૪. ચતુત્થપણ્ણાસકં

(૧૬) ૧. ઇન્દ્રિયવગ્ગો

૧. ઇન્દ્રિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૫૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સદ્ધાધુરેન ઇન્દટ્ઠં કરોતીતિ સદ્ધિન્દ્રિયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. દુતિયે અસ્સદ્ધિયે અકમ્પનટ્ઠેન સદ્ધાબલં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તતિયે અનવજ્જબલન્તિ નિદ્દોસબલં. સઙ્ગહબલન્તિ સઙ્ગણ્હિતબ્બયુત્તકાનં સઙ્ગણ્હનબલં. ચતુત્થપઞ્ચમાનિ ઉત્તાનાનેવ.

૬. કપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. છટ્ઠે સંવટ્ટતીતિ એત્થ તયો સંવટ્ટા આપોસંવટ્ટો, તેજોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટોતિ. તિસ્સો સંવટ્ટસીમા આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ. યદા કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ, આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના ડય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ, સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાતેન સંવટ્ટતિ, વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાતેન વિદ્ધંસતિ. વિત્થારતો પન સદાપિ એકં બુદ્ધક્ખેત્તં વિનસ્સતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારકથા પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૩-૪૦૪ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

૭. રોગસુત્તવણ્ણના

૧૫૭. સત્તમે વિઘાતવાતિ મહિચ્છાપચ્ચયેન વિઘાતેન દુક્ખેન સમન્નાગતો. અસન્તુટ્ઠોતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ તીહિ સન્તોસેહિ અસન્તુટ્ઠો. અનવઞ્ઞપ્પટિલાભાયાતિ પરેહિ અનવજાનનસ્સ પટિલાભત્થાય. લાભસક્કારસિલોકપ્પટિલાભાયાતિ સુસઙ્ખતચતુપચ્ચયસઙ્ખાતસ્સ લાભસક્કારસ્સ ચેવ વણ્ણભણનસઙ્ખાતસ્સ સિલોકસ્સ ચ પટિલાભત્થાય. સઙ્ખાય કુલાનિ ઉપસઙ્કમતીતિ ‘‘ઇતિ મં એતે જાનિસ્સન્તી’’તિ જાનનત્થાય કુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૮. પરિહાનિસુત્તવણ્ણના

૧૫૮. અટ્ઠમે ગમ્ભીરેસૂતિ અત્થગમ્ભીરેસુ. ઠાનાઠાનેસૂતિ કારણાકારણેસુ. ન કમતીતિ નાવગાહતિ નપ્પવત્તતિ. પઞ્ઞાચક્ખૂતિ એત્થ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાપઞ્ઞાપિ વટ્ટતિ, સમ્મસનપ્પટિવેધપઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવ.

૯. ભિક્ખુનીસુત્તવણ્ણના

૧૫૯. નવમે એહિ ત્વન્તિ થેરે પટિબદ્ધચિત્તા તં પહિણિતું એવમાહ. સસીસં પારુપિત્વાતિ સહ સીસેન કાયં પારુપિત્વા. મઞ્ચકે નિપજ્જીતિ વેગેન મઞ્ચકં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ નિપજ્જિ. એતદવોચાતિ તસ્સાકારં સલ્લક્ખેત્વા લોભપ્પહાનત્થાય સણ્હેનેવ અસુભકથં કથેતું એતં અવોચ. આહારસમ્ભૂતોતિ આહારેન સમ્ભૂતો આહારં નિસ્સાય વડ્ઢિતો. આહારં નિસ્સાય આહારં પજહતીતિ પચ્ચુપ્પન્નં કબળીકારાહારં નિસ્સાય તં એવં યોનિસો સેવમાનો પુબ્બકમ્મસઙ્ખાતં આહારં પજહતિ. પચ્ચુપ્પન્નેપિ પન કબળીકારાહારે નિકન્તિતણ્હા પજહિતબ્બા.

તણ્હં પજહતીતિ ઇદાનિ એવં પવત્તં પચ્ચુપ્પન્નતણ્હં નિસ્સાય વટ્ટમૂલિકં પુબ્બતણ્હં પજહતિ. અયં પન પચ્ચુપ્પન્નતણ્હા કુસલા અકુસલાતિ? અકુસલા. સેવિતબ્બા ન સેવિતબ્બાતિ? સેવિતબ્બા. પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ નાકડ્ઢતીતિ? નાકડ્ઢતિ. એતિસ્સાપિ પન પચ્ચુપ્પન્નાય સેવિતબ્બતણ્હાય નિકન્તિ પજહિતબ્બાયેવ. સો હિ નામ આયસ્મા આસવાનં ખયા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતિ, કિમઙ્ગં પનાહન્તિ એત્થ કિમઙ્ગં પનાતિ કારણપરિવિતક્કનમેતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સો આયસ્મા અરહત્તફલં સચ્છિકત્વા વિહરિસ્સતિ, અહં કેન કારણેન ન સચ્છિકત્વા વિહરિસ્સામિ. સોપિ હિ આયસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ પુત્તો, અહમ્પિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ પુત્તો, મય્હમ્પેતં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ. માનં નિસ્સાયાતિ ઇદં એવં ઉપ્પન્નસેવિતબ્બમાનં નિસ્સાય. માનં પજહતીતિ વટ્ટમૂલકં પુબ્બમાનં પજહતિ. યં નિસ્સાય પનેસ તં પજહતિ, સોપિ તણ્હા વિય અકુસલો ચેવ સેવિતબ્બો ચ, નો ચ પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ. નિકન્તિ પન તસ્મિમ્પિ પજહિતબ્બાવ.

સેતુઘાતો વુત્તો ભગવતાતિ પદઘાતો પચ્ચયઘાતો બુદ્ધેન ભગવતા કથિતો. ઇતિ ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ થેરે દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે તસ્સા ભિક્ખુનિયા થેરં આરબ્ભ ઉપ્પન્નો છન્દરાગો અપગઞ્છિ. સાપિ થેરં ખમાપેતું અચ્ચયં દેસેસિ, થેરોપિસ્સા પટિગ્ગણ્હિ. તં દસ્સેતું અથ ખો સા ભિક્ખુનીતિઆદિ વુત્તં.

૧૦. સુગતવિનયસુત્તવણ્ણના

૧૬૦. દસમે દુગ્ગહિતન્તિ ઉપ્પટિપાટિયા ગહિતં. પરિયાપુણન્તીતિ વળઞ્જેન્તિ કથેન્તિ. પદબ્યઞ્જનેહીતિ એત્થ પદમેવ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનન્તિ વુત્તં. દુન્નિક્ખિત્તસ્સાતિ દુટ્ઠુ નિક્ખિત્તસ્સ ઉપ્પટિપાટિયા ઠપિતસ્સ. અત્થોપિ દુન્નયો હોતીતિ અટ્ઠકથા નીહરિત્વા કથેતું ન સક્કા હોતિ. છિન્નમૂલકોતિ મૂલભૂતાનં ભિક્ખૂનં ઉપચ્છિન્નત્તા છિન્નમૂલકો. અપ્પટિસરણોતિ અપ્પતિટ્ઠો. બાહુલિકાતિ પચ્ચયબાહુલ્લાય પટિપન્ના. સાથલિકાતિ તિસ્સો સિક્ખા સિથિલગ્ગહણેન ગણ્હનકા. ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમાતિ પઞ્ચ નીવરણાનિ અવગમનતો ઓક્કમનન્તિ વુચ્ચન્તિ, તત્થ પુબ્બઙ્ગમાતિ અત્થો. પવિવેકેતિ તિવિધે વિવેકે. નિક્ખિત્તધુરાતિ નિબ્બીરિયા. ઇમિના નયેન પન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇન્દ્રિયવગ્ગો પઠમો.

(૧૭) ૨. પટિપદાવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. દુતિયસ્સ પઠમે સુખપટિક્ખેપેન દુક્ખા પટિપજ્જિતબ્બતો પટિપદા એતિસ્સાતિ દુક્ખાપટિપદા. અસીઘપ્પવત્તિતાય ગરુભાવેન દન્ધા અભિઞ્ઞા એતિસ્સાતિ દન્ધાભિઞ્ઞા. ઇમિનાવ નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૨. વિત્થારસુત્તવણ્ણના

૧૬૨. દુતિયે અભિક્ખણન્તિ અભિણ્હં. આનન્તરિયન્તિ અનન્તરવિપાકદાયકં મગ્ગસમાધિં. આસવાનં ખયાયાતિ અરહત્તફલત્થાય. પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ વિપસ્સનાપઞ્ચમકાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ હિ એત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞાવ પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ અધિપ્પેતં. સેસમેત્થ પાળિવસેન ઉત્તાનમેવ.

ઇમાસં પન પટિપદાનં અયં આવિભાવકથા – ઇધ ભિક્ખુ પુબ્બે અકતાભિનિવેસો પુબ્બભાગે રૂપપરિગ્ગહે કિલમતિ, અરૂપપરિગ્ગહે કિલમતિ, પચ્ચયપરિગ્ગહે કિલમતિ, તીસુ અદ્ધાસુ કિલમતિ, મગ્ગામગ્ગે કિલમતિ. એવં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ કિલમન્તો વિપસ્સનં પાપુણાતિ. વિપસ્સનં પત્વાપિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સને, ભઙ્ગાનુપસ્સને, ભયતુપટ્ઠાને, આદીનવાનુપસ્સને, નિબ્બિદાનુપસ્સને, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણે, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણે, અનુલોમઞાણે, ગોત્રભુઞાણેતિ ઇમેસુ નવસુ વિપસ્સનાઞાણેસુપિ કિલમિત્વાવ લોકુત્તરમગ્ગં પાપુણાતિ. તસ્સ સો લોકુત્તરમગ્ગો એવં દુક્ખેન ગરુભાવેન સચ્છિકતત્તા દુક્ખપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો નામ જાતો. યો પન પુબ્બભાગે પઞ્ચસુ ઞાણેસુ કિલમન્તો અપરભાગે નવસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ અકિલમિત્વાવ મગ્ગં સચ્છિકરોતિ, તસ્સ સો મગ્ગો એવં દુક્ખેન અગરુભાવેન સચ્છિકતત્તા દુક્ખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો નામ જાતો. ઇમિના ઉપાયેન ઇતરાપિ દ્વે વેદિતબ્બા.

ગોણપરિયેસકઉપમાહિ ચેતા વિભાવેતબ્બા – એકસ્સ હિ પુરિસસ્સ ચત્તારો ગોણા પલાયિત્વા અટવિં પવિટ્ઠા. સો સકણ્ટકે સગહને વને તે પરિયેસન્તો ગહનમગ્ગેનેવ કિચ્છેન કસિરેન ગન્ત્વા ગહનટ્ઠાનેયેવ નિલીને ગોણેપિ કિચ્છેન કસિરેન અદ્દસ. એકો કિચ્છેન ગન્ત્વા અબ્ભોકાસે ઠિતે ખિપ્પમેવ અદ્દસ. અપરો અબ્ભોકાસમગ્ગેન સુખેન ગન્ત્વા ગહનટ્ઠાને નિલીને કિચ્છેન કસિરેન અદ્દસ. અપરો અબ્ભોકાસમગ્ગેનેવ સુખેન ગન્ત્વા અબ્ભોકાસે ઠિતેયેવ ખિપ્પં અદ્દસ. તત્થ ચત્તારો ગોણા વિય ચત્તારો અરિયમગ્ગા દટ્ઠબ્બા, ગોણપરિયેસકો પુરિસો વિય યોગાવચરો, ગહનમગ્ગેન કિચ્છેન કસિરેન ગમનં વિય પુબ્બભાગે પઞ્ચસુ ઞાણેસુ કિલમતો દુક્ખાપટિપદા. ગહનટ્ઠાને નિલીનાનં કિચ્છેનેવ દસ્સનં વિય અપરભાગે નવસુ ઞાણેસુ કિલમન્તસ્સ અરિયમગ્ગાનં દસ્સનં. ઇમિના ઉપાયેન સેસઉપમાપિ યોજેતબ્બા.

૩. અસુભસુત્તવણ્ણના

૧૬૩. તતિયે અસુભાનુપસ્સી કાયે વિહરતીતિ અત્તનો કરજકાયે ‘‘યથા એતં, તથા ઇદ’’ન્તિ ઇમિના નયેન બહિદ્ધા દિટ્ઠાનં દસન્નં અસુભાનં ઉપસંહરણવસેન અસુભાનુપસ્સી વિહરતિ, અત્તનો કાયં અસુભતો પટિકૂલતો ઞાણેન પસ્સતીતિ અત્થો. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞીતિ નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન કબળીકારાહારે પટિકૂલસઞ્ઞી. સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞીતિ સબ્બસ્મિમ્પિ તેધાતુકે લોકસન્નિવાસે અનભિરતાય ઉક્કણ્ઠિતસઞ્ઞાય સમન્નાગતો. સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ સબ્બેપિ તેભૂમકસઙ્ખારે અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો. મરણસઞ્ઞાતિ મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા હોતીતિ નિયકજ્ઝત્તે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. એત્તાવતા બલવવિપસ્સના કથિતા. સેખબલાનીતિ સિક્ખનકાનં બલાનિ. સેસમેત્થ પાળિવસેન ઉત્તાનમેવ. ‘‘અસુભાનુપસ્સી’’તિઆદીનિ પન દુક્ખાય પટિપદાય દસ્સનત્થં વુત્તાનિ, પઠમજ્ઝાનાદીનિ સુખાય. અસુભાદીનિ હિ પટિકૂલારમ્મણાનિ, તેસુ પન પકતિયાવ સમ્પિયાયમાનં ચિત્તં અલ્લીયતિ. તસ્મા તાનિ ભાવેન્તો દુક્ખપટિપદં પટિપન્નો નામ હોતિ. પઠમજ્ઝાનાદીનિ પણીતસુખાનિ, તસ્મા તાનિ પટિપન્નો સુખપટિપદં પટિપન્નો નામ હોતિ.

અયં પનેત્થ સબ્બસાધારણા ઉપમા – સઙ્ગામાવચરપુરિસો હિ ફલકકોટ્ઠકં કત્વા પઞ્ચાવુધાનિ સન્નય્હિત્વા સઙ્ગામં પવિસતિ, સો અન્તરા વિસ્સમિતુકામો ફલકકોટ્ઠકં પવિસિત્વા વિસ્સમતિ ચેવ પાનભોજનાદીનિ ચ પટિસેવતિ. તતો પુન સઙ્ગામં પવિસિત્વા કમ્મં કરોતિ. તત્થ સઙ્ગામો વિય કિલેસસઙ્ગામો દટ્ઠબ્બો, ફલકકોટ્ઠકો વિય પઞ્ચનિસ્સયબલાનિ, સઙ્ગામપવિસનપુરિસો વિય યોગાવચરો, પઞ્ચાવુધસન્નાહો વિય વિપસ્સનાપઞ્ચમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, સઙ્ગામં પવિસનકાલો વિય વિપસ્સનાય કમ્મકરણકાલો, વિસ્સમિતુકામસ્સ ફલકકોટ્ઠકં પવિસિત્વા વિસ્સમનપાનભોજનાનિ પટિસેવનકાલો વિય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ નિરસ્સાદક્ખણે પઞ્ચ બલાનિ નિસ્સાય ચિત્તં સમ્પહંસનકાલો, વિસ્સમિત્વા ખાદિત્વા પિવિત્વા ચ પુન સઙ્ગામસ્સ પવિસનકાલો વિય પઞ્ચહિ બલેહિ ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા પુન વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તસ્સ વિવટ્ટેત્વા અરહત્તગ્ગહણકાલો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન સુત્તે બલાનિ ચેવ ઇન્દ્રિયાનિ ચ મિસ્સકાનેવ કથિતાનીતિ.

૪. પઠમખમસુત્તવણ્ણના

૧૬૪. ચતુત્થે અક્ખમાતિ અનધિવાસિકપટિપદા. ખમાતિ અધિવાસિકપટિપદા. દમાતિ ઇન્દ્રિયદમનપટિપદા. સમાતિ અકુસલવિતક્કાનં વૂપસમનપટિપદા. રોસન્તં પટિરોસતીતિ ઘટ્ટેન્તં પટિઘટ્ટેતિ. ભણ્ડન્તં પટિભણ્ડતીતિ પહરન્તં પટિપહરતિ. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૭. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૧૬૭. સત્તમે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા અહેસું, અરહત્તમગ્ગો દુક્ખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો. તસ્મા એવમાહ – ‘‘યાયં પટિપદા દુક્ખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, ઇમં મે પટિપદં આગમ્મ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ.

૮. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૧૬૮. અટ્ઠમે ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, અરહત્તમગ્ગો સુખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો. તસ્મા ‘‘યાયં પટિપદા સુખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ આહ. ઇમેસુ પન દ્વીસુપિ સુત્તેસુ મિસ્સિકાવ પટિપદા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

૯. સસઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૧૬૯. નવમે પઠમદુતિયપુગ્ગલા સુક્ખવિપસ્સકા સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સઙ્ખારનિમિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ. તેસુ એકો વિપસ્સનિન્દ્રિયાનં બલવત્તા ઇધેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ, એકો ઇન્દ્રિયાનં દુબ્બલતાય ઇધ અસક્કોન્તો અનન્તરે અત્તભાવે તદેવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પટિલભિત્વા સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સઙ્ખારનિમિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ, તતિયચતુત્થા સમથયાનિકા. તેસં એકો અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન ઇન્દ્રિયાનં બલવત્તા ઇધેવ કિલેસે ખેપેતિ, એકો ઇન્દ્રિયાનં દુબ્બલત્તા ઇધ અસક્કોન્તો અનન્તરે અત્તભાવે તદેવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પટિલભિત્વા અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેતીતિ વેદિતબ્બો.

૧૦. યુગનદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧૭૦. દસમે સમથપુબ્બઙ્ગમન્તિ સમથં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા. મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ પઠમો લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બત્તતિ. સો તં મગ્ગન્તિ એકચિત્તક્ખણિકમગ્ગસ્સ આસેવનાદીનિ નામ નત્થિ, દુતિયમગ્ગાદયો પન ઉપ્પાદેન્તો તમેવ આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતીતિ વુચ્ચતિ. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમન્તિ વિપસ્સનં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા સમથં ભાવેતિ, પકતિયા વિપસ્સનાલાભી વિપસ્સનાય ઠત્વા સમાધિં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો.

યુગનદ્ધં ભાવેતીતિ યુગનદ્ધં કત્વા ભાવેતિ. તત્થ તેનેવ ચિત્તેન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તેનેવ સઙ્ખારે સમ્મસિતું ન સક્કા. અયં પન યાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ. યાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ, તાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. કથં? પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ, સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા દુતિયજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ. તતો વુટ્ઠાય પુન સઙ્ખારે સમ્મસતિ. સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા તતિયજ્ઝાનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. એવમયં સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ નામ.

ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતન્તિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ દસવિપસ્સનુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતં, સુગ્ગહિતન્તિ અત્થો. સો, આવુસો, સમયોતિ ઇમિના સત્તન્નં સપ્પાયાનં પટિલાભકાલો કથિતો. યં તં ચિત્તન્તિ યસ્મિં સમયે તં વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા પવત્તં ચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતીતિ વિપસ્સનાવીથિં પચ્ચોત્થરિત્વા તસ્મિંયેવ ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતે આરમ્મણે સન્તિટ્ઠતિ. સન્નિસીદતીતિ આરમ્મણવસેન સમ્મા નિસીદતિ. એકોદિ હોતીતિ એકગ્ગં હોતિ. સમાધિયતીતિ સમ્મા આધિયતિ સુટ્ઠપિતં હોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

પટિપદાવગ્ગો દુતિયો.

(૧૮) ૩. સઞ્ચેતનિયવગ્ગો

૧. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૧૭૧. તતિયસ્સ પઠમે કાયેતિ કાયદ્વારે, કાયવિઞ્ઞત્તિયા સતીતિ અત્થો. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિઆદીસુ કાયસઞ્ચેતના નામ કાયદ્વારે ચેતના પકપ્પના. સા અટ્ઠ કામાવચરકુસલવસેન અટ્ઠવિધા, અકુસલવસેન દ્વાદસવિધાતિ વીસતિવિધા. તથા વચીસઞ્ચેતના, તથા મનોસઞ્ચેતના. અપિચેત્થ નવ મહગ્ગતચેતનાપિ લબ્ભન્તિ. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયસઞ્ચેતનાપચ્ચયા. ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખન્તિ અટ્ઠકુસલકમ્મપચ્ચયા નિયકજ્ઝત્તે સુખં ઉપ્પજ્જતિ, દ્વાદસઅકુસલકમ્મપચ્ચયા દુક્ખં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાપચ્ચયાવાતિ અવિજ્જાકારણેનેવ. સચે હિ અવિજ્જા છાદયમાના પચ્ચયો હોતિ, એવં સન્તે તીસુ દ્વારેસુ સુખદુક્ખાનં પચ્ચયભૂતા ચેતના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ મૂલભૂતાય અવિજ્જાય વસેનેતં વુત્તં.

સામં વાતિઆદીસુ પરેહિ અનાણત્તો સયમેવ અભિસઙ્ખરોન્તો સામં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ નામ. યં પન પરે સમાદપેત્વા આણાપેત્વા કારેન્તિ, તસ્સ તં કાયસઙ્ખારં પરે અભિસઙ્ખરોન્તિ નામ. યો પન કુસલં કુસલન્તિ અકુસલં અકુસલન્તિ કુસલવિપાકં કુસલવિપાકોતિ અકુસલવિપાકં અકુસલવિપાકોતિ જાનન્તો કાયદ્વારે વીસતિવિધં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અયં સમ્પજાનો અભિસઙ્ખરોતિ નામ. યો એવં અજાનન્તો અભિસઙ્ખરોતિ, અયં અસમ્પજાનો અભિસઙ્ખરોતિ નામ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ અસમ્પજાનકમ્મં એવં વેદિતબ્બં – દહરદારકા ‘‘માતાપિતૂહિ કતં કરોમા’’તિ ચેતિયં વન્દન્તિ, પુપ્ફપૂજં કરોન્તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દન્તિ, તેસં કુસલન્તિ અજાનન્તાનમ્પિ તં કુસલમેવ હોતિ. તથા મિગપક્ખિઆદયો તિરચ્છાના ધમ્મં સુણન્તિ, સઙ્ઘં વન્દન્તિ, ચેતિયં વન્દન્તિ, તેસં જાનન્તાનમ્પિ અજાનન્તાનમ્પિ તં કુસલમેવ હોતિ. દહરદારકા પન માતાપિતરો હત્થપાદેહિ પહરન્તિ, ભિક્ખૂનં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરન્તિ, દણ્ડં ખિપન્તિ, અક્કોસન્તિ. ગાવિયો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુબન્ધન્તિ, સુનખા અનુબન્ધન્તિ, ડંસન્તિ, સીહબ્યગ્ઘાદયો અનુબન્ધન્તિ, જીવિતા વોરોપેન્તિ. તેસં જાનન્તાનમ્પિ અજાનન્તાનમ્પિ અકુસલકમ્મં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ તીસુપિ દ્વારેસુ આયૂહનચેતના સમોધાનેતબ્બા. સેય્યથિદં – કાયદ્વારે સયંકતમૂલિકા વીસતિ ચેતના, આણત્તિમૂલિકા વીસતિ, સમ્પજાનમૂલિકા વીસતિ, અસમ્પજાનમૂલિકા વીસતીતિ અસીતિ ચેતના હોન્તિ, તથા વચીદ્વારે. મનોદ્વારે પન એકેકસ્મિમ્પિ વિકપ્પે એકૂનતિંસ કત્વા સતઞ્ચ સોળસ ચ હોન્તિ. ઇતિ સબ્બાપિ તીસુ દ્વારેસુ દ્વે સતાનિ છસત્તતિ ચ ચેતના. તા સબ્બાપિ સઙ્ખારક્ખન્ધોતેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, તંસમ્પયુત્તો વેદયિતાકારો વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્જાનનાકારો સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, કાયો ઉપાદારૂપં, તસ્સ પચ્ચયા ચતસ્સો ધાતુયો ચત્તારિ ભૂતાનીતિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચં નામ.

ઇમેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અવિજ્જા અનુપતિતાતિ ઇમેસુ વુત્તપ્પભેદેસુ ચેતનાધમ્મેસુ અવિજ્જા સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચ અનુપતિતા. એવં વટ્ટઞ્ચેવ વટ્ટમૂલિકા ચ અવિજ્જા દસ્સિતા હોતિ.

એત્તાવતા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ ઇદાનિ થુતિં કરોન્તો અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધાતિઆદિમાહ. તત્થ અસેસવિરાગનિરોધાતિ અસેસવિરાગેન ચેવ અસેસનિરોધેન ચ. સો કાયો ન હોતીતિ ખીણાસવસ્સ કાયેન કરણકમ્મં પઞ્ઞાયતિ, ચેતિયઙ્ગણસમ્મજ્જનં બોધિયઙ્ગણસમ્મજ્જનં અભિક્કમનં પટિક્કમનં વત્તાનુવત્તકરણન્તિ એવમાદિ. કાયદ્વારે પનસ્સ વીસતિ ચેતના અવિપાકધમ્મતં આપજ્જન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો કાયો ન હોતિ, યં પચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખ’’ન્તિ. કાયદ્વારપ્પવત્તા હિ ચેતના ઇધ કાયોતિ અધિપ્પેતા. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ખેત્તન્તિઆદીનિપિ કુસલાકુસલકમ્મસ્સેવ નામાનિ. તઞ્હિ વિપાકસ્સ વિરુહનટ્ઠાનટ્ઠેન ખેત્તં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ, કારણટ્ઠેન આયતનં, અધિકરણટ્ઠેન અધિકરણન્તિ વુચ્ચતિ.

ઇતિ સત્થા એત્તકેન ઠાનેન તીહિ દ્વારેહિ આયૂહિતકમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનટ્ઠાનં દસ્સેતું ચત્તારોમે ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અત્તભાવપ્પટિલાભાતિ પટિલદ્ધઅત્તભાવા. અત્તસઞ્ચેતના કમતીતિ અત્તના પકપ્પિતચેતના વહતિ પવત્તતિ.

અત્તસઞ્ચેતનાહેતુ તેસં સત્તાનં તમ્હા કાયા ચુતિ હોતીતિઆદીસુ ખિડ્ડાપદોસિકા દેવા અત્તસઞ્ચેતનાહેતુ ચવન્તિ. તેસઞ્હિ નન્દનવનચિત્તલતાવનફારુસકવનાદીસુ દિબ્બરતિસમપ્પિતાનં કીળન્તાનં પાનભોજને સતિ સમ્મુસ્સતિ, તે આહારુપચ્છેદેન આતપે ખિત્તમાલા વિય મિલાયન્તિ. મનોપદોસિકા દેવા પરસઞ્ચેતનાહેતુ ચવન્તિ, એતે ચાતુમહારાજિકા દેવા. તેસુ કિર એકો દેવપુત્તો ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ સપરિવારો રથેન વીથિં પટિપજ્જતિ. અથઞ્ઞો નિક્ખમન્તો તં પુરતો ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કિં, ભો, અયં કપણો અદિટ્ઠપુબ્બં વિય એતં દિસ્વા પીતિયા ઉદ્ધુમાતો વિય ગજ્જમાનો વિય ચ ગચ્છતી’’તિ કુજ્ઝતિ. પુરતો ગચ્છન્તોપિ નિવત્તિત્વા તં કુદ્ધં દિસ્વા કુદ્ધા નામ સુવિજાના હોન્તીતિ કુદ્ધભાવમસ્સ ઞત્વા ‘‘ત્વં કુદ્ધો મય્હં કિં કરિસ્સસિ, અયં સમ્પત્તિ મયા દાનસીલાદીનં વસેન લદ્ધા, ન તુય્હં વસેના’’તિ પટિકુજ્ઝતિ. એકસ્મિઞ્હિ કુદ્ધે ઇતરો અકુદ્ધો રક્ખતિ, ઉભોસુ પન કુદ્ધેસુ એકસ્સ કોધો ઇતરસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તસ્સપિ કોધો ઇતરસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ ઉભો કન્દન્તાનંયેવ ઓરોધાનં ચવન્તિ. મનુસ્સા અત્તસઞ્ચેતના ચ પરસઞ્ચેતના ચ હેતુ ચવન્તિ, અત્તસઞ્ચેતનાય ચ પરસઞ્ચેતનાય ચ હેતુભૂતાય ચવન્તીતિ અત્થો. મનુસ્સા હિ કુજ્ઝિત્વા અત્તનાવ અત્તાનં હત્થેહિપિ દણ્ડેહિપિ પહરન્તિ, રજ્જુબન્ધનાદીહિપિ બન્ધન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ, વિસમ્પિ ખાદન્તિ, પપાતેપિ પતન્તિ, ઉદકમ્પિ પવિસન્તિ, અગ્ગિમ્પિ પવિસન્તિ, પરેપિ દણ્ડેન વા સત્થને વા પહરિત્વા મારેન્તિ. એવં તેસુ અત્તસઞ્ચેતનાપિ પરસઞ્ચેતનાપિ કમતિ.

કતમે તેન દેવા દટ્ઠબ્બાતિ કતમે નામ તે દેવા દટ્ઠબ્બાતિ અત્થો. તેન વા અત્તભાવેન કતમે દેવા દટ્ઠબ્બાતિપિ અત્થો. કસ્મા પન થેરો ઇમં પઞ્હં પુચ્છતિ, કિં અત્તના કથેતું નપ્પહોતીતિ? પહોતિ, ઇદં પન પદં અત્તનો સભાવેન બુદ્ધવિસયં પઞ્હન્તિ થેરો ન કથેસિ. તેન દટ્ઠબ્બાતિ તેન અત્તભાવેન દટ્ઠબ્બા. અયં પન પઞ્હો હેટ્ઠા કામાવચરેપિ રૂપાવચરેપિ લબ્ભતિ, ભવગ્ગેન પન પરિચ્છિન્દિત્વા કથિતો નિપ્પદેસેન કથિતો હોતીતિ ભગવતા એવં કથિતો.

આગન્તારો ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થભાવં કામાવચરપઞ્ચક્ખન્ધભાવમેવ આગન્તારો, નેવ તત્રૂપપત્તિકા ન ઉપરૂપપત્તિકા હોન્તિ. અનાગન્તારો ઇત્થત્તન્તિ ઇમં ખન્ધપઞ્ચકં અનાગન્તારો, હેટ્ઠૂપપત્તિકા ન હોન્તિ, તત્રૂપપત્તિકા વા ઉપરૂપપત્તિકા વા તત્થેવ વા પરિનિબ્બાયિનો હોન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ હેટ્ઠિમભવે નિબ્બત્તાનં વસેન ઉપરૂપપત્તિકા વેદિતબ્બા. ભવગ્ગે પનેતં નત્થિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૨. વિભત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૭૨. દુતિયે અત્થપટિસમ્ભિદાતિ પઞ્ચસુ અત્થેસુ પભેદગતં ઞાણં. ઓધિસોતિ કારણસો. બ્યઞ્જનસોતિ અક્ખરસો. અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકેહિ કારણેહિ. આચિક્ખામીતિ કથેમિ. દેસેમીતિ પાકટં કત્વા કથેમિ. પઞ્ઞાપેમીતિ જાનાપેમિ. પટ્ઠપેમીતિ પટ્ઠપેત્વા પવત્તેત્વા કથેમિ. વિવરામીતિ વિવટં કત્વા કથેમિ. વિભજામીતિ વિભજિત્વા કથેમિ. ઉત્તાનીકરોમીતિ ગમ્ભીરં ઉત્તાનકં કત્વા કથેમિ. સો મં પઞ્હેનાતિ સો મં પઞ્હેન ઉપગચ્છતુ. અહં વેય્યાકરણેનાતિ અહમસ્સ પઞ્હકથનેન ચિત્તં આરાધેસ્સામિ. યો નો ધમ્માનં સુકુસલોતિ યો અમ્હાકં અધિગતધમ્માનં સુકુસલો સત્થા, સો એસ સમ્મુખીભૂતો. યદિ મયા અત્થપટિસમ્ભિદા ન સચ્છિકતા, ‘‘સચ્છિકરોહિ તાવ સારિપુત્તા’’તિ વત્વા મં પટિબાહિસ્સતીતિ સત્થુ પુરતો નિસિન્નકોવ સીહનાદં નદતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમાસુ ચ પન પટિસમ્ભિદાસુ તિસ્સો પટિસમ્ભિદા લોકિયા, અત્થપટિસમ્ભિદા લોકિયલોકુત્તરાતિ.

૩. મહાકોટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૧૭૩. તતિયે ફસ્સાયતનાનન્તિ ફસ્સાકરાનં, ફસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનાનન્તિ અત્થો. અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચીતિ એતેસુ અસેસતો નિરુદ્ધેસુ તતો પરં કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો અત્થીતિ પુચ્છતિ. નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચીતિ ઇધાપિ ‘‘અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો નત્થી’’તિ પુચ્છતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમે પન ચત્તારોપિ પઞ્હે સસ્સતુચ્છેદએકચ્ચસસ્સતઅમરાવિક્ખેપવસેન પુચ્છતિ. તેનસ્સ થેરો પુચ્છિતપુચ્છિતં પટિબાહન્તો મા હેવન્તિ આહ. એત્થ હિઇતિ નિપાતમત્તં, એવં મા ભણીતિ અત્થો. અત્તૂપલદ્ધિવસેનેવ ‘‘અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચિ અઞ્ઞો કોચિ અત્તા નામ અત્થી’’તિ સસ્સતાદિઆકારેન પુચ્છતિ. કિં પનેસ અત્તૂપલદ્ધિકોતિ? ન અત્તૂપલદ્ધિકો. એવંલદ્ધિકો પન તત્થેકો ભિક્ખુ નિસિન્નો, સો પુચ્છિતું ન સક્કોતિ. તસ્સ લદ્ધિં વિસ્સજ્જાપનત્થં એવં પુચ્છતિ. યેપિ ચ અનાગતે એવંલદ્ધિકા ભવિસ્સન્તિ, તેસં ‘‘બુદ્ધકાલેપેસો પઞ્હો મહાસાવકેહિ વિસ્સજ્જિતો’’તિ વચનોકાસુપચ્છેદનત્થં પુચ્છતિયેવ.

અપ્પપઞ્ચં પપઞ્ચેતીતિ ન પપઞ્ચેતબ્બટ્ઠાને પપઞ્ચં કરોતિ, અનાચરિતબ્બં મગ્ગં ચરતિ. તાવતા પપઞ્ચસ્સ ગતીતિ યત્તકા છન્નં ફસ્સાયતનાનં ગતિ, તત્તકાવ તણ્હાદિટ્ઠિમાનપ્પભેદસ્સ પપઞ્ચસ્સ ગતિ. છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા પપઞ્ચનિરોધો પપઞ્ચવૂપસમોતિ એતેસુ છસુ આયતનેસુ સબ્બસો નિરુદ્ધેસુ પપઞ્ચાપિ નિરુદ્ધાવ હોન્તિ, વૂપસન્તાવ હોન્તીતિ અત્થો. આરુપ્પે પન પુથુજ્જનદેવતાનં કિઞ્ચાપિ પઞ્ચ ફસ્સાયતનાનિ નિરુદ્ધાનિ, છટ્ઠસ્સ પન અનિરુદ્ધત્તા તયોપિ પપઞ્ચા અપ્પહીનાવ. અપિચ પઞ્ચવોકારભવવસેનેવ પઞ્હો કથિતોતિ. ચતુત્થે ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૫. ઉપવાણસુત્તવણ્ણના

૧૭૫-૧૭૬. પઞ્ચમે વિજ્જાયન્તકરો હોતીતિ વિજ્જાય વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરો હોતિ, સકલં વટ્ટદુક્ખં પરિચ્છિન્નં પરિવટુમં કત્વા તિટ્ઠતીતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સઉપાદાનોતિ સગહણોવ હુત્વા. અન્તકરો અભવિસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કત્વા ઠિતો અભવિસ્સ. ચરણસમ્પન્નોતિ પન્નરસધમ્મભેદેન ચરણેન સમન્નાગતો. યથાભૂતં જાનં પસ્સં અન્તકરો હોતીતિ યથાસભાવં મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા પસ્સિત્વા વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કત્વા ઠિતો નામ હોતીતિ અરહત્તનિકૂટેન પઞ્હં નિટ્ઠપેસિ. છટ્ઠં હેટ્ઠા એકકનિપાતવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૭. રાહુલસુત્તવણ્ણના

૧૭૭. સત્તમે અજ્ઝત્તિકાતિ કેસાદીસુ વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ થદ્ધાકારલક્ખણા પથવીધાતુ. બાહિરાતિ બહિદ્ધા અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ પાસાણપબ્બતાદીસુ થદ્ધાકારલક્ખણા પથવીધાતુ. ઇમિનાવ નયેન સેસાપિ ધાતુયો વેદિતબ્બા. નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તાતિ ઇદં તયં તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહપટિક્ખેપવસેન વુત્તં. સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બન્તિ હેતુના કારણેન મગ્ગપઞ્ઞાય પસ્સિતબ્બં. દિસ્વાતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય પસ્સિત્વા. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ મગ્ગવજ્ઝતણ્હં સમૂલકં છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં વિવત્તયિ ઉબ્બત્તેત્વા પજહિ. સમ્મા માનાભિસમયાતિ હેતુના કારણેન નવવિધસ્સ માનસ્સ પહાનાભિસમયા. અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખં પરિચ્છિન્નં પરિવટુમં અકાસિ, કત્વા ઠિતોતિ અત્થો. ઇતિ સત્થારા સંયુત્તમહાનિકાયે રાહુલોવાદે (સં. નિ. ૩.૯૧ આદયો) વિપસ્સના કથિતા, ચૂળરાહુલોવાદેપિ (મ. નિ. ૩.૪૧૬ આદયો) વિપસ્સના કથિતા, અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદે (મ. નિ. ૨.૧૦૭ આદયો) દહરસ્સેવ સતો મુસાવાદા વેરમણી કથિતા, મહારાહુલોવાદે (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) વિપસ્સના કથિતા. ઇમસ્મિં અઙ્ગુત્તરમહાનિકાયે અયં ચતુકોટિકસુઞ્ઞતા નામ કથિતાતિ.

૮. જમ્બાલીસુત્તવણ્ણના

૧૭૮. અટ્ઠમે સન્તં ચેતોવિમુત્તિન્તિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અઞ્ઞતરં સમાપત્તિં. સક્કાયનિરોધન્તિ તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતસ્સ સક્કાયસ્સ નિરોધં, નિબ્બાનન્તિ અત્થો. ન પક્ખન્દતીતિ આરમ્મણવસેન ન પક્ખન્દતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ન પાટિકઙ્ખોતિ ન પાટિકઙ્ખિતબ્બો. લેપગતેનાતિ લેપમક્ખિતેન.

ઇમસ્મિઞ્ચ પનત્થે નદીપારં ગન્તુકામપુરિસોપમ્મં આહરિતબ્બં – એકો કિર પુરિસો ચણ્ડસોતાય વાળમચ્છાકુલાય નદિયા પારં ગન્તુકામો ‘‘ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં, કિં નુ ખો કત્વા પારં ગમિસ્સામી’’તિ પટિપાટિયા ઠિતે અટ્ઠ કકુધરુક્ખે દિસ્વા ‘‘સક્કા ઇમાય રુક્ખપટિપાટિયા ગન્તુ’’ન્તિ મનસિકત્વા ‘‘કકુધરુક્ખા નામ મટ્ઠસાખા હોન્તિ, સાખાય હત્થા ન સણ્ઠહેય્યુ’’ન્તિ નિગ્રોધપિલક્ખરુક્ખાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ લાખાય હત્થપાદે મક્ખેત્વા દક્ખિણહત્થેન એકં સાખં ગણ્હિ. હત્થો તત્થેવ લગિ. પુન વામહત્થેન દક્ખિણપાદેન વામપાદેનાતિ ચત્તારોપિ હત્થપાદા તત્થેવ લગિંસુ. સો અધોસિરો લમ્બમાનો ઉપરિનદિયં દેવે વુટ્ઠે પુણ્ણાય નદિયા સોતે નિમુગ્ગો કુમ્ભીલાદીનં ભક્ખો અહોસિ.

તત્થ નદીસોતં વિય સંસારસોતં દટ્ઠબ્બં, સોતસ્સ પારં ગન્તુકામપુરિસો વિય યોગાવચરો, ઓરિમતીરં વિય સક્કાયો, પારિમતીરં વિય નિબ્બાનં, પટિપાટિયા ઠિતા અટ્ઠ કકુધરુક્ખા વિય અટ્ઠ સમાપત્તિયો, લેપમક્ખિતેન હત્થેન સાખાગહણં વિય ઝાનવિપસ્સનાનં પારિપન્થિકે અસોધેત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં, ચતૂહિ હત્થપાદેહિ સાખાય બદ્ધસ્સ ઓલમ્બનં વિય પઠમજ્ઝાને નિકન્તિયા લગ્ગકાલો, ઉપરિસોતે વુટ્ઠિ વિય છસુ દ્વારેસુ કિલેસાનં ઉપ્પન્નકાલો, નદિયા પુણ્ણાય સોતે નિમુગ્ગસ્સ કુમ્ભીલાદીનં ભક્ખભૂતકાલો વિય સંસારસોતે નિમુગ્ગસ્સ ચતૂસુ અપાયેસુ દુક્ખાનુભવનકાલો વેદિતબ્બો.

સુદ્ધેન હત્થેનાતિ સુધોતેન પરિસુદ્ધહત્થેન. ઇમસ્મિમ્પિ અત્થે તાદિસમેવ ઓપમ્મં કાતબ્બં – તથેવ હિ પારં ગન્તુકામો પુરિસો ‘‘કકુધરુક્ખા નામ મટ્ઠસાખા, કિલિટ્ઠહત્થેન ગણ્હન્તસ્સ હત્થો પરિગલેય્યા’’તિ હત્થપાદે સુધોતે કત્વા એકં સાખં ગણ્હિત્વા પઠમં રુક્ખં આરુળ્હો. તતો ઓતરિત્વા દુતિયં…પે… તતો ઓતરિત્વા અટ્ઠમં, અટ્ઠમરુક્ખતો ઓતરિત્વા પારિમતીરે ખેમન્તભૂમિં ગતો.

તત્થ ‘‘ઇમેહિ રુક્ખેહિ પારિમતીરં ગમિસ્સામી’’તિ તસ્સ પુરિસસ્સ ચિન્તિતકાલો વિય યોગિનો ‘‘અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અરહત્તં ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તિતકાલો, સુદ્ધેન હત્થેન સાખાગહણં વિય ઝાનવિપસ્સનાનં પારિપન્થિકધમ્મે સોધેત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં. તત્થ પઠમરુક્ખારોહણકાલો વિય પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિકાલો, પઠમરુક્ખતો ઓરુય્હ દુતિયં આરુળ્હકાલો વિય પઠમજ્ઝાને નિકન્તિયા અબદ્ધસ્સ તતો વુટ્ઠાય દુતિયજ્ઝાનસમાપન્નકાલો…પે… સત્તમરુક્ખતો ઓરુય્હ અટ્ઠમં આરુળ્હકાલો વિય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયં નિકન્તિયા અબદ્ધસ્સ તતો વુટ્ઠાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપન્નકાલો. અટ્ઠમરુક્ખતો ઓરુય્હ પારિમતીરં ખેમન્તભૂમિં ગતકાલો વિય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિકન્તિયા અબદ્ધસ્સ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તપ્પત્તકાલો વેદિતબ્બો.

અવિજ્જાપ્પભેદં મનસિ કરોતીતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણભૂતાય ગણબહલમહાઅવિજ્જાય પભેદસઙ્ખાતં અરહત્તં મનસિ કરોતિ. ન પક્ખન્દતીતિ આરમ્મણવસેનેવ ન પક્ખન્દતિ. જમ્બાલીતિ ગામતો નિક્ખન્તસ્સ મહાઉદકસ્સ પતિટ્ઠાનભૂતો મહાઆવાટો. અનેકવસ્સગણિકાતિ ગામસ્સ વા નગરસ્સ વા ઉપ્પન્નકાલેયેવ ઉપ્પન્નત્તા અનેકાનિ વસ્સગણાનિ ઉપ્પન્નાય એતિસ્સાતિ અનેકવસ્સગણિકા. આયમુખાનીતિ ચતસ્સો પવિસનકન્દરા. અપાયમુખાનીતિ અપવાહનચ્છિદ્દાનિ. ન આળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખોતિ ન પાળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખિતબ્બો. ન હિ તતો ઉદકં ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં ગહેત્વા મહાસમુદ્દં પાપુણાતિ.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ વિભાવનત્થં ઉય્યાનગવેસકઓપમ્મં આહરિતબ્બં. એકો કિર નગરવાસિકો કુલપુત્તો ઉય્યાનં ગવેસન્તો નગરતો નાતિદૂરે નચ્ચાસન્ને મહન્તં જમ્બાલિં અદ્દસ. સો ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને રમણીયં ઉય્યાનં ભવિસ્સતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા કુદ્દાલં આદાય ચત્તારિપિ કન્દરાનિ પિધાય અપવાહનચ્છિદ્દાનિ વિવરિત્વા અટ્ઠાસિ. દેવો ન સમ્મા વસ્સિ, અવસેસઉદકં અપવાહનચ્છિદ્દેન પરિસ્સવિત્વા ગતં. ચમ્મખણ્ડપિલોતિકાદીનિ તત્થેવ પૂતિકાનિ જાતાનિ, પાણકા સણ્ઠિતા, સમન્તા અનુપગમનીયા જાતા. ઉપગતાનમ્પિ નાસાપુટે પિધાય પક્કમિતબ્બં હોતિ. સો કતિપાહેન આગન્ત્વા પટિક્કમ્મ ઠિતો ઓલોકેત્વા ‘‘ન સક્કા ઉપગન્તુ’’ન્તિ પક્કામિ.

તત્થ નગરવાસી કુલપુત્તો વિય યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, ઉય્યાનં ગવેસન્તેન ગામદ્વારે જમ્બાલિયા દિટ્ઠકાલો વિય ચાતુમહાભૂતિકકાયો, આયમુખાનં પિહિતકાલો વિય ધમ્મસ્સવનોદકસ્સ અલદ્ધકાલો, અપાયમુખાનં વિવટકાલો વિય છદ્વારિકસંવરસ્સ વિસ્સટ્ઠકાલો, દેવસ્સ સમ્મા અવુટ્ઠકાલો વિય સપ્પાયકમ્મટ્ઠાનસ્સ અલદ્ધકાલો, અવસેસઉદકસ્સ અપાયમુખેહિ પરિસ્સવિત્વા ગતકાલો વિય અબ્ભન્તરે ગુણાનં પરિહીનકાલો, ઉદકસ્સ ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં આદાય મહાસમુદ્દં પાપુણિતું અસમત્થકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાપાળિં ભિન્દિત્વા કિલેસરાસિં વિધમિત્વા નિબ્બાનં સચ્છિકાતું અસમત્થકાલો, ચમ્મખણ્ડપિલોતિકાદીનં તત્થેવ પૂતિભાવો વિય અબ્ભન્તરે રાગાદિકિલેસેહિ પરિપૂરિતકાલો, તસ્સ આગન્ત્વા દિસ્વા વિપ્પટિસારિનો ગતકાલો વિય વટ્ટસમઙ્ગિપુગ્ગલસ્સ વટ્ટે અભિરતકાલો વેદિતબ્બો.

આળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખોતિ પાળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખિતબ્બો. તતો હિ ઉદકં ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં આદાય મહાસમુદ્દં પાપુણિતું સક્ખિસ્સતીતિ અત્થો.

ઇધાપિ તદેવ ઓપમ્મં આહરિતબ્બં. તત્થ આયમુખાનં વિવટકાલો વિય સપ્પાયધમ્મસ્સવનસ્સ લદ્ધકાલો, અપાયમુખાનં પિહિતકાલો વિય છસુ દ્વારેસુ સંવરસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતકાલો, દેવસ્સ સમ્મા વુટ્ઠકાલો વિય સપ્પાયકમ્મટ્ઠાનસ્સ લદ્ધકાલો, ઉદકસ્સ ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં આદાય મહાસમુદ્દં પત્તકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જં ભિન્દિત્વા અકુસલરાસિં વિધમિત્વા અરહત્તં સચ્છિકતકાલો, આયમુખેહિ પવિટ્ઠેન ઉદકેન સરસ્સ પરિપુણ્ણકાલો વિય અબ્ભન્તરે લોકુત્તરધમ્મેહિ પરિપુણ્ણકાલો, સમન્તતો વતિં કત્વા રુક્ખે રોપેત્વા ઉય્યાનમજ્ઝે પાસાદં માપેત્વા નાટકાનિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સુભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સ નિસિન્નકાલો વિય ધમ્મપાસાદં આરુય્હ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નકાલો વેદિતબ્બો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. દેસના પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સિકા કથિતાતિ.

૯. નિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૭૯. નવમે હાનભાગિયા સઞ્ઞાતિઆદીસુ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ, હાનભાગિની પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૯૯) અભિધમ્મે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. યથાભૂતં નપ્પજાનન્તીતિ યથાસભાવતો મગ્ગઞાણેન ન જાનન્તિ.

૧૦. મહાપદેસસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. દસમે ભોગનગરે વિહરતીતિ પરિનિબ્બાનસમયે ચારિકં ચરન્તો તં નગરં પત્વા તત્થ વિહરતિ. આનન્દચેતિયેતિ આનન્દયક્ખસ્સ ભવનટ્ઠાને પતિટ્ઠિતવિહારે. મહાપદેસેતિ મહાઓકાસે મહાઅપદેસે વા, બુદ્ધાદયો મહન્તે મહન્તે અપદિસિત્વા વુત્તાનિ મહાકારણાનીતિ અત્થો. નેવ અભિનન્દિતબ્બન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠેહિ સાધુકારં દત્વા પુબ્બેવ ન સોતબ્બં. એવં કતે હિ પચ્છા ‘‘ઇદં ન સમેતી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘કિં પુબ્બેવ અયં ધમ્મો, ઇદાનિ ન ધમ્મો’’તિ વત્વા લદ્ધિં ન વિસ્સજ્જેતિ. નપ્પટિક્કોસિતબ્બન્તિ ‘‘કિં એસ બાલો વદતી’’તિ એવં પુબ્બેવ ન વત્તબ્બં. એવં વુત્તે હિ વત્તું યુત્તમ્પિ ન વક્ખતિ. તેનાહ – અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વાતિ. પદબ્યઞ્જનાનીતિ પદસઙ્ખાતાનિ બ્યઞ્જનાનિ. સાધુકં ઉગ્ગહેત્વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પાળિ વુત્તા, ઇમસ્મિં ઠાને અત્થો વુત્તો, ઇમસ્મિં ઠાને અનુસન્ધિ કથિતા, ઇમસ્મિં ઠાને પુબ્બાપરં કથિત’’ન્તિ સુટ્ઠુ ગહેત્વા. સુત્તે ઓતારેતબ્બાનીતિ સુત્તે ઓતરિતબ્બાનિ. વિનયે સન્દસ્સેતબ્બાનીતિ વિનયે સંસન્દેતબ્બાનિ.

એત્થ ચ સુત્તન્તિ વિનયો વુત્તો. યથાહ – ‘‘કત્થ પટિક્ખિત્તં, સાવત્થિયં સુત્તવિભઙ્ગે’’તિ (ચૂળવ. ૪૫૭) વિનયોતિ ખન્ધકો. યથાહ – ‘‘વિનયાતિસારે’’તિ. એવં વિનયપિટકમ્પિ ન પરિયાદિયતિ. ઉભતોવિભઙ્ગા પન સુત્તં, ખન્ધકપરિવારા વિનયોતિ એવં વિનયપિટકં પરિયાદિયતિ. અથ વા સુત્તન્તપિટકં સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવં દ્વેયેવ પિટકાનિ પરિયાદિયન્તિ. સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ વા સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવમ્પિ તીણિ પિટકાનિ ન તાવ પરિયાદિયન્તિ. અસુત્તનામકઞ્હિ બુદ્ધવચનં નામ અત્થિ. સેય્યથિદં – જાતકં પટિસમ્ભિદા નિદ્દેસો સુત્તનિપાતો ધમ્મપદં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ થેરગાથા થેરીગાથા અપદાનન્તિ.

સુદિન્નત્થેરો પન ‘‘અસુત્તનામકં બુદ્ધવચનં નત્થી’’તિ તં સબ્બં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘તીણિ પિટકાનિ સુત્તં, વિનયો પન કારણ’’ન્તિ આહ. તતો તં કારણં દસ્સેન્તો ઇદં સુત્તમાહરિ –

‘‘યે ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ નો વિરાગાય, સંયોગાય સંવત્તન્તિ નો વિસંયોગાય, સઉપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો અનુપાદાનાય, મહિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો અપ્પિચ્છતાય, અસન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો સન્તુટ્ઠિયા, કોસજ્જાય સંવત્તન્તિ નો વીરિયારમ્ભાય, સઙ્ગણિકાય સંવત્તન્તિ નો પવિવેકાય, આચયાય સંવત્તન્તિ નો અપચયાય. એકંસેન, ગોતમિ, જાનેય્યાસિ ‘નેસો ધમ્મો નેસો વિનયો નેતં સત્થુ સાસન’ન્તિ.

‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ નો સરાગાય, વિસંયોગાય સંવત્તન્તિ નો સંયોગાય. અનુપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો સઉપાદાનાય, અપ્પિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો મહિચ્છતાય, સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો અસન્તુટ્ઠિયા, વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ નો કોસજ્જાય, પવિવેકાય સંવત્તન્તિ નો સઙ્ગણિકાય, અપચયાય સંવત્તન્તિ નો આચયાય. એકંસેન, ગોતમિ, જાનેય્યાસિ ‘એસો ધમ્મો એસો વિનયો એતં સત્થુ સાસન’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૦૬; અ. નિ. ૮.૫૩).

તસ્મા સુત્તેતિ તેપિટકબુદ્ધવચને ઓતારેતબ્બાનિ. વિનયેતિ એતસ્મિં રાગાદિવિનયકારણે સંસન્દેતબ્બાનીતિ અયમેત્થ અત્થો. ન ચેવ સુત્તે ઓતરન્તીતિ સુત્તપટિપાટિયા કત્થચિ અનાગન્ત્વા છલ્લિં ઉટ્ઠપેત્વા ગુળ્હવેસ્સન્તર-ગુળ્હઉમ્મગ્ગ-ગુળ્હવિનયવેદલ્લપિટકાનં અઞ્ઞતરતો આગતાનિ પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો. એવં આગતાનિ હિ રાગાદિવિનયે ચ અપઞ્ઞાયમાનાનિ છડ્ડેતબ્બાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇતિ હિદં, ભિક્ખવે, છડ્ડેય્યાથા’’તિ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં મહાપદેસં ધારેય્યાથાતિ ઇમં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનોકાસં ધારેય્યાથાતિ.

સઞ્ચેતનિયવગ્ગો તતિયો.

(૧૯) ૪. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. યોધાજીવસુત્તવણ્ણના

૧૮૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે ઠાનકુસલોતિ યેન ઠાનેન ઠિતો અવિરાધેત્વા વિજ્ઝિતું સક્કોતિ, તસ્મિં ઠાને કુસલો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨. પાટિભોગસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. દુતિયે નત્થિ કોચિ પાટિભોગોતિ અહં તે પાટિભોગોતિ એવં પાટિભોગો ભવિતું સમત્થો નામ નત્થિ. જરાધમ્મન્તિ જરાસભાવં. એસ નયો સબ્બત્થ.

૩. સુતસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. તતિયે નત્થિ તતો દોસોતિ તસ્મિં દોસો નામ નત્થીતિ અત્થો.

૪. અભયસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. ચતુત્થે કિચ્છાજીવિતકારણટ્ઠેન રોગોવ રોગાતઙ્કો નામ. ફુટ્ઠસ્સાતિ તેન રોગાતઙ્કેન સમન્નાગતસ્સ. ઉરત્તાળિં કન્દતીતિ ઉરં તાળેત્વા રોદતિ. અકતકલ્યાણોતિઆદીસુ કલ્યાણં વુચ્ચતિ પુઞ્ઞકમ્મં, તં અકતં એતેનાતિ અકતકલ્યાણો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. પુઞ્ઞકમ્મમેવ હિ કોસલ્લસમ્ભૂતત્તા કુસલં, ભીતસ્સ પરિત્તાયકત્તા ભીરુત્તાણન્તિ વુચ્ચતિ. કતપાપોતિઆદીસુ પાપં વુચ્ચતિ લામકં અકુસલકમ્મં. લુદ્દન્તિ કક્ખળકમ્મં. કિબ્બિસન્તિ સમલં અપરિસુદ્ધકમ્મં. કઙ્ખી હોતીતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણેસુ ચેવ સિક્ખાય ચ પુબ્બન્તે ચ અપરન્તે ચ પુબ્બન્તાપરન્તે ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદે ચાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ કઙ્ખાય સમન્નાગતો હોતિ. વિચિકિચ્છીતિ વિચિકિચ્છાય સમન્નાગતો સાસનસદ્ધમ્મે ન નિટ્ઠં ગતો, ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન નિટ્ઠં ગન્તું ન સક્કોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૫. બ્રાહ્મણસચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. પઞ્ચમે બ્રાહ્મણસચ્ચાનીતિ બ્રાહ્મણાનં સચ્ચાનિ તથાનિ. સો તેન ન સમણોતિ મઞ્ઞતીતિ સો ખીણાસવો તેન સચ્ચેન ‘‘અહં સમણો’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ન મઞ્ઞતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. યદેવ તત્થ સચ્ચં, તદભિઞ્ઞાયાતિ યં તત્થ ‘‘સબ્બે પાણા અવજ્ઝા’’તિ પટિપત્તિયા સચ્ચં તથં અવિપરીતં. ઇમિના વચીસચ્ચં અબ્ભન્તરં કત્વા પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનં દસ્સેતિ. તદભિઞ્ઞાયાતિ તં ઉભયમ્પિ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય જાનિત્વા. અનુદ્દયાય અનુકમ્પાય પટિપન્નો હોતીતિ અનુદ્દયત્થાય ચ અનુકમ્પત્થાય ચ યા પટિપદા, તં પટિપન્નો હોતિ, પૂરેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સેસપટિપદાસુપિ એસેવ નયો.

સબ્બે કામાતિ સબ્બે વત્થુકામકિલેસકામા. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણો સચ્ચમાહાતિ એવમ્પિ વદન્તો ખીણાસવબ્રાહ્મણો સચ્ચમેવ આહ. સબ્બે ભવાતિ કામભવાદયો તયોપિ. નાહં ક્વચનીતિ એત્થ પન ચતુક્કોટિકસુઞ્ઞતા કથિતા. અયઞ્હિ ‘‘નાહં ક્વચની’’તિ ક્વચિ અત્તાનં ન પસ્સતિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ અત્તનો અત્તાનં કસ્સચિ પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતિ, ભાતિટ્ઠાને ભાતરં, સહાયટ્ઠાને સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારં મઞ્ઞિત્વા ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમસદ્દં તાવ ઠપેત્વા ‘‘ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ ચ અત્તાનં ક્વચિ ન પસ્સતી’’તિ અયમત્થો. ઇદાનિ ‘‘મમસદ્દં આહરિત્વા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનં નત્થી’’તિ સો પરસ્સ અત્તા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનભાવે અત્થીતિ ન પસ્સતિ, અત્તનો ભાતિટ્ઠાને ભાતરં, સહાયટ્ઠાને સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારન્તિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને પરસ્સ અત્તાનં ઇમિના કિઞ્ચનભાવેન ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. એવમયં યસ્મા નેવ કત્થચિ અત્તાનં પસ્સતિ, ન તં પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં અત્તનો કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતીતિ. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણોતિ એવં ચતુક્કોટિકં સુઞ્ઞતં વદન્તોપિ ખીણાસવબ્રાહ્મણો તસ્સા પટિપદાય સમ્મા પટિવિદ્ધત્તા સચ્ચમેવ આહ, ન મુસાતિ સબ્બેસુપિ વારેસુ મઞ્ઞનાનં પહીનત્તાયેવ ન મઞ્ઞતીતિ ચ અત્થો વેદિતબ્બો. આકિઞ્ચઞ્ઞંયેવ પટિપદન્તિ કિઞ્ચનભાવવિરહિતં નિપ્પલિબોધં નિગ્ગહણમેવ પટિપદં પટિપન્નો હોતિ પૂરેત્વા ઠિતો.

ઇમાનિ ખો પરિબ્બાજકા ચત્તારિ બ્રાહ્મણસચ્ચાનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાનીતિ યાનિ તુમ્હે ભોવાદિબ્રાહ્મણાનં સચ્ચાનિ વદેથ, તેહિ અઞ્ઞાનિ મયા ઇમાનિ બાહિતપાપબ્રાહ્મણસ્સ ચત્તારિ સચ્ચાનિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ સોળસવિધેન કિચ્ચેન જાનિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા પવેદિતાનિ દેસિતાનિ જોતિતાનીતિ અત્થો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચતૂસુપિ ઠાનેસુ ખીણાસવસ્સ વચીસચ્ચમેવ કથિતન્તિ.

૬. ઉમ્મગ્ગસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. છટ્ઠે પરિકસ્સતીતિ આકડ્ઢિયતિ. ઉમ્મગ્ગોતિ ઉમ્મુજ્જનં, પઞ્ઞાગમનન્તિ અત્થો. પઞ્ઞા એવ વા ઉમ્મુજ્જનટ્ઠેન ઉમ્મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ. સાવ પટિભાનટ્ઠેન પટિભાનં. ચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નસ્સ વસં ગચ્છતીતિ યે ચિત્તસ્સ વસં ગચ્છન્તિ, તેસંયેવેત્થ ગહણં વેદિતબ્બં. અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અત્થઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતીતિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુચ્છવિકધમ્મં સહ સીલેન પુબ્બભાગપ્પટિપદં પટિપન્નો હોતિ. નિબ્બેધિકપઞ્ઞોતિ નિબ્બિજ્ઝનકપઞ્ઞો. ઇદં દુક્ખન્તિ ઠપેત્વા તણ્હં સેસં તેભૂમકક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખન્તિ સુતં હોતિ. પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. અયં દુક્ખસમુદયોતિ વટ્ટમૂલકતણ્હા તસ્સ દુક્ખસ્સ સમુદયોતિ સુતં હોતિ. ઇમિના ઉપાયેન સેસદ્વયેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેન અરહત્તફલં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૭. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. સત્તમે તોદેય્યસ્સાતિ તુદિગામવાસિકસ્સ. પરિસતીતિ સન્નિપતિતાય પરિસાય. પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તીતિ પરગરહં પવત્તેન્તિ કથેન્તિ. બાલો અયં રાજાતિઆદિ યં તે ઉપારમ્ભં વત્તેન્તિ, તસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. સમણે રામપુત્તેતિ ઉદકે રામપુત્તે. અભિપ્પસન્નોતિ અતિક્કમ્મ પસન્નો. પરમનિપચ્ચકારન્તિ ઉત્તમનિપાતકિરિયં નીચવુત્તિં. પરિહારકાતિ પરિચારકા. યમકોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ. તેસુ હિ એકો યમકો નામ, એકો મોગ્ગલ્લો નામ, એકો ઉગ્ગો નામ, એકો નાવિન્દકી નામ, એકો ગન્ધબ્બો નામ, એકો અગ્ગિવેસ્સો નામ. ત્યાસ્સુદન્તિ એત્થ અસ્સુદન્તિ નિપાતમત્તં, તે અત્તનો પરિસતિ નિસિન્નેતિ અત્થો. ઇમિના નયેન નેતીતિ ઇમિના કારણેન અનુનેતિ જાનાપેતિ. કરણીયાધિકરણીયેસૂતિ પણ્ડિતેહિ કત્તબ્બકિચ્ચેસુ ચ અતિરેકકત્તબ્બકિચ્ચેસુ ચ. વચનીયાધિવચનીયેસૂતિ વત્તબ્બેસુ ચ અતિરેકવત્તબ્બેસુ ચ. અલમત્થદસતરેહીતિ એત્થ અત્થે પસ્સિતું સમત્થા અલમત્થદસા, તે અતિસિત્વા ઠિતા અલમત્થદસતરા, તેહિ અલમત્થદસતરેહિ. અલમત્થદસતરોતિ અલમત્થદસતાય ઉત્તરિતરો, છેકેહિ છેકતરો પણ્ડિતેહિ પણ્ડિતતરોતિ પુચ્છન્તો એવમાહ. અથસ્સ તે પટિપુચ્છન્તા એવં ભોતિઆદિમાહંસુ. ઇતિ બ્રાહ્મણો અત્તનો સપ્પુરિસતાય તં એળેય્યરાજાનમ્પિ તસ્સ પરિવારિકેપિ ઉદકમ્પિ રામપુત્તં પસંસિ. અન્ધો વિય હિ અસપ્પુરિસો, ચક્ખુમા વિય સપ્પુરિસો. યથા અન્ધો નેવ અનન્ધં ન અન્ધં પસ્સતિ, એવં અસપ્પુરિસો નેવ સપ્પુરિસં ન અસપ્પુરિસં જાનાતિ. યથા ચક્ખુમા અન્ધમ્પિ અનન્ધમ્પિ પસ્સતિ, એવં સપ્પુરિસો સપ્પુરિસમ્પિ અસપ્પુરિસમ્પિ જાનાતિ. તોદેય્યોપિ સપ્પુરિસતાય અસપ્પુરિસે અઞ્ઞાસીતિ ઇમમત્થવસં પટિચ્ચ તુટ્ઠમાનસો બ્રાહ્મણો અચ્છરિયં ભો, ગોતમાતિઆદીનિ વત્વા તથાગતસ્સ ભાસિતં અનુમોદિત્વા પક્કામિ.

૮. ઉપકસુત્તવણ્ણના

૧૮૮. અટ્ઠમે ઉપકોતિ તસ્સ નામં. મણ્ડિકાપુત્તોતિ મણ્ડિકાય પુત્તો. ઉપસઙ્કમીતિ સો કિર દેવદત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો, ‘‘કિં નુ ખો સત્થા મયિ અત્તનો સન્તિકં ઉપગતે વણ્ણં કથેસ્સતિ, ઉદાહુ અવણ્ણ’’ન્તિ પરિગ્ગણ્હનત્થં ઉપસઙ્કમિ. ‘‘નેરયિકો દેવદત્તો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૮) વચનં સુત્વા સત્થારં ઘટ્ટેતુકામો ઉપસઙ્કમીતિપિ વદન્તિ. પરૂપારમ્ભં વત્તેતીતિ પરગરહં કથેતિ. સબ્બો સો ન ઉપપાદેતીતિ સબ્બોપિ સો કુસલધમ્મં ન ઉપ્પાદેતિ, અત્તનો વા વચનં ઉપપાદેતું અનુચ્છવિકં કાતું ન સક્કોતિ. અનુપપાદેન્તો ગારય્હો હોતીતિ કુસલં ધમ્મં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તો અત્તનો ચ વચનં ઉપપન્નં અનુચ્છવિકં કાતું અસક્કોન્તો ગારય્હો હોતિ. ઉપવજ્જોતિ ઉપવદિતબ્બો ચ હોતિ, વજ્જેન વા ઉપેતો હોતિ, સદોસો હોતીતિ અત્થો.

અથ ભગવા તસ્સ વાદં ગહેત્વા તસ્સેવ ગીવાય પટિમુઞ્ચન્તો પરૂપારમ્ભન્તિઆદિમાહ. ઉમ્મુજ્જમાનકંયેવાતિ ઉદકતો સીસં ઉક્ખિપન્તંયેવ. તત્થ અપરિમાણા પદાતિઆદીસુ તસ્મિં અકુસલન્તિ પઞ્ઞાપને પદાનિપિ અક્ખરાનિપિ ધમ્મદેસનાપિ અપરિમાણાયેવ. ઇતિપિદં અકુસલન્તિ ઇદમ્પિ અકુસલં ઇદમ્પિ અકુસલં ઇમિનાપિ કારણેન ઇમિનાપિ કારણેન અકુસલન્તિ એવં અકુસલપઞ્ઞત્તિયં આગતાનિપિ અપરિમાણાનિ. અથાપિ અઞ્ઞેનાકારેન તથાગતો તં ધમ્મં દેસેય્ય, એવમ્પિસ્સ દેસના અપરિમાણા ભવેય્ય. યથાહ – ‘‘અપરિયાદિન્નાવસ્સ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના, અપરિયાદિન્નં ધમ્મપદબ્યઞ્જન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૧). ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. યાવ ધંસી વતાયન્તિ યાવ ગુણધંસી વત અયં. લોણકારદારકોતિ લોણકારગામદારકો. યત્ર હિ નામાતિ યો હિ નામ. આસાદેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતીતિ ઘટ્ટેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ. અપેહીતિ અપગચ્છ, મા મે પુરતો અટ્ઠાસિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ગીવાય ગણ્હાપેત્વા નિક્કડ્ઢાપેસિયેવાતિ.

૯. સચ્છિકરણીયસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. નવમે કાયેનાતિ નામકાયેન. સચ્છિકરણીયાતિ પચ્ચક્ખં કાતબ્બા. સતિયાતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિયા. ચક્ખુનાતિ દિબ્બચક્ખુના. પઞ્ઞાયાતિ ઝાનપઞ્ઞાય વિપસ્સનાપઞ્ઞા સચ્છિકાતબ્બા, વિપસ્સનાપઞ્ઞાય મગ્ગપઞ્ઞા, મગ્ગપઞ્ઞાય ફલપઞ્ઞા, ફલપઞ્ઞાય પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા સચ્છિકાતબ્બા, પત્તબ્બાતિ અત્થો. આસવાનં ખયસઙ્ખાતં પન અરહત્તં પચ્ચવેક્ખણવસેન પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય સચ્છિકરણીયં નામાતિ.

૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. દસમે તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ યતો યતો અનુવિલોકેતિ, તતો તતો તુણ્હીભૂતમેવ. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ પટિપત્તિસમ્પન્ને ભિક્ખૂ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ અનુવિલોકેત્વા ઉપ્પન્નધમ્મપામોજ્જો થોમેતુકામતાય આમન્તેસિ. અપલાપાતિ પલાપરહિતા. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. સુદ્ધાતિ નિમ્મલા. સારે પતિટ્ઠિતાતિ સીલાદિસારે પતિટ્ઠિતા. અલન્તિ યુત્તં. યોજનગણનાનીતિ એકં યોજનં યોજનમેવ, દસપિ યોજનાનિ યોજનાનેવ. તતો ઉદ્ધં ‘‘યોજનગણનાની’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન યોજનસતમ્પિ યોજનસહસ્સમ્પિ અધિપ્પેતં. પુટોસેનાપીતિ પુટોસં વુચ્ચતિ પાથેય્યં, પાથેય્યં ગહેત્વાપિ ઉપસઙ્કમિતું યુત્તમેવાતિ અત્થો. પુટંસેનાતિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – પુટો અંસે અસ્સાતિ પુટંસો, તેન પુટંસેન, અંસેન પાથેય્યપુટં વહન્તેનાપીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ એવરૂપેહિ એવરૂપેહિ ચ ગુણેહિ સમન્નાગતા એત્થ ભિક્ખૂ અત્થીતિ દસ્સેતું સન્તિ ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ દેવપ્પત્તાતિ ઉપપત્તિદેવનિબ્બત્તકં દિબ્બવિહારં દિબ્બવિહારેન ચ અરહત્તં પત્તા. બ્રહ્મપ્પત્તાતિ નિદ્દોસટ્ઠેન બ્રહ્મભાવસાધકં બ્રહ્મવિહારં બ્રહ્મવિહારેન ચ અરહત્તં પત્તા. આનેઞ્જપ્પત્તાતિ અનિઞ્જનભાવસાધકં આનેઞ્જં આનેઞ્જેન ચ અરહત્તં પત્તા. અરિયપ્પત્તાતિ પુથુજ્જનભાવં અતિક્કમ્મ અરિયભાવં પત્તા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દેવપ્પત્તો હોતીતિઆદીસુ એવં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને ઠત્વા ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પત્તો દેવપ્પત્તો નામ હોતિ, ચતૂસુ બ્રહ્મવિહારેસુ ઠત્વા ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પત્તો બ્રહ્મપ્પત્તો નામ, ચતૂસુ અરૂપજ્ઝાનેસુ ઠત્વા ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પત્તો આનેઞ્જપ્પત્તો નામ. ઇદં દુક્ખન્તિઆદીહિ ચતૂહિ સચ્ચેહિ ચત્તારો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ કથિતાનિ. તસ્મા ઇમં અરિયધમ્મં પત્તો ભિક્ખુ અરિયપ્પત્તો નામ હોતીતિ.

બ્રાહ્મણવગ્ગો ચતુત્થો.

(૨૦) ૫. મહાવગ્ગો

૧. સોતાનુગતસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સોતાનુગતાનન્તિ પસાદસોતં ઓદહિત્વા ઞાણસોતેન વવત્થપિતાનં. ચત્તારો આનિસંસા પાટિકઙ્ખાતિ ચત્તારો ગુણાનિસંસા પાટિકઙ્ખિતબ્બા. ઇદં પન ભગવતા અત્થુપ્પત્તિવસેન આરદ્ધં. કતરઅત્થુપ્પત્તિવસેનાતિ? ભિક્ખૂનં ધમ્મસ્સવનાય અનુપસઙ્કમનઅત્થુપ્પત્તિવસેન. પઞ્ચસતા કિર બ્રાહ્મણપબ્બજિતા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો લિઙ્ગવચનવિભત્તિપદબ્યઞ્જનાદીહિ કથેન્તો અમ્હેહિ ઞાતમેવ કથેસ્સતિ, અઞ્ઞાતં કિં કથેસ્સતી’’તિ ધમ્મસ્સવનત્થં ન ગચ્છન્તિ. સત્થા તં પવત્તિં સુત્વા તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કસ્મા એવં કરોથ, સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણાથ, સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તાનઞ્ચ સજ્ઝાયન્તાનઞ્ચ ઇમે એત્તકા આનિસંસા’’તિ દસ્સેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ ધમ્મં પરિયાપુણાતીતિ સુત્તં ગેય્યન્તિઆદિકં નવઙ્ગં સત્થુસાસનભૂતં તન્તિધમ્મં વળઞ્જેતિ. સોતાનુગતા હોન્તીતિ સોતં અનુપ્પત્તા અનુપવિટ્ઠા હોન્તિ. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ચિત્તેન ઓલોકિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધા પચ્ચક્ખં કતા. મુટ્ઠસ્સતિ કાલં કુરુમાનોતિ નયિદં બુદ્ધવચનં અનુસ્સરણસતિયા અભાવેન વુત્તં, પુથુજ્જનકાલકિરિયં પન સન્ધાય વુત્તં. પુથુજ્જનો હિ મુટ્ઠસ્સતિ કાલં કરોતિ નામ. ઉપપજ્જતીતિ સુદ્ધસીલે પતિટ્ઠિતો દેવલોકે નિબ્બત્તતિ. ધમ્મપદા પ્લવન્તીતિ અન્તરાભવે નિબ્બત્તમુટ્ઠસ્સતિનો, યેપિ પુબ્બે સજ્ઝાયમૂલિકા વાચાપરિચિતબુદ્ધવચનધમ્મા, તે સબ્બે પસન્ને આદાસે છાયા વિય પ્લવન્તિ, પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદોતિ બુદ્ધવચનાનુસ્સરણસતિયા ઉપ્પાદો દન્ધો ગરુ. અથ સો સત્તો ખિપ્પંયેવ વિસેસગામી હોતિ, નિબ્બાનગામી હોતીતિ અત્થો.

ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તોતિ ઇદ્ધિસમ્પન્નો ચિત્તસ્સ વસિભાવપત્તો ખીણાસવો. અયં વા સો ધમ્મવિનયોતિ એત્થ વિભાવનત્થો વા-સદ્દો. યત્થાતિ યસ્મિં ધમ્મવિનયે. બ્રહ્મચરિયં અચરિન્તિ બ્રહ્મચરિયવાસં વસિં. ઇદમ્પિ બુદ્ધવચનં મયા પુબ્બે વળઞ્જિતન્તિ બુદ્ધવચનાનુસ્સરણવસેનેતં વુત્તં. દેવપુત્તોતિ પઞ્ચાલચણ્ડો વિય હત્થકમહાબ્રહ્મા વિય સનઙ્કુમારબ્રહ્મા વિય ચ એકો ધમ્મકથિકદેવપુત્તો. ઓપપાતિકો ઓપપાતિકં સારેતીતિ પઠમં ઉપ્પન્નો દેવપુત્તો પચ્છા ઉપ્પન્નં સારેતિ. સહપંસુકીળિકાતિ એતેન નેસં દીઘરત્તં કતપરિચયભાવં દસ્સેતિ. સમાગચ્છેય્યુન્તિ સાલાય વા રુક્ખમૂલે વા સમ્મુખીભાવં ગચ્છેય્યું. એવં વદેય્યાતિ સાલાય વા રુક્ખમૂલે વા પઠમતરં નિસિન્નો પચ્છા આગતં એવં વદેય્ય. સેસમેત્થ પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨. ઠાનસુત્તવણ્ણના

૧૯૨. દુતિયે ઠાનાનીતિ કારણાનિ. ઠાનેહીતિ કારણેહિ. સોચેય્યન્તિ સુચિભાવો. સંવસમાનોતિ એકતો વસમાનો. ન સન્તતકારીતિ ન સતતકારી. ન સન્તતવુત્તિ સીલેસૂતિ સતતં સબ્બકાલં સીલજીવિતં ન જીવતીતિ અત્થો. સંવોહારમાનોતિ કથેન્તો. એકેન એકો વોહરતીતિ એકેન સદ્ધિં એકો હુત્વા કથેતિ. વોક્કમતીતિ ઓક્કમતિ. પુરિમવોહારા પચ્છિમવોહારન્તિ પુરિમકથાય પચ્છિમકથં, પુરિમકથાય ચ પચ્છિમકથા, પચ્છિમકથાય ચ પુરિમકથા ન સમેતીતિ અત્થો.

ઞાતિબ્યસનેનાતિઆદીસુ ઞાતીનં બ્યસનં ઞાતિબ્યસનં, ઞાતિવિનાસોતિ અત્થો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. રોગબ્યસને પન રોગોયેવ આરોગ્યવિનાસનતો બ્યસનં રોગબ્યસનં. અનુપરિવત્તન્તીતિ અનુબન્ધન્તિ. લાભો ચાતિઆદીસુ એકં અત્તભાવં લાભો અનુપરિવત્તતિ, એકં અલાભોતિ એવં નયો નેતબ્બો. સાકચ્છાયમાનોતિ પઞ્હપુચ્છનવિસ્સજ્જનવસેન સાકચ્છં કરોન્તો. યથાતિ યેનાકારેન. ઉમ્મગ્ગોતિ પઞ્હુમ્મગ્ગો. અભિનીહારોતિ પઞ્હાભિસઙ્ખરણવસેન ચિત્તસ્સ અભિનીહારો. સમુદાહારોતિ પઞ્હપુચ્છનં. સન્તન્તિ પચ્ચનીકસન્તતાય સન્તં કત્વા ન કથેતીતિ અત્થો. પણીતન્તિ અતપ્પકં. અતક્કાવચરન્તિ યથા તક્કેન નયગ્ગાહેન ગહેતું સક્કા હોતિ, એવં ન કથેતીતિ અત્થો. નિપુણન્તિ સણ્હં. પણ્ડિતવેદનીયન્તિ પણ્ડિતેહિ જાનિતબ્બકં. સેસં સબ્બત્થ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. ભદ્દિયસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. તતિયે ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો હુત્વા માલાગન્ધવિલેપનં ગહેત્વા ભગવન્તં વન્દિસ્સામીતિ ઉપસઙ્કમિ. મા અનુસ્સવેનાતિઆદીસુ અનુસ્સવવચનેન મમ કથં મા ગણ્હથાતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સારમ્ભોતિ કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો. અલોભાદયો લોભાદિપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બા. કુસલધમ્મૂપસમ્પદાયાતિ કુસલધમ્માનં સમ્પાદનત્થાય, પટિલાભત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમે ચેપિ, ભદ્દિય, મહાસાલાતિ પુરતો ઠિતે સાલરુક્ખે દસ્સેન્તો એવમાહ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. સત્થરિ પન દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે ભદ્દિયો સોતાપન્નો જાતોતિ.

૪. સામુગિયાસુત્તવણ્ણના

૧૯૪. ચતુત્થે સામુગિયાતિ સામુગનિગમવાસિનો. બ્યગ્ઘપજ્જાતિ તે આલપન્તો એવમાહ. કોલનગરસ્સ હિ કોલરુક્ખે હારેત્વા કતત્તા કોલનગરન્તિ ચ બ્યગ્ઘપથે માપિતત્તા બ્યગ્ઘપજ્જન્તિ ચ દ્વે નામાનિ. એતેસઞ્ચ પુબ્બપુરિસા તત્થ વસિંસૂતિ બ્યગ્ઘપજ્જવાસિતાય બ્યગ્ઘપજ્જવાસિનો બ્યગ્ઘપજ્જાતિ વુચ્ચન્તિ. તે આલપન્તો એવમાહ. પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનીતિ પારિસુદ્ધિઅત્થાય પધાનિયઙ્ગાનિ પદહિતબ્બવીરિયસ્સ અઙ્ગાનિ, કોટ્ઠાસાતિ અત્થો. સીલપારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ સીલપરિસોધનવીરિયસ્સેતં નામં. તઞ્હિ સીલપારિસુદ્ધિપરિપૂરણત્થાય પધાનિયઙ્ગન્તિ સીલપારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ. યો તત્થ છન્દોતિઆદીસુ યો તસ્મિં અનુગ્ગણ્હને કત્તુકામતાછન્દોતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સતિસમ્પજઞ્ઞં પનેત્થ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા વીરિયપગ્ગહનત્થં વુત્તં. રજનીયેસુ ધમ્મેસુ ચિત્તં વિરાજેતીતિ રાગપચ્ચયેસુ ઇટ્ઠારમ્મણેસુ યથા ચિત્તં વિરજ્જતિ, એવં કરોતિ. વિમોચનીયેસુ ધમ્મેસુ ચિત્તં વિમોચેતીતિ યેહિ આરમ્મણેહિ ચિત્તં વિમોચેતબ્બં, તેસુ યથા વિમુચ્ચતિ, એવં કરોતિ. વિરાજેત્વાતિ એત્થ મગ્ગક્ખણે વિરાજેતિ નામ, ફલક્ખણે વિરત્તં નામ હોતિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. સમ્માવિમુત્તિં ફુસતીતિ હેતુના નયેન અરહત્તફલવિમુત્તિં ઞાણફસ્સેન ફુસતીતિ.

૫. વપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. પઞ્ચમે વપ્પોતિ દસબલસ્સ ચૂળપિતા સક્યરાજા. નિગણ્ઠસાવકોતિ વેસાલિયં સીહસેનાપતિ વિય નાળન્દાયં ઉપાલિગહપતિ વિય ચ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો. કાયેન સંવુતોતિ કાયદ્વારસ્સ સંવુતત્તા પિહિતત્તા કાયેન સંવુતો નામ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાવિરાગાતિ અવિજ્જાય ખયવિરાગેન. વિજ્જુપ્પાદાતિ મગ્ગવિજ્જાય ઉપ્પાદેન. તં ઠાનન્તિ તં કારણં. અવિપક્કવિપાકન્તિ અલદ્ધવિપાકવારં. તતોનિદાનન્તિ તંહેતુ તપ્પચ્ચયા. દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યુન્તિ દુક્ખવેદનાય પચ્ચયભૂતા કિલેસા અસ્સવેય્યું, તસ્સ પુરિસસ્સ ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ અત્થો. અભિસમ્પરાયન્તિ દુતિયે અત્તભાવે. કાયસમારમ્ભપચ્ચયાતિ કાયકમ્મપચ્ચયેન. આસવાતિ કિલેસા. વિઘાતપરિળાહાતિ એત્થ વિઘાતોતિ દુક્ખં. પરિળાહોતિ કાયિકચેતસિકો પરિળાહો. ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતીતિ ઞાણવજ્ઝં કમ્મં ઞાણફસ્સેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા ખયં ગમેતિ, વિપાકવજ્ઝં કમ્મં વિપાકફસ્સેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા ખયં ગમેતિ. નિજ્જરાતિ કિલેસજીરણકપટિપદા. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. ઇધ ઠત્વા અયં ભિક્ખુ ખીણાસવો કાતબ્બો, ચત્તારિ મહાભૂતાનિ નીહરિત્વા ચતુસચ્ચવવત્થાનં દસ્સેત્વા યાવ અરહત્તફલં કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં.

ઇદાનિ પન તસ્સ ખીણાસવસ્સ સતતવિહારે દસ્સેતું એવં સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સાતિ હેતુના કારણેન સમ્મા વિમુત્તસ્સ. સતતવિહારાતિ નિચ્ચવિહારા નિબદ્ધવિહારા. નેવ સુમનો હોતીતિ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગવસેન ન સોમનસ્સજાતો હોતિ. ન દુમ્મનોતિ અનિટ્ઠારમ્મણે પટિઘવસેન ન દોમનસ્સજાતો હોતિ. ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનોતિ સતિસમ્પજઞ્ઞપરિગ્ગહિતાય મજ્ઝત્તાકારલક્ખણાય ઉપેક્ખાય તેસુ આરમ્મણેસુ ઉપેક્ખકો મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરતિ.

કાયપરિયન્તિકન્તિ કાયન્તિકં કાયપરિચ્છિન્નં, યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્તં પઞ્ચદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ જીવિતન્તિકં જીવિતપરિચ્છિન્નં, યાવ જીવિતં પવત્તતિ, તાવ પવત્તં મનોદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. તત્થ પઞ્ચદ્વારિકવેદના પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતિ, મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતિ. સા હિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપસ્મિંયેવ પતિટ્ઠાતિ. પઞ્ચદ્વારિકા પવત્તે પઞ્ચદ્વારવસેન પવત્તમાના પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અધિમત્તા બલવતી હોતિ, પણ્ણાસવસ્સકાલે ઠિતા હોતિ, સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય પરિહાયમાના, અસીતિનવુતિવસ્સકાલે મન્દા હોતિ. તદા હિ સત્તા ‘‘ચિરરત્તં એકતો નિસીદિમ્હા નિપજ્જિમ્હા’’તિ વદન્તેપિ ન જાનામાતિ વદન્તિ. અધિમત્તાનિપિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ ન પસ્સામ, સુગન્ધદુગ્ગન્ધં વા સાદુઅસાદું વા થદ્ધમુદુકં વાતિ ન જાનામાતિપિ વદન્તિ. ઇતિ નેસં પઞ્ચદ્વારિકવેદના ભગ્ગા હોતિ, મનોદ્વારિકા પવત્તતિ. સાપિ અનુપુબ્બેન પરિહાયમાના મરણસમયે હદયકોટિંયેવ નિસ્સાય પવત્તતિ. યાવ પનેસા પવત્તતિ, તાવ સત્તો જીવતીતિ વુચ્ચતિ. યદા નપ્પવત્તતિ, તદા ‘‘મતો નિરુદ્ધો’’તિ વુચ્ચતિ.

સ્વાયમત્થો વાપિયા દીપેતબ્બો – યથા હિ પુરિસો પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નં વાપિં કરેય્ય. પઠમં દેવે વુટ્ઠે પઞ્ચહિ ઉદકમગ્ગેહિ ઉદકં પવિસિત્વા અન્તોવાપિયં આવાટે પૂરેય્ય. પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે ઉદકમગ્ગે પૂરેત્વા ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં ઓત્થરિત્વા ઉદકં તિટ્ઠેય્ય તતો તતો વિસ્સન્દમાનં. અથ નિદ્ધમનતુમ્બે વિવરિત્વા ખેત્તેસુ કમ્મે કયિરમાને ઉદકં નિક્ખમન્તં, સસ્સપાકકાલે ઉદકં નિક્ખન્તં ઉદકં પરિહીનં, ‘‘મચ્છે ગણ્હામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જેય્ય. તતો કતિપાહેન આવાટેસુયેવ ઉદકં સણ્ઠહેય. યાવ પન તં આવાટેસુ હોતિ, તાવ મહાવાપિયં ઉદકં અત્થીતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યદા પન તત્થ છિજ્જતિ, તદા ‘‘વાપિયં ઉદકં નત્થી’’તિ વુચ્ચતિ. એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

પઠમં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચહિ મગ્ગેહિ ઉદકે પવિસન્તે આવાટાનં પૂરણકાલો વિય હિ પઠમમેવ પટિસન્ધિક્ખણે મનોદ્વારિકવેદનાય વત્થુરૂપે પતિટ્ઠિતકાલો, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચમગ્ગાનં પૂરણકાલો વિય પવત્તે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય પવત્તિ, ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં અજ્ઝોત્થરણં વિય પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનાદિવસેન તસ્સ અધિમત્તબલવભાવો, યાવ વાપિતો ઉદકં ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ પૂરાય વાપિયા ઠિતકાલો વિય પઞ્ઞાસવસ્સકાલે તસ્સ ઠિતકાલો, નિદ્ધમનતુમ્બેસુ વિવટેસુ કમ્મે કયિરમાને ઉદકસ્સ નિક્ખમનકાલો વિય સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય તસ્સ પરિહાનિ, ઉદકે ભટ્ઠે ઉદકમગ્ગેસુ પરિત્તઉદકસ્સ ઠિતકાલો વિય અસીતિનવુતિકાલે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય મન્દકાલો, આવાટેસુયેવ ઉદકસ્સ પતિટ્ઠિતકાલો વિય હદયવત્થુકોટિં નિસ્સાય મનોદ્વારે વેદનાય પવત્તિકાલો, આવાટેસુ પરિત્તેપિ ઉદકે સતિ ‘‘વાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ વત્તબ્બકાલો વિય યાવ સા પવત્તતિ, તાવ ‘‘સત્તો જીવતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા પન આવાટેસુ ઉદકે છિન્ને ‘‘નત્થિ વાપિયં ઉદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનોદ્વારિકવેદનાય અપ્પવત્તમાનાય સત્તો મતોતિ વુચ્ચતિ. ઇમં વેદનં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ કાયસ્સ ભેદેન. ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉદ્ધં. ઇધેવાતિ પટિસન્ધિવસેન પરતો અગન્ત્વા ઇધેવ. સીતી ભવિસ્સન્તીતિ પવત્તિવિપ્ફન્દનદરથરહિતાનિ સીતાનિ અપ્પવત્તનધમ્માનિ ભવિસ્સન્તિ.

થૂણં પટિચ્ચાતિ રુક્ખં પટિચ્ચ. કુદ્દાલપિટકં આદાયાતિ કુદ્દાલઞ્ચ ખણિત્તિઞ્ચ પચ્છિઞ્ચ ગહેત્વાતિ અત્થો. દેસના પન કુદ્દાલવસેનેવ કતા. મૂલે છિન્દેય્યાતિ મૂલમ્હિ કુદ્દાલેન છિન્દેય્ય. પલિખણેય્યાતિ ખણિત્તિયા સમન્તા ખણેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – રુક્ખો વિય હિ અત્તભાવો દટ્ઠબ્બો, રુક્ખં પટિચ્ચ છાયા વિય કુસલાકુસલં કમ્મં, છાયં અપ્પવત્તં કાતુકામો પુરિસો વિય યોગાવચરો, કુદ્દાલો વિય પઞ્ઞા, પિટકં વિય સમાધિ, ખણિત્તિ વિય વિપસ્સના, ખણિત્તિયા મૂલાનં પલિખણનકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાય છેદનકાલો, ખણ્ડાખણ્ડં કરણકાલો વિય ખન્ધવસેન દિટ્ઠકાલો, ફાલનકાલો વિય આયતનવસેન દિટ્ઠકાલો, સકલીકરણકાલો વિય ધાતુવસેન દિટ્ઠકાલો, વાતાતપેન વિસોસનકાલો વિય કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ કરણકાલો, અગ્ગિના ડહનકાલો વિય ઞાણેન કિલેસાનં ડહનકાલો, મસિકરણકાલો વિય વત્તમાનક-પઞ્ચક્ખન્ધકાલો, મહાવાતે ઓફુનનકાલો વિય નદીસોતે પવાહનકાલો વિય ચ છિન્નમૂલકાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પટિસન્ધિકનિરોધો, ઓફુનનપ્પવાહનેહિ અપઞ્ઞત્તિકભાવૂપગમો વિય પુનબ્ભવે વિપાકક્ખન્ધાનં અનુપ્પાદેન અપણ્ણત્તિકભાવો વેદિતબ્બો.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ સત્થરિ દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે સોતાપત્તિફલં પત્વા એતં ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ ઉદયત્થિકોતિ વડ્ઢિઅત્થિકો. અસ્સપણિયં પોસેય્યાતિ પઞ્ચ અસ્સપોતસતાનિ કિણિત્વા પચ્છા વિક્કિણિસ્સામીતિ પોસેય્ય. સહસ્સગ્ઘનકસ્સ અસ્સસ્સ પઞ્ચસતમત્તં ઉપકરણં ગન્ધમાલાદિવસેન પોસાવનિકંયેવ અગમાસિ. અથસ્સ તે અસ્સા એકદિવસેનેવ રોગં ફુસિત્વા સબ્બે જીવિતક્ખયં પાપુણેય્યુન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન એવમાહ. ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છેય્યાતિ વડ્ઢિઞ્ચ ગેહતો નીહરિત્વા દિન્નમૂલઞ્ચ કિઞ્ચિ ન લભેય્ય. પયિરુપાસિન્તિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિં. સ્વાહં ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છિન્તિ સો અહં નેવ ઉદયં ન ગેહતો દિન્નધનં અધિગચ્છિં, પણિયઅસ્સજગ્ગનકો નામ જાતોસ્મીતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૬. સાળ્હસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. છટ્ઠે દ્વયેનાતિ દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ. ઓઘસ્સ નિત્થરણન્તિ ચતુરોઘનિત્થરણં. તપોજિગુચ્છાહેતૂતિ દુક્કરકારિકસઙ્ખાતેન તપેન પાપજિગુચ્છનહેતુ. અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞઙ્ગન્તિ એકં સમણધમ્મકોટ્ઠાસં. અપરિસુદ્ધકાયસમાચારાતિઆદીસુ પુરિમેહિ તીહિ પદેહિ કાયિકવાચસિકચેતસિકસીલાનં અપરિસુદ્ધતં દસ્સેત્વા પચ્છિમેન પદેન અપરિસુદ્ધાજીવતં દસ્સેતિ. ઞાણદસ્સનાયાતિ મગ્ગઞાણસઙ્ખાતાય દસ્સનાય. અનુત્તરાય સમ્બોધાયાતિ અરહત્તાય, અરહત્તઞાણફસ્સેન ફુસિતું અભબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. સાલલટ્ઠિન્તિ સાલરુક્ખં. નવન્તિ તરુણં. અકુક્કુચ્ચકજાતન્તિ ‘‘ભવેય્ય નુ ખો, ન ભવેય્યા’’તિ અજનેતબ્બકુક્કુચ્ચં. લેખણિયા લિખેય્યાતિ અવલેખનમત્તકેન અવલિખેય્ય. ધોવેય્યાતિ ઘંસેય્ય. અન્તો અવિસુદ્ધાતિ અબ્ભન્તરે અસુદ્ધા અપનીતસારા.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સાલલટ્ઠિ વિય હિ અત્તભાવો દટ્ઠબ્બો, નદીસોતં વિય સંસારસોતં, પારં ગન્તુકામપુરિસો વિય દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ગહેત્વા ઠિતપુરિસો, સાલલટ્ઠિયા બહિદ્ધા સુપરિકમ્મકતકાલો વિય બહિદ્ધા તપચરણં ગાળ્હં કત્વા ગહિતકાલો, અન્તો અસુદ્ધકાલો વિય અબ્ભન્તરે સીલાનં અપરિસુદ્ધકાલો, સાલલટ્ઠિયા સંસીદિત્વા અધોગમનં વિય દિટ્ઠિગતિકસ્સ સંસારસોતે સંસીદનં વેદિતબ્બં.

ફિયારિત્તં બન્ધેય્યાતિ ફિયઞ્ચ અરિત્તઞ્ચ યોજેય્ય. એવમેવાતિ એત્થાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સાલલટ્ઠિ વિય અત્તભાવો, નદીસોતં વિય સંસારસોતં, પારં ગન્તુકામપુરિસો વિય યોગાવચરો, બહિદ્ધા સુપરિકમ્મકતકાલો વિય છસુ દ્વારેસુ સંવરસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતકાલો, અન્તો સુવિસોધિતભાવો વિય અબ્ભન્તરે પરિસુદ્ધસીલભાવો, ફિયારિત્તબન્ધનં વિય કાયિકચેતસિકવીરિયકરણં, સોત્થિના પારિમતીરગમનં વિય અનુપુબ્બેન સીલં પૂરેત્વા સમાધિં પૂરેત્વા પઞ્ઞં પૂરેત્વા નિબ્બાનગમનં દટ્ઠબ્બં.

કણ્ડચિત્રકાનીતિ સરલટ્ઠિસરરજ્જુસરપાસાદસરસાણિસરપોક્ખરણિસરપદુમાનીતિ અનેકાનિ કણ્ડેહિ કત્તબ્બચિત્રાનિ. અથ ખો સો તીહિ ઠાનેહીતિ સો એવં બહૂનિ કણ્ડચિત્રકાનિ જાનન્તોપિ ન રાજારહો હોતિ, તીહિયેવ પન ઠાનેહિ હોતીતિ અત્થો. સમ્માસમાધિ હોતીતિ મગ્ગસમાધિના ચ ફલસમાધિના ચ સમાહિતો હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. સમ્માદિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. ઇદં દુક્ખન્તિઆદીહિ ચતૂહિ સચ્ચેહિ ચત્તારો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ કથિતાનિ. અયં પન મગ્ગેનેવ અવિરાધિતં વિજ્ઝતિ નામાતિ વેદિતબ્બો. સમ્માવિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા સમન્નાગતો. અવિજ્જાક્ખન્ધં પદાલેતીતિ અરહત્તમગ્ગેન પદાલેતિ નામાતિ વુચ્ચતિ. ઇમિના હિ હેટ્ઠા અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાક્ખન્ધો પદાલિતો, ઇધ પન પદાલિતં ઉપાદાય પદાલેતીતિ વત્તું વટ્ટતીતિ.

૭. મલ્લિકાદેવીસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. સત્તમે મલ્લિકા દેવીતિ પસેનદિરઞ્ઞો દેવી. યેન મિધેકચ્ચો માતુગામોતિ યેન ઇધેકચ્ચા ઇત્થી. દુબ્બણ્ણાતિ બીભચ્છવણ્ણા. દુરૂપાતિ દુસ્સણ્ઠિતા. સુપાપિકાતિ સુટ્ઠુ પાપિકા સુટ્ઠુ લામિકા. દસ્સનાયાતિ પસ્સિતું. દલિદ્દાતિ ધનદલિદ્દા. અપ્પસ્સકાતિ સકેન ધનેન રહિતા. અપ્પભોગાતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડકરહિતા. અપ્પેસક્ખાતિ અપ્પપરિવારા. અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા. મહદ્ધનાતિ વળઞ્જનકધનેન મહદ્ધના. મહાભોગાતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડભોગેન મહાભોગા. મહેસક્ખાતિ મહાપરિવારા. અભિરૂપાતિ ઉત્તમરૂપા. દસ્સનીયાતિ દસ્સનયુત્તા. પાસાદિકાતિ દસ્સનેન પાસાદિકા. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણેન ચેવ સરીરસણ્ઠાનેન ચ.

અભિસજ્જતીતિ લગ્ગતિ. બ્યાપજ્જતીતિ પકતિં પજહતિ. પતિત્થીયતીતિ કોધવસેન થિનભાવં થદ્ધભાવં આપજ્જતિ. ન દાતા હોતીતિ ન દાયિકા હોતિ. સેય્યાવસથપદીપેય્યન્તિ એત્થ સેય્યાતિ મઞ્ચપલ્લઙ્કાદિસયનં. આવસથોતિ આવસથાગારં. પદીપેય્યં વુચ્ચતિ વટ્ટિતેલાદિપદીપૂપકરણં. ઇસ્સામનિકાતિ ઇસ્સાય સમ્પયુત્તચિત્તા. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. કોધના અહોસિન્તિ કોધમના અહોસિં. અનિસ્સામનિકા અહોસિન્તિ ઇસ્સાવિરહિતચિત્તા અહોસિં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૮. અત્તન્તપસુત્તવણ્ણના

૧૯૮. અટ્ઠમે અત્તન્તપાદીસુ અત્તાનં તપતિ દુક્ખાપેતીતિ અત્તન્તપો. અત્તનો પરિતાપનાનુયોગં અત્તપરિતાપનાનુયોગં. પરં તપતીતિ પરન્તપો. પરેસં પરિતાપનાનુયોગં પરપરિતાપનાનુયોગં. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. નિચ્છાતોતિ છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા, સા અસ્સ નત્થીતિ નિચ્છાતો. સબ્બકિલેસાનં નિબ્બુતત્તા નિબ્બુતો. અન્તો તાપનકિલેસાનં અભાવા સીતલો જાતોતિ સીતીભૂતો. ઝાનમગ્ગફલનિબ્બાનસુખાનિ પટિસંવેદેતીતિ સુખપ્પટિસંવેદી. બ્રહ્મભૂતેન અત્તનાતિ સેટ્ઠભૂતેન અત્તના.

અચેલકોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. ઓરબ્ભિકાદીસુ ઉરબ્ભા વુચ્ચન્તિ એળકા, ઉરબ્ભે હનતીતિ ઓરબ્ભિકો. સૂકરિકાદીસુપિ એસેવ નયો. લુદ્દોતિ દારુણો કક્ખળો. મચ્છઘાતકોતિ મચ્છબન્ધો કેવટ્ટો. બન્ધનાગારિકોતિ બન્ધનાગારગોપકો. કુરૂરકમ્મન્તાતિ દારુણકમ્મન્તા.

મુદ્ધાવસિત્તોતિ ખત્તિયાભિસેકેન મુદ્ધનિ અભિસિત્તો. પુરત્થિમેન નગરસ્સાતિ નગરતો પુરત્થિમાય દિસાય. સન્થાગારન્તિ યઞ્ઞસાલં. ખરાજિનં નિવાસેત્વાતિ સખુરં અજિનચમ્મં નિવાસેત્વા. સપ્પિતેલેનાતિ સપ્પિના ચેવ તેલેન ચ. ઠપેત્વા હિ સપ્પિં અવસેસો યો કોચિ સ્નેહો તેલન્તિ વુચ્ચતિ. કણ્ડુવમાનોતિ નખાનં છિન્નત્તા કણ્ડુવિતબ્બકાલે તેન કણ્ડુવમાનો. અનન્તરહિતાયાતિ અસન્થતાય. સરૂપવચ્છાયાતિ સદિસવચ્છાય. સચે ગાવી સેતા હોતિ, વચ્છોપિ સેતકોવ. સચે કપિલા વા રત્તા વા, વચ્છકોપિ તાદિસોવાતિ એવં સરૂપવચ્છાય. સો એવમાહાતિ સો રાજા એવં વદેતિ. વચ્છતરાતિ તરુણવચ્છકભાવં અતિક્કન્તા બલવવચ્છા. વચ્છતરીસુપિ એસેવ નયો. બરિહિસત્થાયાતિ પરિક્ખેપકરણત્થાય ચેવ યઞ્ઞભૂમિયં અત્થરણત્થાય ચ.

ચતુત્થપુગ્ગલં બુદ્ધુપ્પાદતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતોતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. તં ધમ્મન્તિ તં વુત્તપ્પકારસમ્પદં ધમ્મં. સુણાતિ, ગહપતિ, વાતિ કસ્મા પઠમં ગહપતિં નિદ્દિસતિ? નિહતમાનત્તા ઉસ્સન્નત્તા ચ. યેભુય્યેન હિ ખત્તિયકુલતો પબ્બજિતા જાતિં નિસ્સાય માનં કરોન્તિ. બ્રાહ્મણકુલા પબ્બજિતા મન્તે નિસ્સાય માનં કરોન્તિ, હીનજચ્ચકુલા પબ્બજિતા અત્તનો વિજાતિતાય પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ. ગહપતિદારકા પન કચ્છેહિ સેદં મુઞ્ચન્તેહિ પિટ્ઠિયા લોણં પુપ્ફમાનાય ભૂમિં કસિત્વા તાદિસસ્સ માનસ્સ અભાવતો નિહતમાનદપ્પા હોન્તિ. તે પબ્બજિત્વા માનં વા દપ્પં વા અકત્વા યથાબલં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તા સક્કોન્તિ અરહત્તે પતિટ્ઠાતું. ઇતરેહિ ચ કુલેહિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતા ન બહુકા, ગહપતિકાવ બહુકા. ઇતિ નિહતમાનત્તા ઉસ્સન્નત્તા ચ પઠમં ગહપતિં નિદ્દિસતીતિ.

અઞ્ઞતરસ્મિં વાતિ ઇતરેસં વા કુલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં. પચ્ચાજાતોતિ પતિજાતો. તથાગતે સદ્ધં પટિલભતીતિ પરિસુદ્ધં ધમ્મં સુત્વા ધમ્મસામિમ્હિ તથાગતે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત ભગવા’’તિ સદ્ધં પટિલભતિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ એવં પચ્ચવેક્ખતિ. સમ્બાધો ઘરાવાસોતિ સચેપિ સટ્ઠિહત્થે ઘરે યોજનસતન્તરેપિ વા દ્વે જાયમ્પતિકા વસન્તિ, તથાપિ નેસં સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન ઘરાવાસો સમ્બાધોવ. રજાપથોતિ રાગરજાદીનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. આગમનપથોતિપિ વટ્ટતિ. અલગ્ગનટ્ઠેન અબ્ભોકાસો વિયાતિ અબ્ભોકાસો. પબ્બજિતો હિ કૂટાગારરતનપાસાદદેવવિમાનાદીસુ પિહિતદ્વારવાતપાનેસુ પટિચ્છન્નેસુ વસન્તોપિ નેવ લગ્ગતિ ન સજ્જતિ ન બજ્ઝતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા’’તિ. અપિચ સમ્બાધો ઘરાવાસો કુસલકિરિયાય યથાસુખં ઓકાસાભાવતો, રજાપથો અસંવુતસઙ્કારટ્ઠાનં વિય રજાનં, કિલેસરજાનં સન્નિપાતટ્ઠાનતો. અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા કુસલકિરિયાય યથાસુખં ઓકાસસબ્ભાવતો.

નયિદં સુકરં…પે… પબ્બજેય્યન્તિ એત્થ અયં સઙ્ખેપકથા – યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકમ્પિ દિવસં અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં, એકદિવસમ્પિ ચ કિલેસમલેન અમલિનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં, સઙ્ખલિખિતં લિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં ચરિતબ્બં. ઇદં ન સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું. યંનૂનાહં કેસે ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા કસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા પરિદહિત્વા અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજેય્યન્તિ. એત્થ ચ યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ પબ્બજ્જાય નત્થિ, તસ્મા પબ્બજ્જા અનગારિયાતિ ઞાતબ્બા, તં અનગારિયં. પબ્બજેય્યન્તિ પટિપજ્જેય્યં.

અપ્પં વાતિ સહસ્સતો હેટ્ઠા ભોગક્ખન્ધો અપ્પો નામ હોતિ, સહસ્સતો પટ્ઠાય મહા. આબન્ધનટ્ઠેન ઞાતિયેવ ઞાતિપરિવટ્ટો. સો વીસતિયા હેટ્ઠા અપ્પો નામ હોતિ, વીસતિયા પટ્ઠાય મહા. ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ યા ભિક્ખૂનં અધિસીલસઙ્ખાતા સિક્ખા, તઞ્ચ, યત્થ ચેતે સહ જીવન્તિ, એકજીવિકા સભાગવુત્તિનો હોન્તિ, તં ભગવતા પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતં સાજીવઞ્ચ તત્થ સિક્ખનભાવેન સમાપન્નોતિ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. સમાપન્નોતિ સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો હુત્વા તદુભયં ઉપગતોતિ અત્થો.

પાણાતિપાતં પહાયાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. ઇમેસં ભેદાયાતિ યેસં ઇતોતિ વુત્તાનં સન્તિકે સુતં, તેસં ભેદાય. ભિન્નાનં વા સન્ધાતાતિ દ્વિન્નં મિત્તાનં વા સમાનુપજ્ઝાયકાદીનં વા કેનચિદેવ કારણેન ભિન્નાનં એકમેકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઈદિસે કુલે જાતાનં એવં બહુસ્સુતાનં ઇદં ન યુત્ત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા સન્ધાનં કત્તા. અનુપ્પદાતાતિ સન્ધાનાનુપ્પદાતા, દ્વે જને સમગ્ગે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં એવરૂપે કુલે જાતાનં એવરૂપેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતાનં અનુચ્છવિકમેત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા દળ્હીકમ્મં કત્તાતિ અત્થો. સમગ્ગો આરામો અસ્સાતિ સમગ્ગારામો. યત્થ સમગ્ગા નત્થિ, તત્થ વસિતુમ્પિ ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. સમગ્ગરામોતિપિ પાળિ, અયમેવ અત્થો. સમગ્ગરતોતિ સમગ્ગેસુ રતો, તે પહાય અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. સમગ્ગે દિસ્વાપિ સુત્વાપિ નન્દતીતિ સમગ્ગનન્દી. સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતાતિ યા વાચા સત્તે સમગ્ગેયેવ કરોતિ, તં સામગ્ગિગુણપરિદીપિકમેવ વાચં ભાસતિ, ન ઇતરન્તિ.

નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સા એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ (ઉદા. ૬૫) એત્થ વુત્તનેલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનીયા. હદયં ગચ્છતિ અપ્પટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી, નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ, પિતિમત્તં પિતાતિ, ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. કન્તભાવેનેવ બહુજનસ્સ મનાપા ચિત્તવુડ્ઢિકરાતિ બહુજનમનાપા.

કાલે વદતીતિ કાલવાદી, વત્તબ્બયુત્તકાલં સલ્લક્ખેત્વા વદતીતિ અત્થો. ભૂતં તચ્છં સભાવમેવ વદતીતિ ભૂતવાદી. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅત્થસન્નિસ્સિતમેવ કત્વા વદતીતિ અત્થવાદી. નવલોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ ધમ્મવાદી. સંવરવિનયપહાનવિનયસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ વિનયવાદી. નિધાનં વુચ્ચતિ ઠપનોકાસો, નિધાનમસ્સા અત્થીતિ નિધાનવતી. હદયે નિધેતબ્બયુત્તકં વાચં ભાસિતાતિ અત્થો. કાલેનાતિ એવરૂપિં ભાસમાનોપિ ચ ‘‘અહં નિધાનવતિં વાચં ભાસિસ્સામી’’તિ ન અકાલેન ભાસતિ, યુત્તકાલં પન અવેક્ખિત્વાવ ભાસતીતિ અત્થો. સાપદેસન્તિ સઉપમં, સકારણન્તિ અત્થો. પરિયન્તવતિન્તિ પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા, યથાસ્સા પરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ, એવં ભાસતીતિ અત્થો. અત્થસંહિતન્તિ અનેકેહિપિ નયેહિ વિભજન્તેન પરિયાદાતું અસક્કુણેય્યતાય અત્થસમ્પન્નં ભાસતિ. યં વા સો અત્થવાદી અત્થં વદતિ, તેન અત્થેન સંહિતત્તા અત્થસંહિતં વાચં ભાસતિ, ન અઞ્ઞં નિક્ખિપિત્વા અઞ્ઞં ભાસતીતિ વુત્તં હોતિ.

બીજગામભૂતગામસમારમ્ભાતિ મૂલબીજં ખન્ધબીજં ફળુબીજં અગ્ગબીજં બીજબીજન્તિ પઞ્ચવિધસ્સ બીજગામસ્સ ચેવ યસ્સ કસ્સચિ નીલતિણરુક્ખાદિકસ્સ ભૂતગામસ્સ ચ સમારમ્ભા, છેદનભેદનપચનાદિભાવેન વિકોપના પટિવિરતોતિ અત્થો.