૫. પઞ્ચમપણ્ણાસકં

(૨૧) ૧. સપ્પુરિસવગ્ગો

૧-૬. સિક્ખાપદસુત્તવણ્ણના

૨૦૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે અસપ્પુરિસન્તિ લામકપુરિસં તુચ્છપુરિસં મૂળ્હપુરિસં અવિજ્જાય અન્ધીકતં બાલં. અસપ્પુરિસતરન્તિ અતિરેકેન અસપ્પુરિસં. ઇતરે દ્વે વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. યથા ચેત્થ, એવં ઇતો પરેસુ પઞ્ચસુ. એતેસુ હિ પઠમં પઞ્ચવેરવસેન દેસિતં, દુતિયં અસ્સદ્ધમ્મવસેન, તતિયં કાયવચીદ્વારવસેન, ચતુત્થં મનોદ્વારવસેન, પઞ્ચમં અટ્ઠમિચ્છત્તવસેન, છટ્ઠં દસમિચ્છત્તવસેન.

૭-૧૦. પાપધમ્મસુત્તચતુક્કવણ્ણના

૨૦૭-૨૧૦. સત્તમે પાપન્તિ લામકં સંકિલિટ્ઠપુગ્ગલં. કલ્યાણન્તિ ભદ્દકં અનવજ્જપુગ્ગલં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. અટ્ઠમેપિ એસેવ નયો. નવમે પાપધમ્મન્તિ લામકધમ્મં. કલ્યાણધમ્મન્તિ અનવજ્જધમ્મં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. દસમેપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં વગ્ગે દસસુપિ સુત્તેસુ અગારિયપ્પટિપદા કથિતા. સચેપિ સોતાપન્નસકદાગામિનો હોન્તિ, વટ્ટતિયેવાતિ.

સપ્પુરિસવગ્ગો પઠમો.

(૨૨) ૨. પરિસાવગ્ગો

૧. પરિસાસુત્તવણ્ણના

૨૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે પરિસં દૂસેન્તીતિ પરિસદૂસના. પરિસં સોભેન્તીતિ પરિસસોભના.

૨. દિટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૨૧૨. દુતિયે મનોદુચ્ચરિતે પરિયાપન્નાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ મહાસાવજ્જતાય વિસું વુત્તા, તસ્સા ચ પટિપક્ખવસેન સમ્માદિટ્ઠિ.

૩. અકતઞ્ઞુતાસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. તતિયે અકતઞ્ઞુતા અકતવેદિતાતિ અકતઞ્ઞુતાય અકતવેદિતાય. ઉભયમ્પેતં અત્થતો એકમેવ. સુક્કપક્ખેપિ એસેવ નયો.

૪-૭. પાણાતિપાતીસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧૪-૨૧૭. ચતુત્થં ચતુન્નં કમ્મકિલેસાનં તપ્પટિપક્ખસ્સ ચ વસેન વુત્તં, પઞ્ચમં સુક્કપક્ખાનં આદિતો ચતુન્નં મિચ્છત્તાનં વસેન, છટ્ઠં અવસેસાનં ચતુન્નં, સત્તમં અનરિયવોહારઅરિયવોહારાનં. તથા અટ્ઠમનવમદસમાનિ સપ્પટિપક્ખાનં અસ્સદ્ધમ્માનં વસેન વુત્તાનિ. સબ્બસુત્તેસુ પન સુક્કપક્ખધમ્મા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ કથિતા. નવસુ સુત્તેસુ કિઞ્ચાપિ ‘‘સગ્ગે’’તિ વુત્તં, તયો પન મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ લબ્ભન્તિયેવાતિ.

પરિસાવગ્ગો દુતિયો.

(૨૩) ૩. દુચ્ચરિતવગ્ગવણ્ણના

૨૨૧-૨૩૧. તતિયસ્સ પઠમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ. દસમે યો ચિન્તેત્વા કબ્યં કરોતિ, અયં ચિન્તાકવિ નામ. યો સુત્વા કરોતિ, અયં સુતકવિ નામ. યો એકં અત્થં નિસ્સાય કરોતિ, અયં અત્થકવિ નામ. યો તઙ્ખણઞ્ઞેવ વઙ્ગીસત્થેરો વિય અત્તનો પટિભાનેન કરોતિ, અયં પટિભાનકવિ નામાતિ.

દુચ્ચરિતવગ્ગો તતિયો.

(૨૪) ૪. કમ્મવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. ચતુત્થસ્સ પઠમે કણ્હન્તિ કાળકં દસઅકુસલકમ્મપથકમ્મં. કણ્હવિપાકન્તિ અપાયે નિબ્બત્તનતો કાળકવિપાકં. સુક્કન્તિ પણ્ડરકં કુસલકમ્મપથકમ્મં. સુક્કવિપાકન્તિ સગ્ગે નિબ્બત્તનતો પણ્ડરકવિપાકં. કણ્હસુક્કન્તિ મિસ્સકકમ્મં. કણ્હસુક્કવિપાકન્તિ સુખદુક્ખવિપાકં. મિસ્સકકમ્મઞ્હિ કત્વા અકુસલેન તિરચ્છાનયોનિયં મઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનાદીસુ ઉપ્પન્નો કુસલેન પવત્તે સુખં વેદિયતિ. કુસલેન રાજકુલેપિ નિબ્બત્તો અકુસલેન પવત્તે દુક્ખં વેદિયતિ. અકણ્હં અસુક્કન્તિ કમ્મક્ખયકરં ચતુમગ્ગઞાણં અધિપ્પેતં. તઞ્હિ યદિ કણ્હં ભવેય્ય, કણ્હવિપાકં દદેય્ય. યદિ સુક્કં ભવેય્ય, સુક્કવિપાકં દદેય્ય. ઉભયવિપાકસ્સ પન અપ્પદાનતો અકણ્હં અસુક્કન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

૨. વિત્થારસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. દુતિયે સબ્યાબજ્ઝન્તિ સદોસં. કાયસઙ્ખારન્તિ કાયદ્વારચેતનં. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ સમ્પિણ્ડેતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. સબ્યાબજ્ઝં લોકન્તિ સદુક્ખં લોકં. સબ્યાબજ્ઝા ફસ્સાતિ સદુક્ખા વિપાકફસ્સા. સબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદિયતીતિ સાબાધં વિપાકવેદનં વેદિયતિ. એકન્તદુક્ખન્તિ એકન્તેનેવ દુક્ખં, ન સુખસમ્મિસ્સં. સેય્યથાપિ સત્તા નેરયિકાતિ એત્થ સેય્યથાપીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. તેન કેવલં નેરયિકસત્તે દસ્સેતિ, અઞ્ઞે પન તંસરિક્ખકા નામ નત્થિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિઆદીસુ પન મનુસ્સાનં તાવ કાલેન સુખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, કાલેન દુક્ખા વેદના. એકચ્ચે ચ દેવાતિ એત્થ પન કામાવચરદેવા દટ્ઠબ્બા. તેસઞ્હિ મહેસક્ખતરા દેવતા દિસ્વા નિસિન્નાસનતો વુટ્ઠાનં, પારુતઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ઓતારણં, અઞ્જલિપગ્ગણ્હનન્તિઆદીનં વસેન કાલેન દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તાનં કાલેન સુખં. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ એત્થ વેમાનિકપેતા દટ્ઠબ્બા. તે નિરન્તરમેવ એકસ્મિં કાલે સુખં, એકસ્મિં કાલે દુક્ખં વેદિયન્તિ. નાગસુપણ્ણહત્થિઅસ્સાદયો પન મનુસ્સા વિય વોકિણ્ણસુખદુક્ખાવ હોન્તિ. પહાનાય યા ચેતનાતિ એત્થ વિવટ્ટગામિની મગ્ગચેતના વેદિતબ્બા. સા હિ કમ્મક્ખયાય સંવત્તતીતિ.

૩. સોણકાયનસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. તતિયે સિખામોગ્ગલ્લાનોતિ સીસમજ્ઝે ઠિતાય મહતિયા સિખાય સમન્નાગતો મોગ્ગલ્લાનગોત્તો બ્રાહ્મણો. પુરિમાનીતિ અતીતાનન્તરદિવસતો પટ્ઠાય પુરિમાનિ, દુતિયાદિતો પટ્ઠાય પુરિમતરાનિ વેદિતબ્બાનિ. સોણકાયનોતિ તસ્સેવ અન્તેવાસિકો. કમ્મસચ્ચાયં ભો લોકોતિ ભો અયં લોકો કમ્મસભાવો. કમ્મસમારમ્ભટ્ઠાયીતિ કમ્મસમારમ્ભેન તિટ્ઠતિ. કમ્મં આયૂહન્તોવ તિટ્ઠતિ, અનાયૂહન્તો ઉચ્છિજ્જતીતિ દીપેતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

૪-૯. સિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના

૨૩૫. ચતુત્થાદીનિપિ ઉત્તાનત્થાનેવ. મગ્ગઙ્ગેસુ પન યસ્મા સતિયા ઉપટ્ઠપેત્વા પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દતિ, તસ્મા ઉભયમેવ કમ્મં. સેસા અઙ્ગાનેવ હોન્તિ, નો કમ્મન્તિ વુત્તં. બોજ્ઝઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો. અભિધમ્મે પન સબ્બમ્પેતં અવિસેસેન ચેતનાસમ્પયુત્તકમ્મન્તેવ વણ્ણિતં.

૧૦. સમણસુત્તવણ્ણના

૨૪૧. દસમે ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. અયં પન નિયમો સેસપદેસુપિ વેદિતબ્બો. દુતિયાદયોપિ હિ સમણા ઇધેવ, ન અઞ્ઞત્થ. સુઞ્ઞાતિ રિત્તા તુચ્છા. પરપ્પવાદાતિ ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞિવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞિવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ ઇમે સબ્બેપિ બ્રહ્મજાલે આગતદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો ઇતો બાહિરાનં પરેસં પવાદા પરપ્પવાદા નામ. તે સબ્બેપિ ઇમેહિ ચતૂહિ ફલટ્ઠકસમણેહિ સુઞ્ઞા. ન હિ તે એત્થ સન્તિ. ન કેવલઞ્ચ એતેહેવ સુઞ્ઞા, ચતૂહિ પન મગ્ગટ્ઠકસમણેહિપિ, ચતુન્નં મગ્ગાનં અત્થાય આરદ્ધવિપસ્સકેહિપીતિ દ્વાદસહિપિ સમણેહિ સુઞ્ઞા એવ. ઇદમેવ અત્થં સન્ધાય ભગવતા મહાપરિનિબ્બાને (દી. નિ. ૨.૨૧૪) વુત્તં –

‘‘એકૂનતિંસો વયસા સુભદ્દ,

યં પબ્બજિં કિંકુસલાનુએસી;

વસ્સાનિ પઞ્ઞાસ સમાધિકાનિ,

યતો અહં પબ્બજિતો સુભદ્દ;

ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સ પદેસવત્તી,

ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થિ’’.

‘‘દુતિયોપિ સમણો નત્થિ, તતિયોપિ સમણો નત્થિ, ચતુત્થોપિ સમણો નત્થિ, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેહિ અઞ્ઞેહી’’તિ. એત્થ હિ પદેસવત્તીતિ આરદ્ધવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. તસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા ‘‘સમણોપિ નત્થી’’તિ આહ, સકદાગામિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા ‘‘દુતિયોપિ સમણો નત્થી’’તિ આહ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. એકાદસમં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કમ્મવગ્ગો ચતુત્થો.

(૨૫) ૫. આપત્તિભયવગ્ગો

૧. સઙ્ઘભેદકસુત્તવણ્ણના

૨૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે અપિ નુ તં, આનન્દ, અધિકરણન્તિ વિવાદાધિકરણાદીસુ અઞ્ઞતરં અધિકરણં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપ્પજ્જિ, સત્થા તસ્સ વૂપસન્તભાવં પુચ્છન્તો એવમાહ. કુતો તં, ભન્તેતિ, ભન્તે, કુતો કિન્તિ કેન કારણેન તં અધિકરણં વૂપસમિસ્સતીતિ વદતિ. કેવલકપ્પન્તિ સકલં સમન્તતો. સઙ્ઘભેદાય ઠિતોતિ સઙ્ઘેન સદ્ધિં વાદત્થાય કથિતં પટિકથેન્તોવ ઠિતો. તત્રાયસ્માતિ તસ્મિં એવં ઠિતે આયસ્મા અનુરુદ્ધો. ન એકવાચિકમ્પિ ભણિતબ્બં મઞ્ઞતીતિ ‘‘મા, આવુસો, સઙ્ઘેન સદ્ધિં એવં અવચા’’તિ એકવચનમ્પિ વત્તબ્બં ન મઞ્ઞતિ. વોયુઞ્જતીતિ અનુયુઞ્જતિ અનુયોગં આપજ્જતિ. અત્થવસેતિ કારણવસે. નાસેસ્સન્તીતિ ઉપોસથપ્પવારણં ઉપગન્તું અદત્વા નિક્કડ્ઢિસ્સન્તિ. સેસં પાળિવસેનેવ વેદિતબ્બં.

૨. આપત્તિભયસુત્તવણ્ણના

૨૪૪. દુતિયે ખુરમુણ્ડં કરિત્વાતિ પઞ્ચ સિખણ્ડકે ઠપેત્વા ખુરેન મુણ્ડં કરિત્વા. ખરસ્સરેનાતિ કક્ખળસદ્દેન. પણવેનાતિ વજ્ઝભેરિયા. થલટ્ઠસ્સાતિ એકમન્તે ઠિતસ્સ. સીસચ્છેજ્જન્તિ સીસચ્છેદારહં. યત્ર હિ નામાતિ યં નામ. સો વતસ્સાહન્તિ સો વત અહં અસ્સં, યં એવરૂપં પાપં ન કરેય્યન્તિ અત્થો. યથાધમ્મં પટિકરિસ્સતીતિ ધમ્માનુરૂપં પટિકરિસ્સતિ, સામણેરભૂમિયં ઠસ્સતીતિ અત્થો. કાળવત્થં પરિધાયાતિ કાળપિલોતિકં નિવાસેત્વા. મોસલ્લન્તિ મુસલાભિપાતારહં. યથાધમ્મન્તિ ઇધ આપત્તિતો વુટ્ઠાય સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠહન્તો યથાધમ્મં કરોતિ નામ. ભસ્મપુટન્તિ છારિકાભણ્ડિકં. ગારય્હં ભસ્મપુટન્તિ ગરહિતબ્બછારિકાપુટેન મત્થકે અભિઘાતારહં. યથાધમ્મન્તિ ઇધ આપત્તિં દેસેન્તો યથાધમ્મં પટિકરોતિ નામ. ઉપવજ્જન્તિ ઉપવાદારહં. પાટિદેસનીયેસૂતિ પટિદેસેતબ્બેસુ. ઇમિના સબ્બાપિ સેસાપત્તિયો સઙ્ગહિતા. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ આપત્તિભયાનીતિ, ભિક્ખવે, ઇમાનિ ચત્તારિ આપત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકભયાનિ નામાતિ.

૩. સિક્ખાનિસંસસુત્તવણ્ણના

૨૪૫. તતિયે સિક્ખા આનિસંસા એત્થાતિ સિક્ખાનિસંસં. પઞ્ઞા ઉત્તરા એત્થાતિ પઞ્ઞુત્તરં. વિમુત્તિ સારો એત્થાતિ વિમુત્તિસારં. સતિ આધિપતેય્યા એત્થાતિ સતાધિપતેય્યં. એતેસં હિ સિક્ખાદિસઙ્ખાતાનં આનિસંસાદીનં અત્થાય વુસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. આભિસમાચારિકાતિ ઉત્તમસમાચારિકા. વત્તવસેન પઞ્ઞત્તસીલસ્સેતં અધિવચનં. તથા તથા સો તસ્સા સિક્ખાયાતિ તથા તથા સો સિક્ખાકામો ભિક્ખુ તસ્મિં સિક્ખાપદે.

આદિબ્રહ્મચરિયિકાતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાનં ચતુન્નં મહાસીલાનમેતં અધિવચનં. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. ધમ્માતિ ચતુસચ્ચધમ્મા. પઞ્ઞાય સમવેક્ખિતા હોન્તીતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ. વિમુત્તિયા ફુસિતા હોન્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા ઞાણફસ્સેન ફુટ્ઠા હોન્તિ. અજ્ઝત્તંયેવ સતિ સૂપટ્ઠિતા હોતીતિ નિયકજ્ઝત્તેયેવ સતિ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ. પઞ્ઞાય સમવેક્ખિસ્સામીતિ ઇધાપિ વિપસ્સનાપઞ્ઞા અધિપ્પેતા. ફુસિતં વા ધમ્મં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ એત્થ પન મગ્ગપઞ્ઞાવ અધિપ્પેતા.

૪. સેય્યાસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. ચતુત્થે પેતાતિ કાલકતા વુચ્ચન્તિ. ઉત્તાના સેન્તીતિ તે યેભુય્યેન ઉત્તાનકાવ સયન્તિ. અથ વા પેત્તિવિસયે નિબ્બત્તા પેતા નામ, તે અપ્પમંસલોહિતત્તા અટ્ઠિસઙ્ઘાતજટિતા એકેન પસ્સેન સયિતું ન સક્કોન્તિ, ઉત્તાનાવ સેન્તિ. અનત્તમનો હોતીતિ તેજુસ્સદત્તા સીહો મિગરાજા દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં, પચ્છિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા પુરિમપાદપચ્છિમપાદનઙ્ગુટ્ઠાનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા દ્વિન્નં પુરિમપાદાનં મત્થકે સીસં ઠપેત્વા સયતિ. દિવસમ્પિ સયિત્વા પબુજ્ઝમાનો ન ઉત્તસન્તો પબુજ્ઝતિ, સીસં પન ઉક્ખિપિત્વા પુરિમપાદાદીનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા સચે કિઞ્ચિ ઠાનં વિજહિત્વા ઠિતં હોતિ, ‘‘નયિદં તુય્હં જાતિયા, ન સૂરભાવસ્સ અનુરૂપ’’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા તત્થેવ સયતિ, ન ગોચરાય પક્કમતિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અનત્તમનો હોતી’’તિ. અવિજહિત્વા ઠિતે પન ‘‘તુય્હં જાતિયા ચ સૂરભાવસ્સ ચ અનુરૂપમિદ’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉટ્ઠાય સીહવિજમ્ભનં વિજમ્ભિત્વા કેસરભારં વિધુનિત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અત્તમનો હોતી’’તિ.

૫. થૂપારહસુત્તવણ્ણના

૨૪૭. પઞ્ચમે રાજા ચક્કવત્તીતિ એત્થ કસ્મા ભગવા અગારમજ્ઝે વસિત્વા કાલકતસ્સ રઞ્ઞો થૂપકરણં અનુજાનાતિ, ન સીલવતો પુથુજ્જનભિક્ખુસ્સાતિ? અનચ્છરિયત્તા. પુથુજ્જનભિક્ખૂનઞ્હિ થૂપે અનુઞ્ઞાયમાને તમ્બપણ્ણિદીપે તાવ થૂપાનં ઓકાસો ન ભવેય્ય, તથા અઞ્ઞેસુ ઠાનેસુ. તસ્મા ‘‘અનચ્છરિયા તે ભવિસ્સન્તી’’તિ નાનુજાનાતિ. ચક્કવત્તી રાજા એકોવ નિબ્બત્તતિ, તેનસ્સ થૂપો અચ્છરિયો હોતિ. પુથુજ્જનસીલવતો પન પરિનિબ્બુતભિક્ખુનો વિય મહન્તમ્પિ સક્કારં કાતું વટ્ટતિયેવ. છટ્ઠસત્તમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૮. પઠમવોહારસુત્તવણ્ણના

૨૫૦. અટ્ઠમે અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં કથા. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

આપત્તિભયવગ્ગો પઞ્ચમો.

પઞ્ચમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.