૧૦. મહાપદેસસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. દસમે ભોગનગરે વિહરતીતિ પરિનિબ્બાનસમયે ચારિકં ચરન્તો તં નગરં પત્વા તત્થ વિહરતિ. આનન્દચેતિયેતિ આનન્દયક્ખસ્સ ભવનટ્ઠાને પતિટ્ઠિતવિહારે. મહાપદેસેતિ મહાઓકાસે મહાઅપદેસે વા, બુદ્ધાદયો મહન્તે મહન્તે અપદિસિત્વા વુત્તાનિ મહાકારણાનીતિ અત્થો. નેવ અભિનન્દિતબ્બન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠેહિ સાધુકારં દત્વા પુબ્બેવ ન સોતબ્બં. એવં કતે હિ પચ્છા ‘‘ઇદં ન સમેતી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘કિં પુબ્બેવ અયં ધમ્મો, ઇદાનિ ન ધમ્મો’’તિ વત્વા લદ્ધિં ન વિસ્સજ્જેતિ. નપ્પટિક્કોસિતબ્બન્તિ ‘‘કિં એસ બાલો વદતી’’તિ એવં પુબ્બેવ ન વત્તબ્બં. એવં વુત્તે હિ વત્તું યુત્તમ્પિ ન વક્ખતિ. તેનાહ – અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વાતિ. પદબ્યઞ્જનાનીતિ પદસઙ્ખાતાનિ બ્યઞ્જનાનિ. સાધુકં ઉગ્ગહેત્વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પાળિ વુત્તા, ઇમસ્મિં ઠાને અત્થો વુત્તો, ઇમસ્મિં ઠાને અનુસન્ધિ કથિતા, ઇમસ્મિં ઠાને પુબ્બાપરં કથિત’’ન્તિ સુટ્ઠુ ગહેત્વા. સુત્તે ઓતારેતબ્બાનીતિ સુત્તે ઓતરિતબ્બાનિ. વિનયે સન્દસ્સેતબ્બાનીતિ વિનયે સંસન્દેતબ્બાનિ.

એત્થ ચ સુત્તન્તિ વિનયો વુત્તો. યથાહ – ‘‘કત્થ પટિક્ખિત્તં, સાવત્થિયં સુત્તવિભઙ્ગે’’તિ (ચૂળવ. ૪૫૭) વિનયોતિ ખન્ધકો. યથાહ – ‘‘વિનયાતિસારે’’તિ. એવં વિનયપિટકમ્પિ ન પરિયાદિયતિ. ઉભતોવિભઙ્ગા પન સુત્તં, ખન્ધકપરિવારા વિનયોતિ એવં વિનયપિટકં પરિયાદિયતિ. અથ વા સુત્તન્તપિટકં સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવં દ્વેયેવ પિટકાનિ પરિયાદિયન્તિ. સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ વા સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવમ્પિ તીણિ પિટકાનિ ન તાવ પરિયાદિયન્તિ. અસુત્તનામકઞ્હિ બુદ્ધવચનં નામ અત્થિ. સેય્યથિદં – જાતકં પટિસમ્ભિદા નિદ્દેસો સુત્તનિપાતો ધમ્મપદં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ થેરગાથા થેરીગાથા અપદાનન્તિ.

સુદિન્નત્થેરો પન ‘‘અસુત્તનામકં બુદ્ધવચનં નત્થી’’તિ તં સબ્બં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘તીણિ પિટકાનિ સુત્તં, વિનયો પન કારણ’’ન્તિ આહ. તતો તં કારણં દસ્સેન્તો ઇદં સુત્તમાહરિ –

‘‘યે ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ નો વિરાગાય, સંયોગાય સંવત્તન્તિ નો વિસંયોગાય, સઉપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો અનુપાદાનાય, મહિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો અપ્પિચ્છતાય, અસન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો સન્તુટ્ઠિયા, કોસજ્જાય સંવત્તન્તિ નો વીરિયારમ્ભાય, સઙ્ગણિકાય સંવત્તન્તિ નો પવિવેકાય, આચયાય સંવત્તન્તિ નો અપચયાય. એકંસેન, ગોતમિ, જાનેય્યાસિ ‘નેસો ધમ્મો નેસો વિનયો નેતં સત્થુ સાસન’ન્તિ.

‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ નો સરાગાય, વિસંયોગાય સંવત્તન્તિ નો સંયોગાય. અનુપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો સઉપાદાનાય, અપ્પિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો મહિચ્છતાય, સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો અસન્તુટ્ઠિયા, વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ નો કોસજ્જાય, પવિવેકાય સંવત્તન્તિ નો સઙ્ગણિકાય, અપચયાય સંવત્તન્તિ નો આચયાય. એકંસેન, ગોતમિ, જાનેય્યાસિ ‘એસો ધમ્મો એસો વિનયો એતં સત્થુ સાસન’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૦૬; અ. નિ. ૮.૫૩).

તસ્મા સુત્તેતિ તેપિટકબુદ્ધવચને ઓતારેતબ્બાનિ. વિનયેતિ એતસ્મિં રાગાદિવિનયકારણે સંસન્દેતબ્બાનીતિ અયમેત્થ અત્થો. ન ચેવ સુત્તે ઓતરન્તીતિ સુત્તપટિપાટિયા કત્થચિ અનાગન્ત્વા છલ્લિં ઉટ્ઠપેત્વા ગુળ્હવેસ્સન્તર-ગુળ્હઉમ્મગ્ગ-ગુળ્હવિનયવેદલ્લપિટકાનં અઞ્ઞતરતો આગતાનિ પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો. એવં આગતાનિ હિ રાગાદિવિનયે ચ અપઞ્ઞાયમાનાનિ છડ્ડેતબ્બાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇતિ હિદં, ભિક્ખવે, છડ્ડેય્યાથા’’તિ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં મહાપદેસં ધારેય્યાથાતિ ઇમં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનોકાસં ધારેય્યાથાતિ.

સઞ્ચેતનિયવગ્ગો તતિયો.