો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ પત્થના સદ્ધાય સીલસ્સ સુતસ્સ ચાગસ્સ પઞ્ઞાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. પાણં હન્ત્વા તસ્સ પટિઘાતત્થાય દાનં દેતી’’તિઆદિના નયેન પઞ્હાવારે આગતં પકતૂપનિસ્સયમેવ સન્ધાય વુત્તં. અકુસલં પન કુસલસ્સ આરમ્મણૂપનિસ્સયો ન હોતિ. કસ્મા? તં ગરું કત્વા તસ્સ અપ્પવત્તનતોતિ યથા અનન્તરૂપનિસ્સયો, એવં આરમ્મણૂપનિસ્સયોપેત્થ ન લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બો. અકુસલેન અબ્યાકતપદે આરમ્મણૂપનિસ્સયોવ ન લબ્ભતિ. ન હિ અબ્યાકતા ધમ્મા અકુસલં ગરું કરોન્તિ. યસ્મા પન અનન્તરતા લબ્ભતિ, તસ્મા એત્થ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન વુત્તં. અબ્યાકતેન પન અબ્યાકતે કુસલે અકુસલેતિ તીસુ નયેસુ તયોપિ ઉપનિસ્સયા લબ્ભન્તેવ. પુગ્ગલોપિ સેનાસનમ્પીતિ ઇદં દ્વયં પકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તં. ઇદઞ્હિ દ્વયં કુસલાકુસલપવત્તિયા બલવપચ્ચયો હોતિ. પચ્ચયભાવો ચસ્સ પનેત્થ પરિયાયવસેન વેદિતબ્બોતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન ઉપનિસ્સયપચ્ચયો નામ સદ્ધિં એકચ્ચાય પઞ્ઞત્તિયા સબ્બેપિ ચતુભૂમકધમ્મા. વિભાગતો પન આરમ્મણૂપનિસ્સયાદિવસેન તિવિધો હોતિ. તત્થ આરમ્મણૂપનિસ્સયો આરમ્મણાધિપતિના નિન્નાનાકરણોતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ નાનપ્પકારભેદતો ગહેતબ્બો. અનન્તરૂપનિસ્સયો અનન્તરપચ્ચયેન નિન્નાનાકરણો, સોપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ નાનપ્પકારભેદતો વેદિતબ્બો. પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ નેસં તત્થ વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. પકતૂપનિસ્સયો પન જાતિવસેન કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપભેદતો પઞ્ચવિધો હોતિ, કુસલાદીનં પન ભૂમિભેદતો અનેકવિધોતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ તેભૂમકકુસલો ચતુભૂમકસ્સાપિ કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વિપાકકિરિયસ્સાતિ ચતુન્નં રાસીનં પકતૂપનિસ્સયો હોતિ. લોકુત્તરો અકુસલસ્સેવ ન હોતિ. અમ્હાકં આચરિયેન ‘‘લોકુત્તરધમ્મો નિબ્બત્તિતો’’તિ ઇમિના પન નયેન અઞ્ઞેસં અકુસલસ્સાપિ હોતિ. યસ્સ વા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સાપિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઇમિના નયેન હોતિયેવ. અકુસલો સબ્બેસમ્પિ ચતુભૂમકાનં ખન્ધાનં પકતૂપનિસ્સયો હોતિ, તથા તેભૂમકવિપાકો. લોકુત્તરવિપાકે હેટ્ઠિમાનિ તીણિ ફલાનિ અકુસલસ્સેવ ન હોન્તિ, ઉપરિટ્ઠિમં કુસલસ્સાપિ. પુરિમનયેન પન અઞ્ઞેસં વા યસ્સ વા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સન્તાને સબ્બોપિ લોકુત્તરવિપાકો સબ્બેસં કુસલાદીનં અરૂપક્ખન્ધાનં પકતૂપનિસ્સયો હોતિ. કિરિયસઙ્ખાતોપિ પકતૂપનિસ્સયો ચતુભૂમકાનં અકુસલાદિખન્ધાનં હોતિયેવ, તથા રૂપસઙ્ખાતો. સયં પન રૂપં ઇમસ્મિં પટ્ઠાનમહાપકરણે આગતનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયં ન લભતિ, સુત્તન્તિકપરિયાયેન પન લભતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૦. પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૦. પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસે પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એત્થ પુરેજાતં નામ યસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તતો પુરિમતરં જાતં જાતિક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિક્ખણપ્પત્તં. ચક્ખાયતનન્તિઆદિ વત્થુપુરેજાતવસેન વુત્તં. રૂપાયતનન્તિઆદિ આરમ્મણપુરેજાતવસેન. કિઞ્ચિકાલે પુરેજાતપચ્ચયેનાતિ પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં. કિઞ્ચિકાલે ન પુરેજાતપચ્ચયેનાતિ પટિસન્ધિં સન્ધાય વુત્તં. એવં સબ્બથાપિ પઞ્ચદ્વારે વત્થારમ્મણવસેન, મનોદ્વારે વત્થુવસેનેવાયં પાળિ આગતા, પઞ્હાવારે પન ‘‘આરમ્મણપુરેજાતં – સેક્ખા વા પુથુજ્જના વા ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તી’’તિ આગતત્તા મનોદ્વારેપિ આરમ્મણપુરેજાતં લબ્ભતેવ. ઇધ પન સાવસેસવસેન દેસના કતાતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન પુરેજાતપચ્ચયો સુદ્ધરૂપમેવ હોતિ. તઞ્ચ ખો ઉપ્પાદક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિપ્પત્તં અટ્ઠારસવિધં રૂપરૂપમેવ. તં સબ્બમ્પિ વત્થુપુરેજાતં આરમ્મણપુરેજાતન્તિ દ્વિધા ઠિતં. તત્થ ચક્ખાયતનં…પે… કાયાયતનં વત્થુરૂપન્તિ ઇદં વત્થુપુરેજાતં નામ. સેસં ઇમાય પાળિયા આગતઞ્ચ અનાગતઞ્ચ વણ્ણો સદ્દો ગન્ધો રસો ચતસ્સો ધાતુયો તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ કબળીકારો આહારોતિ દ્વાદસવિધં રૂપં આરમ્મણપુરેજાતપચ્ચયો નામાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચક્ખાયતનં દ્વિન્નં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, તથા ઇતરાનિ ચત્તારિ સોતવિઞ્ઞાણાદીનં. વત્થુરૂપં પન ઠપેત્વા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ ચત્તારો ચ આરુપ્પવિપાકે સેસાનં સબ્બેસમ્પિ ચતુભૂમકાનં કુસલાકુસલાબ્યાકતાનં ચિત્તચેતસિકાનં પુરેજાતપચ્ચયો હોતિ. રૂપાદીનિ પન પઞ્ચારમ્મણાનિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનઞ્ચેવ મનોધાતૂનઞ્ચ એકન્તેનેવ પુરેજાતપચ્ચયા હોન્તિ. અટ્ઠારસવિધમ્પિ પનેતં રૂપરૂપં કામાવચરકુસલસ્સ રૂપાવચરતો અભિઞ્ઞાકુસલસ્સ અકુસલસ્સ તદારમ્મણભાવિનો કામાવચરવિપાકસ્સ કામાવચરકિરિયસ્સ રૂપાવચરતો અભિઞ્ઞાકિરિયસ્સાતિ ઇમેસં છન્નં રાસીનં પુરેજાતપચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૧. પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૧. પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસે પચ્છાજાતાતિ યસ્સ કાયસ્સ પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મિં ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતે જાતા. પુરેજાતસ્સાતિ તેસં ઉપ્પાદતો પઠમતરં જાતસ્સ જાતિક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિપ્પત્તસ્સ. ઇમસ્સ કાયસ્સાતિ ઇમસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકભૂતઉપાદારૂપસઙ્ખાતસ્સ કાયસ્સ. એત્થ ચ તિસમુટ્ઠાનિકકાયોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ અભાવતો બ્રહ્મપારિસજ્જાદીનં કાયો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ પાળિવણ્ણના. અયં પન પચ્છાજાતપચ્ચયો નામ સઙ્ખેપતો ઠપેત્વા આરુપ્પવિપાકે અવસેસા ચતુભૂમકા અરૂપક્ખન્ધા. સો જાતિવસેન કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદેન ચતુધા ભિજ્જતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ પઞ્ચવોકારભવે ઉપ્પન્નં ચતુભૂમકકુસલઞ્ચ અકુસલઞ્ચ ઉપ્પાદક્ખણં અતિક્કમિત્વા ઠિતિપ્પત્તસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકરૂપકાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો હોતિ. વિપાકેપિ ઠપેત્વા પટિસન્ધિવિપાકં અવસેસો કામાવચરરૂપાવચરવિપાકો તસ્સેવ એકન્તેન પચ્છાજાતપચ્ચયો હોતિ. લોકુત્તરોપિ પઞ્ચવોકારે ઉપ્પન્નવિપાકો તસ્સેવ પચ્છાજાતપચ્ચયો હોતિ. તેભૂમકકિરિયાપિ પઞ્ચવોકારે ઉપ્પન્નાવ વુત્તપ્પકારસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૨. આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૨. આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસે પુરિમા પુરિમાતિ સબ્બનયેસુ સમનન્તરાતીતાવ દટ્ઠબ્બા. કસ્મા પનેત્થ અનન્તરપચ્ચયે વિય ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં અબ્યાકતાનં ધમ્માન’’ન્તિઆદિના નયેન ભિન્નજાતિકેહિ સદ્ધિં નિદ્દેસો ન કતોતિ? અત્તનો ગતિં ગાહાપેતું અસમત્થતાય. ભિન્નજાતિકા હિ ભિન્નજાતિકાનં અરૂપધમ્માનં આસેવનગુણેન પગુણબલવભાવં સાધયમાના અત્તનો કુસલાદિભાવસઙ્ખાતં ગતિં ગાહાપેતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા તેહિ સદ્ધિં નિદ્દેસં અકત્વા યે યેસં વાસનાસઙ્ખાતેન આસેવનેન પગુણતરબલવતરભાવવિસિટ્ઠં અત્તનો કુસલાદિભાવસઙ્ખાતં ગતિં ગાહાપેતું સક્કોન્તિ, તેસં તેહિ સમાનજાતિકેહેવ સદ્ધિં નિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો. અથ વિપાકાબ્યાકતં કસ્મા ન ગહિતન્તિ? આસેવનાભાવેન. વિપાકઞ્હિ કમ્મવસેન વિપાકભાવપ્પત્તં કમ્મપરિણામિતં હુત્વા વત્તતિ નિરુસ્સાહં દુબ્બલન્તિ તં આસેવનગુણેન અત્તનો સભાવં ગાહાપેત્વા પરિભાવેત્વા નેવ અઞ્ઞં વિપાકં ઉપ્પાદેતું સક્કોતિ, ન પુરિમવિપાકાનુભાવં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જિતુન્તિ. કમ્મવેગક્ખિત્તં પન પતિતં વિય હુત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ સબ્બથાપિ વિપાકે આસેવનં નત્થીતિ આસેવનાભાવેન વિપાકં ન ગહિતં. કુસલાકુસલકિરિયાનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ ચેતં કમ્મપટિબદ્ધવુત્તિતાય આસેવનગુણં ન ગણ્હાતીતિ કુસલાદયોપિસ્સ આસેવનપચ્ચયા ન હોન્તિ. અપિચ નાનાજાતિકત્તાપેતે ન હોન્તિયેવ. ભૂમિતો પન આરમ્મણતો વા નાનાજાતિકત્તં નામ નત્થિ. તસ્મા કામાવચરકુસલકિરિયામહગ્ગતકુસલકિરિયાનમ્પિ, સઙ્ખારારમ્મણઞ્ચ અનુલોમકુસલં નિબ્બાનારમ્મણસ્સ ગોત્રભુકુસલસ્સ આસેવનપચ્ચયો હોતિયેવાતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના. અયં પન આસેવનપચ્ચયો જાતિતો તાવ કુસલો અકુસલો કિરિયાબ્યાકતોતિ તિધા ઠિતો. તત્થ કુસલો ભૂમિતો કામાવચરો રૂપાવચરો અરૂપાવચરોતિ તિવિધો હોતિ, અકુસલો કામાવચરોવ કિરિયાબ્યાકતો કામાવચરો રૂપાવચરો અરૂપાવચરોતિ તિવિધોવ, લોકુત્તરો આસેવનપચ્ચયો નામ નત્થીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ કામાવચરકુસલં અત્તનો અનન્તરસ્સ કામાવચરકુસલસ્સેવ. યં પનેત્થ ઞાણસમ્પયુત્તં, તં અત્તના સદિસવેદનસ્સ રૂપાવચરકુસલસ્સ અરૂપાવચરકુસલસ્સ લોકુત્તરકુસલસ્સાતિ ઇમેસં રાસીનં આસેવનપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકુસલં પન રૂપાવચરકુસલસ્સેવ. અરૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરકુસલસ્સેવ. અકુસલં પન અકુસલસ્સેવ આસેવનપચ્ચયો હોતિ. કિરિયતો પન કામાવચરકિરિયસઙ્ખાતો તાવ કામાવચરકિરિયસ્સેવ. યો પનેત્થ ઞાણસમ્પયુત્તો, સો અત્તના સદિસવેદનસ્સ રૂપાવચરકિરિયસ્સ અરૂપાવચરકિરિયસ્સાતિ ઇમેસં રાસીનં આસેવનપચ્ચયો હોતિ. રૂપાવચરકિરિયસઙ્ખાતો પન રૂપાવચરકિરિયસ્સેવ, અરૂપાવચરકિરિયસઙ્ખાતો અરૂપાવચરકિરિયસ્સેવ આસેવનપચ્ચયો હોતિ. વિપાકો પન એકધમ્મસ્સાપિ એકધમ્મોપિ વા કોચિ વિપાકસ્સ આસેવનપચ્ચયો નત્થીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૩. કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૩. કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસે કમ્મન્તિ ચેતનાકમ્મમેવ. કટત્તા ચ રૂપાનન્તિ કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપ્પન્નરૂપાનં. કમ્મપચ્ચયેનાતિ અનેકાનમ્પિ કપ્પકોટીનં મત્થકે અત્તનો ફલં ઉપ્પાદેતું સમત્થેન નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેનાતિ અત્થો. કુસલાકુસલઞ્હિ કમ્મં અત્તનો પવત્તિક્ખણે ફલં ન દેતિ. યદિ દદેય્ય, યં મનુસ્સો દેવલોકૂપગં કુસલકમ્મં કરોતિ, તસ્સાનુભાવેન તસ્મિંયેવ ખણે દેવો ભવેય્ય. યસ્મિં પન ખણે તં કતં, તતો અઞ્ઞસ્મિં ખણે અવિજ્જમાનમ્પિ કેવલં કટત્તાયેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે અવસેસપચ્ચયસમાયોગે સતિ ફલં ઉપ્પાદેતિ નિરુદ્ધાપિ પુરિમસિપ્પાદિકિરિયા વિય કાલન્તરે પચ્છિમસિપ્પાદિકિરિયાય. તસ્મા નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયોતિ વુચ્ચતિ. ચેતના સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનન્તિ યા કાચિ ચેતના અત્તના સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપમ્પિ ગણ્હાતિ. કમ્મપચ્ચયેનાતિ ઇદં સહજાતચેતનં સન્ધાય વુત્તં. કુસલાદીસુ હિ યા કાચિ સહજાતચેતના સેસધમ્માનં ચિત્તપયોગસઙ્ખાતેન કિરિયાભાવેન ઉપકારિકા હોતિ. તસ્મા સહજાતકમ્મપચ્ચયોતિ વુચ્ચતિ. અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન કમ્મપચ્ચયો અત્થતો ચતુભૂમિકચેતનામત્તમેવ. સો હિ જાતિભેદતો કુસલો અકુસલો વિપાકો કિરિયાતિ ચતુધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો ભૂમિતો કામાવચરાદિવસેન ચતુધા ભિજ્જતિ. અકુસલો એકધાવ વિપાકો ચતુધા, કિરિયા તિધાવાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ સહજાતા કામાવચરકુસલચેતના પઞ્ચવોકારે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ચતુવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયો હોતિ. ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા પન અત્તનો વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. સા ચ ખો પઞ્ચવોકારેયેવ, ન અઞ્ઞત્થ. સહજાતા રૂપાવચરકુસલચેતના અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ એકન્તેનેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા પન અત્તનો વિપાકાનઞ્ચેવ કટત્તારૂપાનઞ્ચ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપાવચરા પન લોકુત્તરા ચ સહજાતા કુસલચેતના પઞ્ચવોકારે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ, ચતુવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા પનેસા દુવિધાપિ અત્તનો અત્તનો વિપાકક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. સહજાતા અકુસલચેતના પઞ્ચવોકારે અત્તના સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ ચતુવોકારે અરૂપક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા પન વિપાકક્ખન્ધાનઞ્ચેવ કટત્તારૂપાનઞ્ચ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો.
કામાવચરરૂપાવચરતો વિપાકચેતના અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકચેતના અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. લોકુત્તરવિપાકચેતના પઞ્ચવોકારે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ચતુવોકારે અરૂપસ્સેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. તેભૂમિકા કિરિયચેતના પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. યા પનેત્થ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જતિ, સા અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ સહજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૪. વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૪. વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસે વિપાકા ચત્તારો ખન્ધાતિ યસ્મા કમ્મસમુટ્ઠાનાપિ રૂપા વિપાકા ન હોન્તિ, તસ્મા ‘‘વિપાકા’’તિ વત્વા ‘‘ચત્તારો ખન્ધા’’તિ વુત્તં. એવં અયં પાળિ અરૂપધમ્માનઞ્ઞેવ વિપાકપચ્ચયવસેન આગતા. પઞ્હાવારે પન ‘‘વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો. પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ આગતત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનકમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનમ્પિ વિપાકપચ્ચયો લબ્ભતિ. ઇધ પન સાવસેસવસેન દેસના કતાતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના. અયં પન વિપાકપચ્ચયો વિપાકભાવેન જાતિતો એકવિધો, ભૂમિભેદતો કામાવચરાદિવસેન ચતુધા ભિજ્જતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ કામાવચરરૂપાવચરવિપાકો અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચ વિપાકપચ્ચયો હોતિ. અરૂપાવચરવિપાકો સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ. લોકુત્તરવિપાકો પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ચતુવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ વિપાકપચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૫. આહારપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૫. આહારપચ્ચયનિદ્દેસે કબળીકારો આહારોતિ ચતુસન્તતિસમુટ્ઠાને રૂપે ઓજા આહારો નામ. સો પન યસ્મા કબળં કરિત્વા અજ્ઝોહરિતોવ આહારકિચ્ચં કરોતિ, ન બહિ ઠિતો, તસ્મા આહારોતિ અવત્વા ‘‘કબળીકારો આહારો’’તિ વુત્તં. કબળં કરિત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બવત્થુકત્તા વા કબળીકારોતિ નામમેતં તસ્સ. અરૂપિનો આહારાતિ ફસ્સચેતનાવિઞ્ઞાણાહારા. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇધાપિ કમ્મસમુટ્ઠાનાનિ ગહિતાનેવ. વુત્તઞ્હેતં પઞ્હાવારે – પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન આહારપચ્ચયો સઙ્ખેપતો કબળીકારો આહારો, ફસ્સો, ચેતના, વિઞ્ઞાણન્તિ ચત્તારોવ ધમ્મા હોન્તિ. તત્થ ઠપેત્વા કબળીકારાહારં સેસા તયો અરૂપાહારા જાતિવસેન કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદતો ચતુધા ભિજ્જન્તિ. પુન ભૂમિભેદેન કુસલો ચતુધા, અકુસલો એકધા, વિપાકો ચતુધા, કિરિયા તિધાતિ એવં અનેકધા ભિજ્જન્તિ. કબળીકારાહારો પન જાતિતો અબ્યાકતો, ભૂમિતો કામાવચરોવાતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકાપિ તયો કુસલાહારા પઞ્ચવોકારે અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઠપેત્વા પન રૂપાવચરં અવસેસા આરુપ્પે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો. અકુસલાહારેસુપિ એસેવ નયો. ચતુભૂમકવિપાકાહારા પન સબ્બત્થ સમ્પયુત્તકાનં આહારપચ્ચયા હોન્તિ. કામાવચરરૂપાવચરવિપાકા પનેત્થ પઞ્ચવોકારે ઉપ્પજ્જમાના પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપસ્સાપિ આહારપચ્ચયા હોન્તિ. લોકુત્તરા પન ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સેવ, આરુપ્પે ઉપ્પન્ના રૂપસ્સ પચ્ચયા ન હોન્તિ. તેભૂમકાપિ તયો કિરિયાહારા પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, કામાવચરારૂપાવચરા પન આરુપ્પે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચતુસન્તતિસમુટ્ઠાનો કબળીકારાહારો કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇમસ્સ કાયસ્સા’’તિ અવિસેસતો વુત્તો, વિસેસતો પનાયમેત્થ આહારસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ જનકો ચેવ અનુપાલકો ચ હુત્વા આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, સેસતિસન્તતિસમુટ્ઠાનસ્સ અનુપાલકોવ હુત્વા આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
આહારપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસે ચક્ખુન્દ્રિયન્તિ ચક્ખુસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં. ઇન્દ્રિયપચ્ચયેનાતિ સયં પુરેજાતો હુત્વા અરૂપધમ્માનં ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગા ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. સોતિન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો. અરૂપિનો ઇન્દ્રિયાતિ એત્થ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ સઙ્ગહિતં. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ એત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કટત્તારૂપમ્પિ સઙ્ગહિતં. વુત્તઞ્હેતં પઞ્હાવારે – પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. એવં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા.
અયં પન ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયવજ્જાનં સમવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં વસેન ઠિતો. ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાનિ હિ કિઞ્ચાપિ ઇત્થિલિઙ્ગપુરિસલિઙ્ગાદીનં બીજભૂતાનિ, કલલાદિકાલે પન વિજ્જમાનેસુપિ તેસુ ઇત્થિલિઙ્ગપુરિસલિઙ્ગાદીનં અભાવા તાનિ નેવ તેસં, ન અઞ્ઞેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ફરન્તિ. ઇન્દ્રિયપચ્ચયો હિ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં અફરન્તો નામ નત્થિ, તસ્મા તાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયા ન હોન્તિ. યેસં પનેતાનિ બીજભૂતાનિ, તેસં તાનિ સુત્તન્તિકપરિયાયેન પકતૂપનિસ્સયભાવં ભજન્તિ. ઇતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો સમવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં વસેન ઠિતોતિ વેદિતબ્બો. સો જાતિતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપવસેન પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો ભૂમિવસેન ચતુધા, અકુસલો કામાવચરોવ વિપાકો ચતુધાવ કિરિયાસઙ્ખાતો તિધા, રૂપં કામાવચરમેવાતિ એવં અનેકધા ભિજ્જતીતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકોપિ કુસલિન્દ્રિયપચ્ચયો પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો, તથા અકુસલો. ઠપેત્વા પન રૂપાવચરકુસલં અવસેસા કુસલાકુસલા આરુપ્પે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચતુભૂમકો વિપાકિન્દ્રિયપચ્ચયો એકન્તેનેવ સમ્પયુત્તકાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. કામાવચરરૂપાવચરા પનેત્થ પઞ્ચવોકારે ઉપ્પજ્જનતો પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપસ્સાપિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ. લોકુત્તરા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સેવ. આરુપ્પે ઉપ્પન્ના લોકુત્તરવિપાકા ઇન્દ્રિયા રૂપસ્સ પચ્ચયા ન હોન્તિ. તેભૂમકા કિરિયિન્દ્રિયા પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, કામાવચરારૂપાવચરા પન આરુપ્પે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ફરન્તિ. ચક્ખુન્દ્રિયાદિવસેન છબ્બિધે રૂપિન્દ્રિયે ચક્ખુન્દ્રિયં કુસલાકુસલવિપાકતો સમ્પયુત્તધમ્માનં દ્વિન્નં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનં, સોતિન્દ્રિયાદીનિ તથાવિધાનઞ્ઞેવ સોતવિઞ્ઞાણાદીનં, રૂપજીવિતિન્દ્રિયં અત્તના સહજાતરૂપાનં ઠિતિક્ખણે ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. સહજાતપચ્ચયતા પન તસ્સ નત્થીતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૭. ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૭. ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસે ઝાનઙ્ગાનીતિ દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જેસુ સેસચિત્તેસુ ઉપ્પન્નાનિ વિતક્કવિચારપીતિસોમનસ્સદોમનસ્સુપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસઙ્ખાતાનિ સત્ત અઙ્ગાનિ. પઞ્ચન્નં પન વિઞ્ઞાણકાયાનં અભિનિપાતમત્તત્તા તેસુ વિજ્જમાનાનિપિ ઉપેક્ખાસુખદુક્ખાનિ ઉપનિજ્ઝાનાકારસ્સ અભાવતો ઝાનઙ્ગાનીતિ ન ઉદ્ધટાનિ. તત્થ પચ્છિન્નત્તા પન સેસાહેતુકેસુપિ ઝાનઙ્ગં ન ઉદ્ધટમેવ. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇધાપિ કટત્તારૂપં સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પઞ્હાવારે – ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ ઝાનઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના. અયં પન ઝાનપચ્ચયો સત્તન્નં ઝાનઙ્ગાનં વસેન ઠિતોપિ જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયવસેન ચતુધા ભિજ્જતિ, પુન ભૂમિવસેન ચતુધા; એકધા, ચતુધા, તિધાતિ દ્વાદસધા ભિજ્જતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકમ્પિ કુસલઝાનઙ્ગં પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ઠપેત્વા રૂપાવચરં અવસેસં આરુપ્પે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો. અકુસલેપિ એસેવ નયો. કામાવચરરૂપાવચરવિપાકં પવત્તે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, પટિસન્ધિયં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ કટત્તારૂપસ્સ ચ, આરુપ્પવિપાકં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ, યઞ્ચ આરુપ્પે લોકુત્તરવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ. પઞ્ચવોકારે પન તં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સપિ ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તેભૂમકમ્પિ કિરિયઝાનઙ્ગં પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ. યં પનેત્થ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જતિ, તં સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૮. મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૮. મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસે મગ્ગઙ્ગાનીતિ અહેતુકચિત્તુપ્પાદવજ્જેસુ સેસચિત્તેસુ ઉપ્પન્નાનિ પઞ્ઞા, વિતક્કો, સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા, વીરિયં, સતિ, સમાધિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ, મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવાતિ ઇમાનિ દ્વાદસઙ્ગાનિ. મગ્ગસ્સ પન હેતુપચ્છિમકત્તા અહેતુકચિત્તેસુ મગ્ગઙ્ગાનિ ન ઉદ્ધટાનિ. તંસમુટ્ઠાનાનન્તિ ઇધાપિ કટત્તારૂપં સઙ્ગહિતમેવ. વુત્તઞ્હેતં પઞ્હાવારે – ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન મગ્ગપચ્ચયો દ્વાદસન્નં મગ્ગઙ્ગાનં વસેન ઠિતોપિ જાતિભેદતો કુસલાદિવસેન ચતુધા, કુસલાદીનઞ્ચ કામાવચરાદિભૂમિભેદતો દ્વાદસધા ભિજ્જતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકમ્પિ કુસલમગ્ગઙ્ગં પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ઠપેત્વા રૂપાવચરં અવસેસં આરુપ્પે સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ઞેવ મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ સબ્બં ઝાનપચ્ચયે વિય વિત્થારેતબ્બન્તિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૧૯. સમ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૧૯. સમ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસે પાળિ ઉત્તાનત્થા એવ. અયં પન સમ્પયુત્તપચ્ચયો નામ સઙ્ખેપતો સબ્બેપિ અરૂપિનો ખન્ધા. પભેદતો પનેસ જાતિતો કુસલાદીનં, ભૂમિતો ચ કામાવચરાદીનં વસેન અનેકધા ભિજ્જતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકેસુપિ કુસલક્ખન્ધેસુ એકો ખન્ધો તિણ્ણં ખન્ધાનં, તયો એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નન્તિ એવં સબ્બેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. અકુસલવિપાકકિરિયક્ખન્ધેસુપિ એસેવ નયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
સમ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૨૦. વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૨૦. વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસે રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનન્તિ ઇદં તાવ હદયવત્થુનો ચેવ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનઞ્ચ વસેન વેદિતબ્બં. રૂપધમ્મેસુ હિ એતેયેવ છ કોટ્ઠાસા અરૂપક્ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ. રૂપાયતનાદયો પન આરમ્મણધમ્મા કિઞ્ચાપિ વિપ્પયુત્તધમ્મા, વિપ્પયુત્તપચ્ચયા પન ન હોન્તિ. કિં કારણા? સમ્પયોગાસઙ્કાય અભાવતો. અરૂપિનો હિ ખન્ધા ચક્ખાદીનં વત્થૂનં અબ્ભન્તરતો નિક્ખમન્તા વિય ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્થ આસઙ્કા હોતિ – ‘‘કિં નુ ખો એતે એતેહિ સમ્પયુત્તા, ઉદાહુ વિપ્પયુત્તા’’તિ. આરમ્મણધમ્મા પન વત્થુનિસ્સયેન ઉપ્પજ્જમાનાનં આરમ્મણમત્તા હોન્તીતિ નત્થિ તેસુ સમ્પયોગાસઙ્કા. ઇતિ સમ્પયોગાસઙ્કાય અભાવતો ન તે વિપ્પયુત્તપચ્ચયા. હદયવત્થુઆદીસુ એવ પનાયં વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા વેદિતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં પઞ્હાવારે – વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. વત્થુ અકુસલાનં ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. વત્થુ વિપાકાબ્યાકતાનં કિરિયાબ્યાકતાનં ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ.
અરૂપિનો ધમ્મા રૂપીનન્તિ ઇદં પન ચતુન્નં ખન્ધાનં વસેન વેદિતબ્બં. અરૂપધમ્મેસુ હિ ચત્તારો ખન્ધાવ સહજાતપુરેજાતાનં રૂપધમ્માનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તિ, નિબ્બાનં પન અરૂપમ્પિ સમાનં રૂપસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન હોતિ. ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ હિ વુત્તં. ઇતિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનંયેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા વેદિતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં પઞ્હાવારે – સહજાતા કુસલા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. પચ્છાજાતા કુસલા ખન્ધા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો, ખન્ધા વત્થુસ્સાતિ. એવં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા.
અયં પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો નામ સઙ્ખેપતો પઞ્ચવોકારભવે વત્તમાના રૂપારૂપધમ્મા. તેસુ રૂપં વત્થુનો ચક્ખાદીનઞ્ચ વસેન છધા ભિન્નં, અરૂપં પઞ્ચવોકારભવે ઉપ્પન્નકુસલાકુસલવિપાકકિરિયવસેન ચતુધા ભિન્નં. તસ્સ ભૂમિતો કામાવચરાદિવસેન ચતુધા, એકધા, તિધા, તિધાતિ એકદસધા ભેદો હોતિ. આરુપ્પવિપાકઞ્હિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન હોતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ પઞ્ચવોકારભવે ઉપ્પન્નં ચતુભૂમકમ્પિ કુસલં અકુસલઞ્ચ અત્તના સમુટ્ઠાપિતચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ સહજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. ઉપ્પાદક્ખણં પન અતિક્કમિત્વા ઠિતિક્ખણં પત્તસ્સ પુરેજાતસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકરૂપકાયસ્સ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. એત્થ ચ તિસમુટ્ઠાનિકકાયોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ અભાવતો બ્રહ્મપારિસજ્જાદીનં કાયો વેદિતબ્બો. કામાવચરરૂપાવચરવિપાકં પન પવત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ, પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપસ્સ ચ સહજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. લોકુત્તરવિપાકં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સેવ. તિવિધમ્પિ પનેતં પુરેજાતસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. તેભૂમકમ્પિ કિરિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ સહજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો, પુરેજાતસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. છધા ઠિતેસુ પન રૂપેસુ વત્થુરૂપં પટિસન્ધિક્ખણે કામાવચરરૂપાવચરવિપાકાનં સહજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો, પવત્તે ઉપ્પજ્જમાનાનં ચતુભૂમકકુસલાનં અકુસલાનં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જાનં તેભૂમકવિપાકાનં તેભૂમકકિરિયાનઞ્ચ પુરેજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચક્ખાયતનાદીનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પુરેજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૨૧. અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૨૧. અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસે ચત્તારો ખન્ધાતિઆદીહિ સહજાતવસેન અત્થિપચ્ચયો નિદ્દિટ્ઠો. ચક્ખાયતનન્તિઆદીહિ પુરેજાતવસેન. યં રૂપં નિસ્સાયાતિ એત્થ સહજાતપુરેજાતવસેન અત્થિપચ્ચયો નિદ્દિટ્ઠો. એવમયં પાળિ સહજાતપુરેજાતાનઞ્ઞેવ અત્થિપચ્ચયાનં વસેન આગતા. પઞ્હાવારે પન સહજાતં, પુરેજાતં, પચ્છાજાતં, આહારં, ઇન્દ્રિયન્તિ ઇમેસં વસેન આગતત્તા પચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયવસેનાપિ અત્થિપચ્ચયો લબ્ભતિ. ઇધ પન સાવસેસવસેન દેસના કતાતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.
અયં પન અત્થિપચ્ચયો નામ દુવિધો – અઞ્ઞમઞ્ઞતો, ન અઞ્ઞમઞ્ઞતો. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞં તિવિધં – અરૂપં અરૂપેન, રૂપં રૂપેન, રૂપારૂપં રૂપારૂપેન. ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો’’તિ એત્થ હિ સબ્બચિત્તુપ્પત્તિવસેન અરૂપં અરૂપેન વુત્તં. ‘‘ચત્તારો મહાભૂતા’’તિ એત્થ સબ્બસન્તતિવસેન રૂપં રૂપેન. ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ એત્થ પટિસન્ધિખન્ધાનઞ્ચેવ વત્થુનો ચ વસેન રૂપારૂપં રૂપારૂપેન વુત્તં. ન અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ તિવિધં – ‘‘અરૂપં રૂપસ્સ, રૂપં રૂપસ્સ, રૂપં અરૂપસ્સ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા’’તિ એત્થ હિ પઞ્ચવોકારવસેન અરૂપં રૂપસ્સ વુત્તં. ‘‘મહાભૂતા ઉપાદારૂપાન’’ન્તિ એત્થ સબ્બસન્તતિવસેન રૂપં રૂપસ્સ. ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિઆદીસુ વત્થારમ્મણવસેન રૂપં અરૂપસ્સ અત્થિપચ્ચયોતિ વુત્તં.
અપિચેસ અત્થિપચ્ચયો નામ સઙ્ખેપતો ખણત્તયપ્પત્તં નામઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ, વત્તમાના પઞ્ચક્ખન્ધાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સો જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપવસેન પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો સહજાતપચ્છાજાતવસેન દુવિધો હોતિ, તથા અકુસલો વિપાકકિરિયસઙ્ખાતો ચ. તેસુ કુસલો કામાવચરાદિભેદેન ચતુધા ભિજ્જતિ, અકુસલો કામાવચરોવ વિપાકો ચતુભૂમકો, કિરિયાસઙ્ખાતો તિભૂમકો. રૂપસઙ્ખાતો અત્થિપચ્ચયો કામાવચરોવ. સો પન સહજાતપુરેજાતવસેન દુવિધો. તત્થ પઞ્ચ વત્થૂનિ આરમ્મણાનિ ચ પુરેજાતાનેવ, હદયવત્થુ સહજાતં વા હોતિ પુરેજાતં વા. પઞ્હાવારે પન આગતો આહારો ઇન્દ્રિયઞ્ચ સહજાતાદિભેદં ન લભતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકકુસલોપિ સહજાતો અત્થિપચ્ચયો પઞ્ચવોકારે ‘‘એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના નયેન અઞ્ઞમઞ્ઞં ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ ઠપેત્વા પન રૂપાવચરકુસલં અવસેસો આરુપ્પે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતકુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. ચતુભૂમકો પનેસ પઞ્ચવોકારે ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતો કુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. અકુસલેપિ એસેવ નયો. સોપિ હિ પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ચતુવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતાકુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. પઞ્ચવોકારે ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતાકુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો.
વિપાકતો પન કામાવચરરૂપાવચરો અત્થિપચ્ચયો નિયમેનેવ પટિસન્ધિક્ખણે ખન્ધાનઞ્ચેવ કટત્તારૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. પવત્તે પન સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઠિતિપ્પત્તસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકો પન આરુપ્પે ઉપ્પન્નલોકુત્તરવિપાકો ચ અત્તના સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. પઞ્ચવોકારે લોકુત્તરવિપાકો સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. કિરિયતો રૂપાવચરો અત્થિપચ્ચયો સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. કામાવચરારૂપાવચરો પન આરુપ્પે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ, પઞ્ચવોકારે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાપિ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિ પચ્ચયેન પચ્ચયો.
રૂપસઙ્ખાતો પન અત્થિપચ્ચયો સહજાતો, પુરેજાતો, આહારો, ઇન્દ્રિયન્તિ ચતુબ્બિધો. તત્થ સહજાતરૂપત્થિપચ્ચયો ચતુસમુટ્ઠાનવસેન ચતુધા ઠિતો. તત્થ કમ્મસમુટ્ઠાનો એકં મહાભૂતં તિણ્ણન્નં મહાભૂતાનં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનન્તિ એવં સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપં કામાવચરરૂપાવચરવિપાકક્ખન્ધાનં સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તેસમ્પિ તિસમુટ્ઠાનિકરૂપં એકં મહાભૂતં તિણ્ણન્નં મહાભૂતાનં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનન્તિ એવં સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. પુરેજાતત્થિપચ્ચયો પન વત્થુપુરેજાતઆરમ્મણપુરેજાતવસેન દુવિધો હોતિ. સો દુવિધોપિ હેટ્ઠા પુરેજાતપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ યોજેત્વા ગહેતબ્બો. આહારત્થિપચ્ચયોપિ હેટ્ઠા કબળીકારાહારપચ્ચયે યોજિતનયેનેવ યોજેતબ્બો. ઇધ પનેસ અત્તનો અનિરુદ્ધક્ખણે પચ્ચયભાવેન અત્થિપચ્ચયોતિ વુત્તો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ હેટ્ઠા ઇન્દ્રિયપચ્ચયે રૂપજીવિતિન્દ્રિયયોજનાયં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. ઇધ પનેતમ્પિ અત્તનો અનિરુદ્ધક્ખણેયેવ પચ્ચયભાવેન અત્થિપચ્ચયોતિ વુત્તન્તિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૨૨. નત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૨૨. નત્થિપચ્ચયનિદ્દેસે સમનન્તરનિરુદ્ધાતિ અઞ્ઞેન ચિત્તુપ્પાદેન અનન્તરિકા હુત્વા સમનન્તરનિરુદ્ધા. પટુપ્પન્નાનન્તિ પચ્ચુપ્પન્નાનં. ઇમિના નત્થિપચ્ચયસ્સ ઓકાસદાનટ્ઠેન નત્થિપચ્ચયભાવં સાધેતિ. પુરિમેસુ હિ નિરોધવસેન પચ્છિમાનં પવત્તનોકાસં અદેન્તેસુ તેસં પટુપ્પન્નભાવો ન સિયાતિ અયમેત્થ પાળિવણ્ણના. સેસં સબ્બં અનન્તરપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પચ્ચયલક્ખણમેવ હેત્થ નાનં, પચ્ચયાનં પન પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ નાનાકરણં નત્થિ. કેવલં પન તત્થ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા’’તિઆદિના નયેન પચ્ચયા ચ પચ્ચયુપ્પન્ના ચ સરૂપતો દસ્સિતા. ઇધ પન ‘‘સમનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માન’’ન્તિ સબ્બેપિ તે નિરોધુપ્પાદવસેન સામઞ્ઞતો દસ્સિતાતિ.
નત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૨૩. વિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૨૩. વિગતપચ્ચયનિદ્દેસે સમનન્તરવિગતાતિ સમનન્તરમેવ વિગતા. ઇમિના વિગતપચ્ચયસ્સ વિગચ્છમાનભાવેનેવ પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. ઇતિ નત્થિપચ્ચયસ્સ ચ ઇમસ્સ ચ બ્યઞ્જનમત્તેયેવ નાનત્તં, ન અત્થેતિ.
વિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
૨૪. અવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના
૨૪. અવિગતપચ્ચયનિદ્દેસે ચત્તારો ખન્ધાતિઆદીનં સબ્બાકારેન અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્સપિ હિ પચ્ચયસ્સ અત્થિપચ્ચયેન સદ્ધિં બ્યઞ્જનમત્તેયેવ નાનત્તં, ન અત્થેતિ.
અવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.
પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથા
ઇદાનિ એવં ઉદ્દેસનિદ્દેસતો દસ્સિતેસુ ઇમેસુ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ ઞાણચારસ્સ વિસદભાવત્થં અનેકધમ્માનં એકપચ્ચયભાવતો, એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતો, એકપચ્ચયસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતો, પચ્ચયસભાગતો, પચ્ચયવિસભાગતો, યુગળકતો, જનકાજનકતો, સબ્બટ્ઠાનિકાસબ્બટ્ઠાનિકતો, રૂપં રૂપસ્સાતિઆદિવિકપ્પતો, ભવભેદતોતિ ઇમેસં દસન્નં પદાનં વસેન પકિણ્ણકવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ અનેકધમ્માનં એકપચ્ચયભાવતોતિ એતેસુ હિ ઠપેત્વા કમ્મપચ્ચયં અવસેસેસુ તેવીસતિયા પચ્ચયેસુ અનેકધમ્મા એકતો પચ્ચયા હોન્તિ. કમ્મપચ્ચયો પન એકો ચેતનાધમ્મોયેવાતિ એવં તાવેત્થ અનેકધમ્માનં એકપચ્ચયભાવતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.
એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતોતિ હેતુપચ્ચયે તાવ અમોહો એકો ધમ્મો. સો પુરેજાતકમ્માહારઝાનપચ્ચયોવ ન હોતિ, સેસાનં વીસતિયા પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયો હોતિ. અલોભાદોસા ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, સેસાનં અટ્ઠારસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયા હોન્તિ. લોભમોહા વિપાકપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, સેસાનં સત્તરસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયા હોન્તિ. દોસો અધિપતિપચ્ચયોપિ ન હોતિ, સેસાનં સોળસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયો હોતિ. આરમ્મણપચ્ચયે રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન ચતુધા પચ્ચયો; તથા મનોધાતુયા અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ. સહેતુકાય પન આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયવસેનાપિ પચ્ચયો હોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બેસં આરમ્મણપચ્ચયધમ્માનં અનેકપચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.
અધિપતિપચ્ચયે આરમ્મણાધિપતિનો આરમ્મણપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ અનેકપચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. સહજાતાધિપતીસુ વીમંસા અમોહહેતુ વિય વીસતિધા પચ્ચયો હોતિ. છન્દો હેતુપુરેજાતકમ્મઆહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં સત્તરસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયો હોતિ. ચિત્તં હેતુપુરેજાતકમ્મઝાનમગ્ગપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં એકૂનવીસતિયા પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયો હોતિ. વીરિયં હેતુપુરેજાતકમ્માહારઝાનપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં એકૂનવીસતિયા વસેન પચ્ચયો હોતિ.
અનન્તરપચ્ચયે ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદિના નયેન વુત્તેસુ ચતૂસુ ખન્ધેસુ વેદનાક્ખન્ધો હેતુપુરેજાતકમ્માહારમગ્ગપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં એકૂનવીસતિયા વસેન પચ્ચયો હોતિ. સઞ્ઞાક્ખન્ધો ઇન્દ્રિયઝાનપચ્ચયોપિ ન હોતિ, સેસાનં સત્તરસન્નં વસેન પચ્ચયો હોતિ. સઙ્ખારક્ખન્ધે હેતૂ હેતુપચ્ચયે વુત્તનયેન, છન્દવીરિયાનિ અધિપતિપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ પચ્ચયા હોન્તિ. ફસ્સો હેતુપુરેજાતકમ્મઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં અટ્ઠારસન્નં વસેન પચ્ચયો હોતિ. ચેતના હેતુપુરેજાતઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયો ન હોતિ. સેસાનં એકૂનવીસતિયા વસેન પચ્ચયો હોતિ. વિતક્કો હેતુપુરેજાતકમ્માહારિન્દ્રિયપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં એકૂનવીસતિયા વસેન પચ્ચયો હોતિ. વિચારો મગ્ગપચ્ચયોપિ ન હોતિ, સેસાનં અટ્ઠારસન્નં વસેન પચ્ચયો હોતિ. પીતિ તેસઞ્ઞેવ વસેન પચ્ચયો હોતિ. ચિત્તેકગ્ગતા હેતુપુરેજાતકમ્માહારપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં વીસતિયા વસેન પચ્ચયો હોતિ. સદ્ધા હેતુપુરેજાતકમ્માહારઝાનમગ્ગપચ્ચયો ન હોતિ, સેસાનં અટ્ઠારસન્નં વસેન પચ્ચયો હોતિ. સતિ તેહિ ચેવ મગ્ગપચ્ચયેન ચાતિ એકૂનવીસતિયા વસેન પચ્ચયો હોતિ. જીવિતિન્દ્રિયં સદ્ધાય વુત્તાનં અટ્ઠારસન્નં વસેન પચ્ચયો હોતિ. હિરોત્તપ્પં તતો ઇન્દ્રિયપચ્ચયં અપનેત્વા સેસાનં સત્તરસન્નં વસેન પચ્ચયો હોતિ. તથા કાયપસ્સદ્ધાદીનિ યુગળકાનિ, યેવાપનકેસુ અધિમોક્ખમનસિકારતત્રમજ્ઝત્તતા કરુણામુદિતા ચ. વિરતિયો પન તેહિ ચેવ મગ્ગપચ્ચયેન ચાતિ અટ્ઠારસધા પચ્ચયા હોન્તિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ તતો વિપાકપચ્ચયં અપનેત્વા સત્તરસધા, મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવા તેહિ ચેવ કમ્માહારપચ્ચયેહિ ચાતિ એકૂનવીસતિધા. અહિરિકં અનોત્તપ્પં માનો થિનં મિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઇમે હેતુપુરેજાતકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયા ન હોન્તિ, સેસાનં પન સોળસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયા હોન્તિ. વિચિકિચ્છાઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ તતો અધિપતિપચ્ચયં અપનેત્વા પન્નરસધા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ. અધિપતિપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ અનેકપચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. સમનન્તરપચ્ચયેપિ એસેવ નયો.
સહજાતપચ્ચયે ચતૂસુ તાવ ખન્ધેસુ એકેકસ્સ ધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ચત્તારિ મહાભૂતાનિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઉપનિસ્સયપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન નવધા પચ્ચયા હોન્તિ. હદયવત્થુ તેસઞ્ચેવ વિપ્પયુત્તસ્સ ચ વસેન દસધા પચ્ચયો હોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે અપુબ્બં નત્થિ. નિસ્સયપચ્ચયે ચક્ખાયતનાદીનિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિનિસ્સયઉપનિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન નવધા પચ્ચયા હોન્તિ. ઉપનિસ્સયે અપુબ્બં નત્થિ. પુરેજાતપચ્ચયે રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનાનિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયા હોન્તિ. એત્તકમેવેત્થ અપુબ્બં. પચ્છાજાતાદીસુ અપુબ્બં નત્થિ. આહારપચ્ચયે કબળીકારાહારો આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયઆહારઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયો હોતિ. ઇન્દ્રિયાદીસુ અપુબ્બં નત્થિ. એવમેત્થ એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
એકપચ્ચયસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતોતિ હેતુપચ્ચયાદીસુ યસ્સ કસ્સચિ એકસ્સ પચ્ચયસ્સ યેનાકારેન યેનત્થેન યો પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયો હોતિ, તં આકારં તં અત્થં અવિજહિત્વાવ અઞ્ઞેહિપિ યેહાકારેહિ યેહિ અત્થેહિ સો તસ્મિઞ્ઞેવ ખણે તેસં ધમ્માનં અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ, તતો અનેકપચ્ચયભાવતો તસ્સ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ અત્થો. સેય્યથિદં – અમોહો હેતુપચ્ચયો, સો હેતુપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ એકાદસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અલોભાદોસા તતો અધિપતિઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયે તયો અપનેત્વા સેસાનં વસેન અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ. ઇદં વિપાકહેતૂસુયેવ લબ્ભતિ, કુસલકિરિયેસુ પન વિપાકપચ્ચયતા પરિહાયતિ. લોભદોસમોહા તે તયો વિપાકઞ્ચાતિ ચત્તારો અપનેત્વા સેસાનં વસેન અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ.
આરમ્મણપચ્ચયો તં આરમ્મણપચ્ચયત્તં અવિજહન્તંયેવ આરમ્મણાધિપતિનિસ્સયઉપનિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ સત્તહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અયમેત્થ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો, અરૂપધમ્માનં પન અતીતાનાગતાનં વા રૂપધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયભાવે સતિ આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયમત્તઞ્ઞેવ ઉત્તરિ લબ્ભતિ. અધિપતિપચ્ચયે વીમંસા અમોહસદિસા. છન્દો અધિપતિપચ્ચયો અધિપતિપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ અટ્ઠહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. વીરિયં તેસઞ્ચેવ ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયાનઞ્ચાતિ ઇમેસં વસેન અપરેહિપિ દસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. ચિત્તં તતો મગ્ગપચ્ચયં અપનેત્વા આહારપચ્ચયં પક્ખિપિત્વા ઇમેસં વસેન અધિપતિપચ્ચયતો ઉત્તરિ દસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. આરમ્મણાધિપતિનો પન હેટ્ઠા આરમ્મણપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ અનેકપચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.
અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયા અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયત્તં અવિજહન્તાવ ઉપનિસ્સયકમ્મઆસેવનનત્થિવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ પઞ્ચહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ. અરિયમગ્ગચેતનાયેવ ચેત્થ કમ્મપચ્ચયતં લભતિ, ન સેસધમ્મા. સહજાતપચ્ચયો સહજાતપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ હેતુઅધિપતિઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મવિપાકઆહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિ ચુદ્દસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અયમ્પિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો વત્થુસહજાતાદીનં પન વસેનેત્થ હેતુપચ્ચયાદીનં અભાવોપિ વેદિતબ્બો. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેપિ એસેવ નયો.
નિસ્સયપચ્ચયો નિસ્સયપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અત્તનો નિસ્સયપચ્ચયત્તઞ્ચેવ અનન્તરસમનન્તરપચ્છાજાતઆસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયે ચ છ અપનેત્વા સેસાનં વસેન અપરેહિપિ સત્તરસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અયમ્પિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોવ વત્થુનિસ્સયાદીનં પન વસેનેત્થ હેતુપચ્ચયાદીનં આભાવોપિ વેદિતબ્બો.
ઉપનિસ્સયપચ્ચયે આરમ્મણૂપનિસ્સયો આરમ્મણાધિપતિસદિસો. અનન્તરૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અનન્તરસમનન્તરકમ્મઆસેવનનત્થિવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ છહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અરિયમગ્ગચેતનાયેવ ચેત્થ કમ્મપચ્ચયતં લભતિ, ન સેસધમ્મા. પકતૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોવ. પુરેજાતપચ્ચયો અત્તનો પુરેજાતપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિનિસ્સયઉપનિસ્સયઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ અટ્ઠહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અયમ્પિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોવ આરમ્મણપુરેજાતે પનેત્થ નિસ્સયઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતિ. ઇતો ઉત્તરિપિ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં વેદિતબ્બં. પચ્છાજાતપચ્ચયો અત્તનો પચ્છાજાતપચ્ચયભાવં અવિજહન્તોવ વિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ તીહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. આસેવનપચ્ચયો આસેવનપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અનન્તરસમનન્તરઉપનિસ્સયનત્થિવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ પઞ્ચહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ.
કમ્મપચ્ચયો કમ્મપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ એકક્ખણિકો તાવ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઆહારસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ નવહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. નાનાક્ખણિકો ઉપનિસ્સયઅનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ પઞ્ચહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. વિપાકપચ્ચયો વિપાકપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ હેતુઅધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મઆહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ ચુદ્દસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. આહારપચ્ચયે કબળીકારો આહારો આહારપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ દ્વીહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. સેસા તયો આહારપચ્ચયત્તં અવિજહન્તાવ યથાનુરૂપં અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મવિપાકઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ એકાદસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ.
ઇન્દ્રિયપચ્ચયે રૂપિનો પઞ્ચિન્દ્રિયા ઇન્દ્રિયપચ્ચયત્તં અવિજહન્તાવ નિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ પઞ્ચહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ. રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયત્તં અવિજહન્તઞ્ઞેવ અત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ દ્વીહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. અરૂપિનો ઇન્દ્રિયાનિપિ યથાનુરૂપં ઇન્દ્રિયપચ્ચયત્તં અવિજહન્તાનેવ હેતુઅધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઆહારઝાનમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ તેરસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છન્તિ. ઝાનપચ્ચયો ઝાનપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ યથાનુરૂપં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઇન્દ્રિયમગ્ગસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ દસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. મગ્ગપચ્ચયો મગ્ગપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ યથાનુરૂપં ઝાનપચ્ચયે વુત્તાનં દસન્નં હેતુઅધિપતીનઞ્ચાતિ ઇમેસં વસેન અપરેહિપિ દ્વાદસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ.
સમ્પયુત્તપચ્ચયો સમ્પયુત્તપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ યથાનુરૂપં હેતુઅધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મવિપાકઆહારઇન્દ્રિયઝાનમગ્ગઅત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ તેરસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. વિપ્પયુત્તપચ્ચયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અનન્તરસમનન્તરઆસેવનસમ્પયુત્તનત્થિવિગતસઙ્ખાતે છ પચ્ચયે અપનેત્વા સેસાનં વસેન યથાનુરૂપં અપરેહિપિ સત્તરસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. તત્થ રૂપસ્સ ચ અરૂપસ્સ ચ પચ્ચયવિભાગો વેદિતબ્બો. અત્થિપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અનન્તરસમનન્તરઆસેવનનત્થિવિગતસઙ્ખાતે પઞ્ચ પચ્ચયે અપનેત્વા સેસાનં વસેન યથાનુરૂપં અપરેહિ અટ્ઠારસહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતિ. નત્થિપચ્ચયવિગતપચ્ચયા અનન્તરપચ્ચયસદિસા. અવિગતપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયસદિસોયેવાતિ એવમેત્થ એકપચ્ચયસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
પચ્ચયસભાગતોતિ એતેસુ હિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયઆસેવનનત્થિવિગતા સભાગા, તથા આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયાતિ ઇમિના ઉપાયેનેત્થ પચ્ચયસભાગતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
પચ્ચયવિસભાગતોતિ પુરેજાતપચ્ચયો પનેત્થ પચ્છાજાતપચ્ચયેન વિસભાગો, તથા સમ્પયુત્તપચ્ચયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન, અત્થિપચ્ચયો નત્થિપચ્ચયેન, વિગતપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયેનાતિ ઇમિના ઉપાયેનેત્થ પચ્ચયવિસભાગતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
યુગળકતોતિ એતેસુ ચ અત્થસરિક્ખતાય, સદ્દસરિક્ખતાય, કાલપટિપક્ખતાય, હેતુફલતાય, અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખતાયાતિ ઇમેહિ કારણેહિ યુગળકતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. અનન્તરસમનન્તરા હિ અત્થસરિક્ખતાય એકં યુગળકં નામ; નિસ્સયૂપનિસ્સયા સદ્દસરિક્ખતાય, પુરેજાતપચ્છાજાતા કાલપટિપક્ખતાય, કમ્મપચ્ચયવિપાકપચ્ચયા હેતુફલતાય, સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપચ્ચયા અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખતાય એકં યુગળકં નામ, તથા અત્થિનત્થિપચ્ચયા, વિગતાવિગતપચ્ચયા ચાતિ એવમેત્થ યુગળકતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. જનકાજનકતોતિ એતેસુ ચ અનન્તરસમનન્તરાનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયાસેવનપચ્ચયા નાનાક્ખણિકો, કમ્મપચ્ચયો, નત્થિવિગતપચ્ચયાતિ ઇમે પચ્ચયા જનકાયેવ, ન અજનકા. પચ્છાજાતપચ્ચયો કેવલં ઉપત્થમ્ભકોયેવ, ન જનકો. સેસા જનકા ચ અજનકા ચ ઉપત્થમ્ભકા ચાતિ અત્થો. એવમેત્થ જનકાજનકતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
સબ્બટ્ઠાનિકાસબ્બટ્ઠાનિકતોતિ એતેસુ ચ સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયા સબ્બટ્ઠાનિકા નામ, સબ્બેસં સઙ્ખતાનં રૂપારૂપધમ્માનં ઠાનભૂતા કારણભૂતાતિ અત્થો. એતેહિ વિના ઉપ્પજ્જમાનો એકધમ્મોપિ નત્થીતિ. આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઅનન્તરસમનન્તરાનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયાસેવનસમ્પયુત્તનત્થિવિગતપચ્ચયા અસબ્બટ્ઠાનિકા નામ. ન સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં ઠાનભૂતા, અરૂપક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ પન ઠાનભૂતા કારણભૂતાતિ અત્થો. અરૂપધમ્માયેવ હિ એતેહિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન રૂપધમ્મા. પુરેજાતપચ્છાજાતાપિ અસબ્બટ્ઠાનિકા અરૂપરૂપાનઞ્ઞેવ યથાક્કમેન પચ્ચયભાવતો. વુત્તાવસેસાપિ એકચ્ચાનં રૂપારૂપધમ્માનં ઉપ્પત્તિહેતુતો ન સબ્બટ્ઠાનિકાતિ એવમેત્થ સબ્બટ્ઠાનિકા સબ્બટ્ઠાનિકતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
રૂપં રૂપસ્સાતિઆદિવિકપ્પતોતિ એતેસુ ચ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકપચ્ચયોપિ એકન્તેન રૂપમેવ હુત્વા રૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામ નત્થિ, એકન્તેન પન રૂપં હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામ અત્થિ. કતરો પનેસોતિ? પુરેજાતપચ્ચયો. પુરેજાતપચ્ચયો હિ એકન્તેન રૂપમેવ હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ. એકન્તેન રૂપમેવ હુત્વા રૂપારૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામાતિપિ નત્થિ, એકન્તેન પન અરૂપં હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામ અત્થિ. કતરો પનેસોતિ? અનન્તરસમનન્તરઆસેવનસમ્પયુત્તનત્થિવિગતવસેન છબ્બિધો. સો હિ સબ્બોપિ એકન્તેન અરૂપમેવ હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ. એકન્તેન અરૂપમેવ હુત્વાપિ એકન્તેન રૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામાતિપિ અત્થિ. કતરો પનેસોતિ? પચ્છાજાતપચ્ચયો. સો હિ એકન્તેન અરૂપં હુત્વા રૂપસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ; એકન્તેન પન અરૂપધમ્મોવ હુત્વા રૂપારૂપાનં પચ્ચયોપિ અત્થિ. કતરો પનેસોતિ? હેતુકમ્મવિપાકઝાનમગ્ગવસેન પઞ્ચવિધો. સો હિ સબ્બોપિ એકન્તેન અરૂપમેવ હુત્વા રૂપધમ્માનં અરૂપધમ્માનમ્પિ પચ્ચયો હોતિ. એકન્તેન પન રૂપારૂપમેવ હુત્વા રૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામાતિપિ નત્થિ, અરૂપસ્સેવ પન હોતિ. કતરો પનેસોતિ? આરમ્મણપચ્ચયો ચેવ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ચ. ઇદઞ્હિ દ્વયં એકન્તેન રૂપારૂપમેવ હુત્વા અરૂપસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ. એકન્તેન રૂપારૂપમેવ હુત્વા પન રૂપારૂપસ્સેવ પચ્ચયો નામાતિપિ અત્થિ. કતરો પનેસોતિ? અધિપતિસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઆહારઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન નવવિધો. સો હિ સબ્બોપિ એકન્તેન રૂપારૂપમેવ હુત્વા રૂપારૂપસ્સેવ પચ્ચયો હોતીતિ એવમેત્થ રૂપં રૂપસ્સાતિઆદિવિકપ્પતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.
ભવભેદતોતિ ઇમેસુ પન ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ પઞ્ચવોકારભવે તાવ ન કોચિ પચ્ચયો ન લબ્ભતિ નામ. ચતુવોકારભવે પન તયો પુરેજાતપચ્છાજાતવિપ્પયુત્તપચ્ચયે અપનેત્વા સેસા એકવીસતિમેવ લબ્ભન્તિ. એકવોકારભવે સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયકમ્મઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતવસેન સત્તેવ લબ્ભન્તિ. બાહિરે પન અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપે સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન પઞ્ચેવ લબ્ભન્તીતિ એવમેત્થ ભવભેદતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.
પચ્ચયનિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.