.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

ચતુક્કનિપાત-અટ્ઠકથા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. ભણ્ડગામવગ્ગો

૧. અનુબુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧. ચતુક્કનિપાતસ્સ પઠમે અનનુબોધાતિ અબુજ્ઝનેન અજાનનેન. અપ્પટિવેધાતિ અપ્પટિવિજ્ઝનેન અપચ્ચક્ખકિરિયાય. દીઘમદ્ધાનન્તિ ચિરકાલં. સન્ધાવિતન્તિ ભવતો ભવં ગમનવસેન સન્ધાવિતં. સંસરિતન્તિ પુનપ્પુનં ગમનાગમનવસેન સંસરિતં. મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચાતિ મયા ચ તુમ્હેહિ ચ. અથ વા સન્ધાવિતં સંસરિતન્તિ સન્ધાવનં સંસરણં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ અહોસીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અરિયસ્સાતિ નિદ્દોસસ્સ. સીલં સમાધિ પઞ્ઞાતિ ઇમે પન તયો ધમ્મા મગ્ગફલસમ્પયુત્તાવ વેદિતબ્બા, વિમુત્તિનામેન ફલમેવ નિદ્દિટ્ઠં. ભવતણ્હાતિ ભવેસુ તણ્હા. ભવનેત્તીતિ ભવરજ્જુ. તણ્હાય એવ એતં નામં. તાય હિ સત્તા ગોણા વિય ગીવાય બન્ધિત્વા તં તં ભવં નીયન્તિ, તસ્મા ભવનેત્તીતિ વુચ્ચતિ.

અનુત્તરાતિ લોકુત્તરા. દુક્ખસ્સન્તકરોતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરો. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. ઇદમસ્સ બોધિમણ્ડે પઠમપરિનિબ્બાનં, પચ્છા પન યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતોતિ યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

૨. પપતિતસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે પપતિતોતિ પતિતો ચુતો. અપ્પપતિતોતિ અપતિતો પતિટ્ઠિતો. તત્થ લોકિયમહાજનો પતિતોયેવ નામ, સોતાપન્નાદયો કિલેસુપ્પત્તિક્ખણે પતિતા નામ, ખીણાસવો એકન્તપતિટ્ઠિતો નામ.

ચુતા પતન્તીતિ યે ચુતા, તે પતન્તિ નામ. પતિતાતિ યે પતિતા, તે ચુતા નામ. ચુતત્તા પતિતા, પતિતત્તા ચુતાતિ અત્થો. ગિદ્ધાતિ રાગરત્તા. પુનરાગતાતિ પુન જાતિં પુન જરં પુન બ્યાધિં પુન મરણં આગતા નામ હોન્તિ. કતં કિચ્ચન્તિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બકિચ્ચં કતં. રતં રમ્મન્તિ રમિતબ્બયુત્તકે ગુણજાતે રમિતં. સુખેનાન્વાગતં સુખન્તિ સુખેન સુખં અનુઆગતં સમ્પત્તં. માનુસકસુખેન દિબ્બસુખં, ઝાનસુખેન વિપસ્સનાસુખં, વિપસ્સનાસુખેન મગ્ગસુખં, મગ્ગસુખેન ફલસુખં, ફલસુખેન નિબ્બાનસુખં સમ્પત્તં અધિગતન્તિ અત્થો.

૩. પઠમખતસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયં દુકનિપાતવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. ગાથાસુ પન નિન્દિયન્તિ નિન્દિતબ્બયુત્તકં. નિન્દતીતિ ગરહતિ. પસંસિયોતિ પસંસિતબ્બયુત્તો. વિચિનાતિ મુખેન સો કલિન્તિ યો એવં પવત્તો, તેન મુખેન કલિં વિચિનાતિ નામ. કલિના તેન સુખં ન વિન્દતીતિ તેન ચ કલિના સુખં ન પટિલભતિ. સબ્બસ્સાપિ સહાપિ અત્તનાતિ સબ્બેનપિ સકેન ધનેન ચેવ અત્તના ચ સદ્ધિં યો પરાજયો, સો અપ્પમત્તકોવ કલીતિ અત્થો. યો સુગતેસૂતિ યો પન સમ્મગ્ગતેસુ પુગ્ગલેસુ ચિત્તં પદુસ્સેય્ય, અયં ચિત્તપદોસોવ તતો કલિતો મહન્તતરો કલિ. ઇદાનિ તસ્સ મહન્તતરભાવં દસ્સેન્તો સતં સહસ્સાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સતં સહસ્સાનન્તિ નિરબ્બુદગણનાય સતસહસ્સં. છત્તિંસતીતિ અપરાનિ ચ છત્તિંસતિ નિરબ્બુદાનિ. પઞ્ચ ચાતિ અબ્બુદગણનાય ચ પઞ્ચ અબ્બુદાનિ. યમરિયગરહીતિ યં અરિયે ગરહન્તો નિરયં ઉપપજ્જતિ, તત્થ એત્તકં આયુપ્પમાણન્તિ.

૪. દુતિયખતસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે માતરિ પિતરિ ચાતિઆદીસુ મિત્તવિન્દકો માતરિ મિચ્છાપટિપન્નો નામ, અજાતસત્તુ પિતરિ મિચ્છાપટિપન્નો નામ, દેવદત્તો તથાગતે મિચ્છાપટિપન્નો નામ, કોકાલિકો તથાગતસાવકે મિચ્છાપટિપન્નો નામ. બહુઞ્ચાતિ બહુકમેવ. પસવતીતિ પટિલભતિ. તાયાતિ તાય મિચ્છાપટિપત્તિસઙ્ખાતાય અધમ્મચરિયાય. પેચ્ચાતિ ઇતો ગન્ત્વા. અપાયં ગચ્છતીતિ નિરયાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં નિબ્બત્તતિ. સુક્કપક્ખેપિ એસેવ નયો.

૫. અનુસોતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અનુસોતં ગચ્છતીતિ અનુસોતગામી. કિલેસસોતસ્સ પચ્ચનીકપટિપત્તિયા પટિસોતં ગચ્છતીતિ પટિસોતગામી. ઠિતત્તોતિ ઠિતસભાવો. તિણ્ણોતિ ઓઘં તરિત્વા ઠિતો. પારઙ્ગતોતિ પરતીરં ગતો. થલે તિટ્ઠતીતિ નિબ્બાનથલે તિટ્ઠતિ. બ્રાહ્મણોતિ સેટ્ઠો નિદ્દોસો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. કામે ચ પટિસેવતીતિ કિલેસકામેહિ વત્થુકામે પટિસેવતિ. પાપઞ્ચ કમ્મં કરોતીતિ પાપઞ્ચ પાણાતિપાતાદિકમ્મં કરોતિ. પાપઞ્ચ કમ્મં ન કરોતીતિ પઞ્ચવેરકમ્મં ન કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઠિતત્તોતિ અયં અનાગામી પુગ્ગલો તસ્મા લોકા પુન પટિસન્ધિવસેન અનાગમનતો ઠિતત્તો નામ.

તણ્હાધિપન્નાતિ તણ્હાય અધિપન્ના અજ્ઝોત્થટા, તણ્હં વા અધિપન્ના અજ્ઝોગાળ્હા. પરિપુણ્ણસેખોતિ સિક્ખાપારિપૂરિયા ઠિતો. અપરિહાનધમ્મોતિ અપરિહીનસભાવો. ચેતોવસિપ્પત્તોતિ ચિત્તવસીભાવં પત્તો. એવરૂપો ખીણાસવો હોતિ, ઇધ પન અનાગામી કથિતો. સમાહિતિન્દ્રિયોતિ સમાહિતછળિન્દ્રિયો. પરોપરાતિ પરોવરા ઉત્તમલામકા, કુસલાકુસલાતિ અત્થો. સમેચ્ચાતિ ઞાણેન સમાગન્ત્વા. વિધૂપિતાતિ વિદ્ધંસિતા ઝાપિતા વા. વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં વસિત્વા ઠિતો. લોકન્તગૂતિ તિવિધસ્સાપિ લોકસ્સ અન્તં ગતો. પારગતોતિ છહાકારેહિ પારગતો. ઇધ ખીણાસવોવ કથિતો. ઇતિ સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૬. અપ્પસ્સુતસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે અનુપપન્નોતિ અનુપાગતો. સુત્તન્તિઆદીસુ ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસખન્ધકપરિવારસુત્તનિપાતમઙ્ગલસુત્તરતનસુત્ત- નાળકસુત્તતુવટકસુત્તાનિ, અઞ્ઞમ્પિ ચ સુત્તનામકં તથાગતવચનં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બમ્પિ સગાથકં સુત્તં ગેય્યન્તિ વેદિતબ્બં, વિસેસેન સંયુત્તકે સકલોપિ સગાથાવગ્ગો. સકલમ્પિ અભિધમ્મપિટકં, નિગ્ગાથકસુત્તં, યઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચનં, તં વેય્યાકરણન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મપદ-થેરગાથા-થેરિગાથા સુત્તનિપાતે નોસુત્તનામિકા સુદ્ધિકગાથા ચ ગાથાતિ વેદિતબ્બા. સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તા દ્વેઅસીતિ સુત્તન્તા ઉદાનન્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘વુત્તઞ્હેતં ભગવતા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા દસુત્તરસતસુત્તન્તા ઇતિવુત્તકન્તિ વેદિતબ્બા. અપણ્ણકજાતકાદીનિ પઞ્ઞાસાધિકાનિ પઞ્ચ જાતકસતાનિ જાતકન્તિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા આનન્દે’’તિઆદિનયપ્પવત્તા સબ્બેપિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મપટિસંયુત્તા સુત્તન્તા અબ્ભુતધમ્મન્તિ વેદિતબ્બા. ચૂળવેદલ્લમહાવેદલ્લસમ્માદિટ્ઠિસક્કપઞ્હસઙ્ખારભાજનિયમહાપુણ્ણમસુત્તાદયો સબ્બેપિ વેદઞ્ચ તુટ્ઠિઞ્ચ લદ્ધા લદ્ધા પુચ્છિતા સુત્તન્તા વેદલ્લન્તિ વેદિતબ્બા. ન અત્થમઞ્ઞાય ન ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ પાળિઞ્ચ અજાનિત્વા. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુરૂપધમ્મં સહસીલં પુબ્બભાગપટિપદં ન પટિપન્નો હોતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. પઠમવારે પનેત્થ અપ્પસ્સુતદુસ્સીલો કથિતો, દુતિયે અપ્પસ્સુતખીણાસવો, તતિયે બહુસ્સુતદુસ્સીલો, ચતુત્થે બહુસ્સુતખીણાસવો.

સીલેસુ અસમાહિતોતિ સીલેસુ અપરિપૂરકારી. સીલતો ચ સુતેન ચાતિ સીલભાગેન ચ સુતભાગેન ચ ‘‘અયં દુસ્સીલો અપ્પસ્સુતો’’તિ એવં તં ગરહન્તીતિ અત્થો. તસ્સ સમ્પજ્જતે સુતન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ યસ્મા તેન સુતેન સુતકિચ્ચં કતં, તસ્મા તસ્સ સુતં સમ્પજ્જતિ નામ. નાસ્સ સમ્પજ્જતેતિ સુતકિચ્ચસ્સ અકતત્તા ન સમ્પજ્જતિ. ધમ્મધરન્તિ સુતધમ્માનં આધારભૂતં. સપ્પઞ્ઞન્તિ સુપઞ્ઞં. નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવાતિ જમ્બુનદં વુચ્ચતિ જાતિસુવણ્ણં, તસ્સ જમ્બુનદસ્સ નેક્ખં વિય, પઞ્ચસુવણ્ણપરિમાણં સુવણ્ણઘટિકં વિયાતિ અત્થો.

૭. સોભનસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે વિયત્તાતિ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન સમન્નાગતા. વિનીતાતિ વિનયં ઉપેતા સુવિનીતા. વિસારદાતિ વેસારજ્જેન સોમનસ્સસહગતેન ઞાણેન સમન્નાગતા. ધમ્મધરાતિ સુતધમ્માનં આધારભૂતા. ભિક્ખુ ચ સીલસમ્પન્નોતિ ગાથાય કિઞ્ચાપિ એકેકસ્સેવ એકેકો ગુણો કથિતો, સબ્બેસં પન સબ્બેપિ વટ્ટન્તીતિ.

૮. વેસારજ્જસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે વેસારજ્જાનીતિ એત્થ સારજ્જપટિપક્ખો વેસારજ્જં, ચતૂસુ ઠાનેસુ સારજ્જાભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સમયઞાણસ્સેતં નામં. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અસમ્પકમ્પિયો નિસભો, સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા વવત્થાનં. ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનોવ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ, અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

પરિસાસૂતિ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. અયમત્થો સીહનાદસુત્તેન દસ્સેતબ્બો. યથા વા સીહો સહનતો ચ હનનતો ચ સીહોતિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો લોકધમ્માનં સહનતો પરપ્પવાદાનઞ્ચ હનનતો સીહોતિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં સીહનાદં. તત્થ યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ.

બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં વિસુદ્ધં. ચક્કસદ્દો પનાયં –

‘‘સમ્પત્તિયં લક્ખણે ચ, રથઙ્ગે ઇરિયાપથે;

દાને રતનધમ્મૂર-ચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધમ્મચક્કે ઇધ મતો, તઞ્ચ દ્વેધા વિભાવયે’’.

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ અયં સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં વત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩; મ. નિ. ૩.૨૫૬) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ઉરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧; સં. નિ. ૨.૧૬૨) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં ધમ્મચક્કે મતો.

તં પનેતં ધમ્મચક્કં દુવિધં હોતિ પટિવેધઞાણઞ્ચ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયફલાવહં પટિવેધઞાણં, કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયફલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરતો પટ્ઠાય વા યાવ બોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.

સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બે ધમ્મા મયા અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં પટિજાનતો તવ. અનભિસમ્બુદ્ધાતિ ઇમે નામ ધમ્મા તયા અનભિસમ્બુદ્ધા. તત્ર વતાતિ તેસુ ‘‘અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં દસ્સિતધમ્મેસુ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુના સકારણેન વચનેન. નિમિત્તમેતન્તિ એત્થ પુગ્ગલોપિ ધમ્મોપિ નિમિત્તન્તિ અધિપ્પેતો. તં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ, યો મં પટિચોદેસ્સતિ. તં ધમ્મં ન પસ્સામિ, યં દસ્સેત્વા ‘‘અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધો’’તિ મં પટિચોદેસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ખેમપ્પત્તોતિ ખેમં પત્તો. સેસપદદ્વયં ઇમસ્સેવ વેવચનં. સબ્બમ્પેતં વેસારજ્જઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તં. દસબલસ્સ હિ ‘‘અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધો’’તિ ચોદકં પુગ્ગલં વા ચોદનાકારણં અનભિસમ્બુદ્ધધમ્મં વા અપસ્સતો ‘‘સભાવબુદ્ધોયેવ વત સમાનો અહં બુદ્ધોસ્મીતિ વદામી’’તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બલવતરં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં વેસારજ્જં નામ. તં સન્ધાય ‘‘ખેમપ્પત્તો’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અન્તરાયિકા ધમ્માતિ એત્થ પન અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા. તે અત્થતો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તં હિ અન્તમસો દુક્કટદુબ્ભાસિતમ્પિ મગ્ગફલાનં અન્તરાયં કરોતિ. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતો. મેથુનં સેવતો હિ યસ્સ કસ્સચિ નિસ્સંસયમેવ મગ્ગફલાનં અન્તરાયો હોતિ.

યસ્સ ખો પન તે અત્થાયાતિ રાગક્ખયાદીસુ યસ્સ અત્થાય. ધમ્મો દેસિતોતિ અસુભભાવનાદિધમ્મો કથિતો. તત્ર વત મન્તિ તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મે મં. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વાદપથાતિ વાદાયેવ. પુથૂતિ બહૂ. સિતાતિ ઉપનિબદ્ધા અભિસઙ્ખતા. અથ વા પુથુસ્સિતાતિ પુથુભાવં સિતા ઉપગતા, પુથૂહિ વા સિતાતિપિ પુથુસ્સિતા. યં નિસ્સિતાતિ એતરહિપિ યં વાદપથં નિસ્સિતા. ન તે ભવન્તીતિ તે વાદપથા ન ભવન્તિ ભિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ. ધમ્મચક્કન્તિ દેસનાઞાણસ્સપિ પટિવેધઞાણસ્સપિ એતં નામં. તેસુ દેસનાઞાણં લોકિયં, પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં. કેવલીતિ સકલગુણસમન્નાગતો. તાદિસન્તિ તથાવિધં.

૯. તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે ઉપ્પજ્જતિ એતેસૂતિ ઉપ્પાદા. કા ઉપ્પજ્જતિ? તણ્હા. તણ્હાય ઉપ્પાદા તણ્હુપ્પાદા, તણ્હાવત્થૂનિ તણ્હાકારણાનીતિ અત્થો. ચીવરહેતૂતિ ‘‘કત્થ મનાપં ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ ચીવરકારણા ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિભવાભવહેતૂતિ એત્થ ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. યથા ચીવરાદિહેતુ, એવં ભવાભવહેતુપીતિ અત્થો. ભવાભવોતિ ચેત્થ પણીતતરાનિ સપ્પિનવનીતાદીનિ અધિપ્પેતાનિ. સમ્પત્તિભવેસુ પણીતતરપણીતતમભવોતિપિ વદન્તિયેવ.

તણ્હાદુતિયોતિ અયઞ્હિ સત્તો અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે સંસરન્તો ન એકકોવ સંસરતિ, તણ્હં પન દુતિયિકં લભન્તોવ સંસરતિ. તેન વુત્તં ‘‘તણ્હાદુતિયો’’તિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ એત્થ ઇત્થભાવો નામ અયં અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો નામ અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો નામ, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો નામ. તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં. સંસારન્તિ ખન્ધધાતુઆયતનાનં પટિપાટિં. નાતિવત્તતીતિ નાતિક્કમતિ. એવમાદીનવં ઞત્વાતિ એવં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ આદીનવં જાનિત્વા. તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ તણ્હં ચ ‘‘અયં વટ્ટદુક્ખસમ્ભૂતો સભાવો કારણ’’ન્તિ એવં જાનિત્વા. એત્તાવતા ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તભાવો દસ્સિતો. ઇદાનિ તં ખીણાસવં થોમેન્તો વીતતણ્હોતિઆદિમાહ. તત્થ અનાદાનોતિ નિગ્ગહણો. સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજેતિ સતિસમ્પજઞ્ઞે વેપુલ્લપ્પત્તો ખીણાસવો ભિક્ખુ સતો સમ્પજાનો ચરેય્ય વિહરેય્યાતિ અત્થો. ઇતિ સુત્તન્તે વટ્ટં કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ.

૧૦. યોગસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે વટ્ટસ્મિં યોજેન્તીતિ યોગા. કામયોગોતિઆદીસુ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામયોગો. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ભવયોગો, તથા ઝાનનિકન્તિ. સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો ચ રાગો દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ચ દિટ્ઠિયોગો. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાયોગો. કામેસુ વા યોજેતીતિ કામયોગો. ભવેસુ યોજેતીતિ ભવયોગો. દિટ્ઠીસુ યોજેતીતિ દિટ્ઠિયોગો. અવિજ્જાય યોજેતીતિ અવિજ્જાયોગોતિ હેટ્ઠા વુત્તધમ્માનંયેવેતં અધિવચનં.

ઇદાનિ તે વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો કતમો ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સમુદયન્તિ ઉપ્પત્તિં. અત્થઙ્ગમન્તિ ભેદં. અસ્સાદન્તિ મધુરભાવં. આદીનવન્તિ અમધુરભાવં દોસં. નિસ્સરણન્તિ નિસ્સટભાવં. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. કામરાગોતિ કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નરાગો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અનુસેતીતિ નિબ્બત્તતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કામયોગોતિ, ભિક્ખવે, ઇદં કામેસુ યોજનકારણં બન્ધનકારણં વુચ્ચતીતિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ફસ્સાયતનાનન્તિ ચક્ખાદીનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકારણાનં. અવિજ્જા અઞ્ઞાણન્તિ ઞાણપટિપક્ખભાવેન અઞ્ઞાણસઙ્ખાતા અવિજ્જા. ઇતિ કામયોગોતિ એત્થ ઇતિ સદ્દો ચતૂહિપિ યોગેહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બો ‘‘એવં કામયોગો, એવં ભવયોગો’’તિ. સંયુત્તોતિ પરિવારિતો. પાપકેહીતિ લામકેહિ. અકુસલેહીતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતેહિ. સંકિલેસિકેહીતિ સંકિલેસનકેહિ, પસન્નસ્સ ચિત્તસ્સ પસન્નભાવદૂસકેહીતિ અત્થો. પોનોબ્ભવિકેહીતિ પુનબ્ભવનિબ્બત્તકેહિ. સદરેહીતિ સદરથેહિ. દુક્ખવિપાકેહીતિ વિપાકકાલે દુક્ખુપ્પાદકેહિ. આયતિં જાતિજરામરણિકેહીતિ અનાગતે પુનપ્પુનં જાતિજરામરણનિબ્બત્તકેહિ. તસ્મા અયોગક્ખેમીતિ વુચ્ચતીતિ યસ્મા અપ્પહીનયોગો પુગ્ગલો એતેહિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તો હોતિ, તસ્મા ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં નિબ્બાનં અનધિગતત્તા ન યોગક્ખેમીતિ વુચ્ચતિ.

વિસંયોગોતિ વિસંયોજનકારણાનિ. કામયોગવિસંયોગોતિ કામયોગતો વિસંયોજનકારણં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અસુભજ્ઝાનં કામયોગવિસંયોગો, તં પાદકં કત્વા અધિગતો અનાગામિમગ્ગો એકન્તેનેવ કામયોગવિસંયોગો નામ. અરહત્તમગ્ગો ભવયોગવિસંયોગો નામ, સોતાપત્તિમગ્ગો દિટ્ઠિયોગવિસંયોગો નામ, અરહત્તમગ્ગો અવિજ્જાયોગવિસંયોગો નામ. ઇદાનિ તે વિત્થારવસેન દસ્સેન્તો કતમો ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ભવયોગેન ચૂભયન્તિ ભવયોગેન ચ સંયુત્તા, કિઞ્ચિ ભિય્યો ઉભયેનાપિ સમ્પયુત્તા, યેન કેનચિ યોગેન સમન્નાગતાતિ અત્થો. પુરક્ખતાતિ પુરતો કતા, પરિવારિતા વા. કામે પરિઞ્ઞાયાતિ દુવિધેપિ કામે પરિજાનિત્વા. ભવયોગઞ્ચ સબ્બસોતિ ભવયોગઞ્ચ સબ્બમેવ પરિજાનિત્વા. સમૂહચ્ચાતિ સમૂહનિત્વા. વિરાજયન્તિ વિરાજેન્તો, વિરાજેત્વા વા. ‘‘વિરાજેન્તો’’તિ હિ વુત્તે મગ્ગો કથિતો હોતિ, ‘‘વિરાજેત્વા’’તિ વુત્તે ફલં. મુનીતિ ખીણાસવમુનિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતન્તિ.

ભણ્ડગામવગ્ગો પઠમો.

૨. ચરવગ્ગો

૧. ચરસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે અધિવાસેતીતિ ચિત્તં અધિરોપેત્વા વાસેતિ. નપ્પજહતીતિ ન પરિચ્ચજતિ. ન વિનોદેતીતિ ન નીહરતિ. ન બ્યન્તીકરોતીતિ ન વિગતન્તં પરિચ્છિન્નપરિવટુમં કરોતિ. ન અનભાવં ગમેતીતિ ન અનુઅભાવં અવડ્ઢિં વિનાસં ગમેતિ. ચરમ્પીતિ ચરન્તોપિ. અનાતાપીતિ નિબ્બીરિયો. અનોત્તાપીતિ ઉપવાદભયરહિતો. સતતન્તિ નિચ્ચં. સમિતન્તિ નિરન્તરં. એવં સબ્બત્થ અત્થં ઞત્વા સુક્કપક્ખે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ ગેહનિસ્સિતન્તિ કિલેસનિસ્સિતં. મોહનેય્યેસૂતિ મોહજનકેસુ આરમ્મણેસુ. અભબ્બોતિ અભાજનભૂતો. ફુટ્ઠું સમ્બોધિમુત્તમન્તિ અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતં ઉત્તમઞાણં ફુસિતું.

૨. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા. સમ્પન્નપાતિમોક્ખાતિ પરિપુણ્ણપાતિમોક્ખા. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતાતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સંવુતા પિહિતા ઉપેતા હુત્વા વિહરથ. આચારગોચરસમ્પન્નાતિ આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્ના સમુપાગતા ભવથ. અણુમત્તેસુ વજ્જેસૂતિ અણુપ્પમાણેસુ દોસેસુ. ભયદસ્સાવિનોતિ તાનિ અણુમત્તાનિ વજ્જાનિ ભયતો દસ્સનસીલા. સમાદાય સિક્ખથ સિક્ખાપદેસૂતિ સબ્બસિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ સમાદાતબ્બં સમાદાય ગહેત્વા સિક્ખથ. ‘‘સમ્પન્નસીલાનં…પે… સિક્ખાપદેસૂ’’તિ એત્તકેન ધમ્મક્ખાનેન સિક્ખત્તયે સમાદાપેત્વા ચેવ પટિલદ્ધગુણેસુ ચ વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ ઉત્તરિ કાતબ્બં દસ્સેન્તો કિમસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ કિમસ્સાતિ કિં ભવેય્ય.

યતં ચરેતિ યથા ચરન્તો યતો હોતિ સંયતો, એવં ચરેય્ય. એસ નયો સબ્બત્થ. અચ્છેતિ નિસીદેય્ય. યતમેનં પસારયેતિ યં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પસારેય્ય, તં યતં સંયતમેવ કત્વા પસારેય્ય. ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ. તિરિયન્તિ મજ્ઝં. અપાચીનન્તિ અધો. એત્તાવતા અતીતા પચ્ચુપ્પન્ના અનાગતા ચ પઞ્ચક્ખન્ધા કથિતા. યાવતાતિ પરિચ્છેદવચનં. જગતો ગતીતિ લોકસ્સ નિપ્ફત્તિ. સમવેક્ખિતા ચ ધમ્માનં, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયન્તિ એતેસં સબ્બલોકે અતીતાદિભેદાનં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ સમવેક્ખિતા. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધાનં ઉદયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ, વયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતી’’તિ વુત્તેહિ સમપઞ્ઞાસાય લક્ખણેહિ સમ્મા અવેક્ખિતા હોતિ. ચેતોસમથસામીચિન્તિ ચિત્તસમથસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપદં. સિક્ખમાનન્તિ પટિપજ્જમાનં, પૂરયમાનન્તિ અત્થો. પહિતત્તોતિ પેસિતત્તો. આહૂતિ કથયન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે સીલં મિસ્સકં કથેત્વા ગાથાસુ ખીણાસવો કથિતો.

૩. પધાનસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સમ્મપ્પધાનાનીતિ સુન્દરપધાનાનિ ઉત્તમવીરિયાનિ. સમ્મપ્પધાનાતિ પરિપુણ્ણવીરિયા. મારધેય્યાભિભૂતાતિ તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતં મારધેય્યં અભિભવિત્વા સમતિક્કમિત્વા ઠિતા. તે અસિતાતિ તે ખીણાસવા અનિસ્સિતા નામ. જાતિમરણભયસ્સાતિ જાતિઞ્ચ મરણઞ્ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયસ્સ, જાતિમરણસઙ્ખાતસ્સેવ વા ભયસ્સ. પારગૂતિ પારઙ્ગતા. તે તુસિતાતિ તે ખીણાસવા તુટ્ઠા નામ. જેત્વા મારં સવાહિનિન્તિ સસેનકં મારં જિનિત્વા ઠિતા. તે અનેજાતિ તે ખીણાસવા તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય અનેજા નિચ્ચલા નામ. નમુચિબલન્તિ મારબલં. ઉપાતિવત્તાતિ અતિક્કન્તા. તે સુખિતાતિ તે ખીણાસવા લોકુત્તરસુખેન સુખિતા નામ. તેનેવાહ –

‘‘સુખિતા વત અરહન્તો, તણ્હા નેસં ન વિજ્જતિ;

અસ્મિમાનો સમુચ્છિન્નો, મોહજાલં પદાલિત’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૭૬);

૪. સંવરસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે પધાનાનીતિ વીરિયાનિ. સંવરપ્પધાનન્તિ ચક્ખાદીનિ સંવરન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. પહાનપ્પધાનન્તિ કામવિતક્કાદયો પજહન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. ભાવનાપ્પધાનન્તિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. અનુરક્ખણાપ્પધાનન્તિ સમાધિનિમિત્તં અનુરક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં.

વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ વિવેકો, વિરાગો, નિરોધોતિ તીણિપિ નિબ્બાનસ્સ નામાનિ. નિબ્બાનં હિ ઉપધિવિવેકત્તા વિવેકો, તં આગમ્મ રાગાદયો વિરજ્જન્તીતિ વિરાગો, નિરુજ્ઝન્તીતિ નિરોધો. તસ્મા વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ આરમ્મણવસેન વા અધિગન્તબ્બવસેન વા નિબ્બાનનિસ્સિતન્તિ અત્થો.

વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ એત્થ દ્વે વોસ્સગ્ગા – પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચ. તત્થ વિપસ્સના તદઙ્ગવસેન કિલેસે ચ ખન્ધે ચ રાગં પરિચ્ચજતીતિ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો. મગ્ગો આરમ્મણવસેન નિબ્બાનં પક્ખન્દતીતિ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો. તસ્મા વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ યથા ભાવિયમાનો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વોસ્સગ્ગત્થાય પરિણમતિ, વિપસ્સનાભાવઞ્ચ મગ્ગભાવઞ્ચ પાપુણાતિ, એવં તં ભાવેતીતિ અયમેત્થ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ભદ્દકન્તિ લદ્ધકં. સમાધિનિમિત્તં વુચ્ચતિ અટ્ઠિકસઞ્ઞાદિવસેન અધિગતો સમાધિયેવ. અનુરક્ખતીતિ સમાધિપારિપન્થિકધમ્મે રાગદોસમોહે સોધેન્તો રક્ખતિ. એત્થ ચ અટ્ઠિકસઞ્ઞાદિકા પઞ્ચેવ સઞ્ઞા વુત્તા, ઇમસ્મિં પન ઠાને દસપિ અસુભાનિ વિત્થારેત્વા કથેતબ્બાનિ. તેસં વિત્થારો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૦૨ આદયો) વુત્તોયેવ. ગાથાય સંવરાદિનિપ્ફાદકં વીરિયમેવ વુત્તં. ખયં દુક્ખસ્સ પાપુણેતિ દુક્ખક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પાપુણેય્યાતિ.

૫. પઞ્ઞત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે અગ્ગપઞ્ઞત્તિયોતિ ઉત્તમપઞ્ઞત્તિયો. અત્તભાવીનન્તિ અત્તભાવવન્તાનં. યદિદં રાહુ અસુરિન્દોતિ યો એસ રાહુ અસુરિન્દો અયં અગ્ગોતિ. એત્થ રાહુ કિર અસુરિન્દો ચત્તારિ યોજનસહસ્સાનિ અટ્ઠ ચ યોજનસતાનિ ઉચ્ચો, બાહન્તરમસ્સ દ્વાદસયોજનસતાનિ, હત્થતલપાદતલાનં પુથુલતા તીણિ યોજનસતાનિ. અઙ્ગુલિપબ્બાનિ પણ્ણાસ યોજનાનિ, ભમુકન્તરં પણ્ણાસયોજનં, નલાટં તિયોજનસતં, સીસં નવયોજનસતં. કામભોગીનં યદિદં રાજા મન્ધાતાતિ યો એસ રાજા મન્ધાતા નામ, અયં દિબ્બેપિ માનુસકેપિ કામે પરિભુઞ્જનકાનં સત્તાનં અગ્ગો નામ. એસ હિ અસઙ્ખેય્યાયુકેસુ મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તિત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે હિરઞ્ઞવસ્સં વસ્સાપેન્તો માનુસકે કામે દીઘરત્તં પરિભુઞ્જિ. દેવલોકે પન યાવ છત્તિંસાય ઇન્દાનં આયુપ્પમાણં, તાવ પણીતે કામે પરિભુઞ્જીતિ કામભોગીનં અગ્ગો નામ જાતો. આધિપતેય્યાનન્તિ અધિપતિટ્ઠાનં જેટ્ઠકટ્ઠાનં કરોન્તાનં. તથાગતો અગ્ગમક્ખાયતીતિ લોકિયલોકુત્તરેહિ ગુણેહિ તથાગતો અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો અક્ખાયતિ.

ઇદ્ધિયા યસસા જલન્તિ દિબ્બસમ્પત્તિસમિદ્ધિયા ચ પરિવારસઙ્ખાતેન યસસા ચ જલન્તાનં. ઉદ્ધં તિરિયં અપાચીનન્તિ ઉપરિ ચ મજ્ઝે ચ હેટ્ઠા ચ. યાવતા જગતો ગતીતિ યત્તકા લોકનિપ્ફત્તિ.

૬. સોખુમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે સોખુમ્માનીતિ સુખુમલક્ખણપટિવિજ્ઝનકાનિ ઞાણાનિ. રૂપસોખુમ્મેન સમન્નાગતો હોતીતિ રૂપે સણ્હસુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકેન ઞાણેન સમન્નાગતો હોતિ. પરમેનાતિ ઉત્તમેન. તેન ચ રૂપસોખુમ્મેનાતિ તેન યાવ અનુલોમભાવં પત્તેન સુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકઞાણેન. ન સમનુપસ્સતીતિ નત્થિભાવેનેવ ન પસ્સતિ. ન પત્થેતીતિ નત્થિભાવેનેવ ન પત્થેતિ. વેદનાસોખુમ્માદીસુપિ એસેવ નયો.

રૂપસોખુમ્મતં ઞત્વાતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ સણ્હસુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકેન ઞાણેન સુખુમતં જાનિત્વા. વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ચ પભવં જાનિત્વા. સઞ્ઞા યતો સમુદેતીતિ યસ્મા કારણા સઞ્ઞાક્ખન્ધો સમુદેતિ નિબ્બત્તતિ, તઞ્ચ જાનિત્વા. અત્થં ગચ્છતિ યત્થ ચાતિ યસ્મિં ઠાને નિરુજ્ઝતિ, તઞ્ચ જાનિત્વા. સઙ્ખારે પરતો ઞત્વાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધં અનિચ્ચતાય લુજ્જનભાવેન પરતો જાનિત્વા. ઇમિના હિ પદેન અનિચ્ચાનુપસ્સના કથિતા. દુક્ખતો નો ચ અત્તતોતિ ઇમિના દુક્ખાનત્તાનુપસ્સના. સન્તોતિ કિલેસસન્તતાય સન્તો. સન્તિપદે રતોતિ નિબ્બાને રતો. ઇતિ સુત્તન્તે ચતૂસુ ઠાનેસુ વિપસ્સનાવ કથિતા, ગાથાસુ લોકુત્તરધમ્મોપીતિ.

૭. પઠમઅગતિસુત્તવણ્ણના

૧૭-૧૯. સત્તમે અગતિગમનાનીતિ નગતિગમનાનિ. છન્દાગતિં ગચ્છતીતિ છન્દેન અગતિં ગચ્છતિ, અકત્તબ્બં કરોતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. છન્દા દોસા ભયા મોહાતિ છન્દેન, દોસેન, ભયેન, મોહેન. અતિવત્તતીતિ અતિક્કમતિ. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ. નવમે તથાબુજ્ઝનકાનં વસેન દ્વીહિપિ નયેહિ કથિતં.

૧૦. ભત્તુદ્દેસકસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે ભત્તુદ્દેસકોતિ સલાકભત્તાદીનં ઉદ્દેસકો. કામેસુ અસંયતાતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેહિ અસંયતા. પરિસાકસટો ચ પનેસ વુચ્ચતીતિ અયઞ્ચ પન સો એવરૂપા પરિસાકચવરો નામ વુચ્ચતીતિ અત્થો. સમણેનાતિ બુદ્ધસમણેન. પરિસાય મણ્ડો ચ પનેસ વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપા પરિસા વિપ્પસન્નેન પરિસામણ્ડોતિ વુચ્ચતીતિ.

ચરવગ્ગો દુતિયો.

૩. ઉરુવેલવગ્ગો

૧. પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે ઉરુવેલાયન્તિ એત્થ ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો. અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા. વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અતીતે કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે દસસહસ્સા કુલપુત્તા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તસ્મિં પદેસે વિહરન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્માનિ નામ પરેસમ્પિ પાકટાનિ હોન્તિ, મનોકમ્મં પન અપાકટં. તસ્મા યો કામવિતક્કં વા બ્યાપાદવિતક્કં વા વિહિંસાવિતક્કં વા વિતક્કેતિ, તસ્સ અઞ્ઞો ચોદકો નામ નત્થિ. સો અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેત્વા પત્તપુટેન વાલુકં આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને આકિરતુ, ઇદમસ્સ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ. તતો પટ્ઠાય યો તાદિસં વિતક્કં વિતક્કેતિ, સો તત્થ પત્તપુટેન વાલુકં આકિરતિ, એવં તત્થ અનુક્કમેન મહાવાલુકરાસિ જાતો. તતો નં પચ્છિમા જનતા પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયટ્ઠાનમકાસિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. તમેવ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા, વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરેતિ ઉરુવેલગામં નિસ્સાય નેરઞ્જરાનદીતીરે વિહરામીતિ દસ્સેતિ. અજપાલનિગ્રોધેતિ અજપાલકા તસ્સ નિગ્રોધસ્સ છાયાય નિસીદન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપિ, તસ્મા સો અજપાલનિગ્રોધોત્વેવ સઙ્ખં ગતો, તસ્સ હેટ્ઠાતિ અત્થો. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ સમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમમેવ. ઉદપાદીતિ અયં વિતક્કો પઞ્ચમે સત્તાહે ઉદપાદિ. કસ્મા ઉદપાદીતિ? સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણત્તા ચેવ પુબ્બાસેવનતાય ચ. તત્થ પુબ્બાસેવનાય પકાસનત્થં તિત્તિરજાતકં આહરિતબ્બં. હત્થિવાનરતિત્તિરા કિર એકસ્મિં પદેસે વિહરન્તા ‘‘યો અમ્હાકં મહલ્લકો, તસ્મિં સગારવા વિહરિસ્સામા’’તિ નિગ્રોધં દસ્સેત્વા ‘‘કો નુ ખો અમ્હાકં મહલ્લકો’’તિ વીમંસન્તા તિત્તિરસ્સ મહલ્લકભાવં ઞત્વા તસ્સ જેટ્ઠાપચાયનકમ્મં કત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા સમ્મોદમાના વિહરિત્વા સગ્ગપરાયણા અહેસું. તં કારણં ઞત્વા રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યે વુડ્ઢમપચાયન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે પાસંસા, સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૩૭);

એવં અહેતુકતિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તોપિ તથાગતો સગારવવાસં રોચેસિ, ઇદાનિ કસ્મા ન રોચેસ્સતીતિ. અગારવોતિ અઞ્ઞસ્મિં ગારવરહિતો, કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. અપ્પતિસ્સોતિ પતિસ્સયરહિતો, કઞ્ચિ જેટ્ઠકટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. સમણં વા બ્રાહ્મણં વાતિ એત્થ સમિતપાપબાહિતપાપાયેવ સમણબ્રાહ્મણા અધિપ્પેતા. સક્કત્વા ગરું કત્વાતિ સક્કારઞ્ચેવ કત્વા ગરુકારઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા.

સદેવકે લોકેતિઆદીસુ સદ્ધિં દેવેહિ સદેવકે. દેવગ્ગહણેન ચેત્થ મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ મારો નામ વસવત્તી સબ્બેસં ઉપરિ વસં વત્તેતિ, બ્રહ્મા નામ મહાનુભાવો, એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ, દ્વીહિ દ્વીસુ, દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ. સો ઇમિના સીલસમ્પન્નતરોતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સમારકે સબ્રહ્મકેતિ વિસું વુત્તં. તથા સમણા નામ એકનિકાયાદિવસેન બહુસ્સુતા સીલવન્તો પણ્ડિતા, બ્રાહ્મણાપિ વત્થુવિજ્જાદિવસેન બહુસ્સુતા પણ્ડિતા. તે ઇમિના સમ્પન્નતરાતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયાતિ વુત્તં. સદેવમનુસ્સાયાતિ ઇદં પન નિપ્પદેસતો દસ્સનત્થં ગહિતમેવ ગહેત્વા વુત્તં. અપિચેત્થ પુરિમાનિ તીણિ પદાનિ લોકવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ દ્વે પજાવસેન. સીલસમ્પન્નતરન્તિ સીલેન સમ્પન્નતરં, અધિકતરન્તિ અત્થો. એત્થ ચ સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મા લોકિયલોકુત્તરા કથિતા, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ. પચ્ચવેક્ખણઞાણમેવ હેતં. પાતુરહોસીતિ ‘‘અયં સત્થા અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા સીલાદીહિ અત્તના અધિકતરં અપસ્સન્તો ‘મયા પટિવિદ્ધનવલોકુત્તરધમ્મમેવ સક્કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિસ્સામી’તિ ચિન્તેતિ, કારણં ભગવા ચિન્તેતિ, અત્થં વુડ્ઢિં વિસેસં ચિન્તેતિ, ગચ્છામિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુરતો પાકટો અહોસિ, અભિમુખે અટ્ઠાસીતિ અત્થો.

વિહંસુ વિહરન્તિ ચાતિ એત્થ યો વદેય્ય – ‘‘વિહરન્તીતિ વચનતો પચ્ચુપ્પન્નેપિ બહૂ બુદ્ધા’’તિ, સો ‘‘ભગવાપિ ભન્તે એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ ઇમિના વચનેન પટિબાહિતબ્બો.

‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’’તિ. (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૨.૩૪૧) –

આદીહિ ચસ્સ સુત્તેહિ અઞ્ઞેસં બુદ્ધાનં અભાવો દીપેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બેપિ બુદ્ધા સદ્ધમ્મગરુનો, તસ્મા. મહત્તમભિકઙ્ખતાતિ મહન્તભાવં પત્થયમાનેન. સરં બુદ્ધાન સાસનન્તિ બુદ્ધાનં સાસનં સરન્તેન.

યતોતિ યસ્મિં કાલે. મહત્તેન સમન્નાગતોતિ રત્તઞ્ઞુમહત્તં વેપુલ્લમહત્તં બ્રહ્મચરિયમહત્તં લાભગ્ગમહત્તન્તિ ઇમિના ચતુબ્બિધેન મહત્તેન સમન્નાગતો. અથ મે સઙ્ઘેપિ ગારવોતિ અથ મય્હં સઙ્ઘેપિ ગારવો જાતો. કિસ્મિં પન કાલે ભગવતા સઙ્ઘે ગારવો કતોતિ? મહાપજાપતિયા દુસ્સયુગદાનકાલે. તદા હિ ભગવા અત્તનો ઉપનીતં દુસ્સયુગં ‘‘સઙ્ઘે, ગોતમિ, દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’’તિ વદન્તો સઙ્ઘે ગારવં અકાસિ નામ.

૨. દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે સમ્બહુલાતિ બહુકા. બ્રાહ્મણાતિ હુહુક્કજાતિકેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં આગતા બ્રાહ્મણા. જિણ્ણાતિ જરાજિણ્ણા. વુડ્ઢાતિ વયોવુદ્ધા. મહલ્લકાતિ જાતિમહલ્લકા. અદ્ધગતાતિ તયો વયે અદ્ધે અતિક્કન્તા. સુતમેતન્તિ અમ્હેહિ સુતં એતં. તયિદં ભો, ગોતમ, તથેવાતિ ભો, ગોતમ, એતં અમ્હેહિ સુતકારણં તથા એવ. તયિદં ભો, ગોતમ, ન સમ્પન્નમેવાતિ તં એતં અભિવાદનાદિઅકરણં અનનુચ્છવિકમેવ.

અકાલવાદીતિઆદીસુ અકાલે વદતીતિ અકાલવાદી. અસભાવં વદતીતિ અભૂતવાદી. અનત્થં વદતિ, નો અત્થન્તિ અનત્થવાદી. અધમ્મં વદતિ, નો ધમ્મન્તિ અધમ્મવાદી. અવિનયં વદતિ, નો વિનયન્તિ અવિનયવાદી. અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતાતિ ન હદયે નિધેતબ્બયુત્તકં વાચં ભાસિતા. અકાલેનાતિ કથેતું અયુત્તકાલેન. અનપદેસન્તિ અપદેસરહિતં, સાપદેસં સકારણં કત્વા ન કથેતિ. અપરિયન્તવતિન્તિ પરિયન્તરહિતં, ન પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા કથેતિ. અનત્થસંહિતન્તિ ન લોકિયલોકુત્તરઅત્થનિસ્સિતં કત્વા કથેતિ. બાલો થેરોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ અન્ધબાલો થેરોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

કાલવાદીતિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. પણ્ડિતો થેરોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતત્તા પણ્ડિતો, થિરભાવપ્પત્તિયા થેરોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

બહુસ્સુતો હોતીતિ બહું અસ્સ સુતં હોતિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં પાળિઅનુસન્ધિપુબ્બાપરવસેન ઉગ્ગહિતં હોતીતિ અત્થો. સુતધરોતિ સુતસ્સ આધારભૂતો. યસ્સ હિ ઇતો ગહિતં ઇતો પલાયતિ, છિદ્દઘટે ઉદકં વિય ન તિટ્ઠતિ, પરિસમજ્ઝે એકસુત્તં વા જાતકં વા કથેતું વા વાચેતું વા ન સક્કોતિ, અયં ન સુતધરો નામ. યસ્સ પન ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહિતકાલસદિસમેવ હોતિ, દસપિ વીસતિપિ વસ્સાનિ સજ્ઝાયં અકરોન્તસ્સ નેવ નસ્સતિ, અયં સુતધરો નામ. સુતસન્નિચયોતિ સુતસ્સ સન્નિચયભૂતો. યસ્સ હિ સુતં હદયમઞ્જૂસાય સન્નિચિતં સિલાય લેખા વિય સુવણ્ણપત્તે પક્ખિત્તસીહવસા વિય ચ તિટ્ઠતિ, અયં સુતસન્નિચયો નામ. ધાતાતિ ધાતા પગુણા. એકચ્ચસ્સ હિ ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં ધાતં પગુણં નિચ્ચલિકં ન હોતિ, ‘‘અસુકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ‘‘સજ્ઝાયિત્વા સંસન્દિત્વા સમનુગ્ગાહિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ વદતિ. એકચ્ચસ્સ ધાતં પગુણં ભવઙ્ગસોતસદિસં હોતિ, ‘‘અસુકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ઉદ્ધરિત્વા તમેવ કથેતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ધાતા’’તિ. વચસા પરિચિતાતિ સુત્તદસક-વગ્ગદસકપણ્ણાસદસકવસેન વાચાય સજ્ઝાયિતા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ચિત્તેન અનુપેક્ખિતા. યસ્સ વાચાય સજ્ઝાયિતં બુદ્ધવચનં મનસા ચિન્તેન્તસ્સ તત્થ તત્થ પાકટં હોતિ, મહાદીપં જાલેત્વા ઠિતસ્સ રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુપ્પટિવિદ્ધા.

આભિચેતસિકાનન્તિ અભિચેતોતિ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધં ચિત્તં વુચ્ચતિ, અધિચિત્તં વા, અભિચેતસિ જાતાનિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતોસન્નિસ્સિતાનીતિ વા આભિચેતસિકાનિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો વુચ્ચતિ, તત્થ સુખવિહારભૂતાનન્તિ અત્થો. રૂપાવચરજ્ઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠનેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચતિ. નિકામલાભીતિ નિકામેન લાભી, અત્તનો ઇચ્છાવસેન લાભી, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકિચ્છલાભીતિ સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વા સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકસિરલાભીતિ અકસિરાનં લાભી વિપુલાનં, યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. એકચ્ચો હિ લાભીયેવ હોતિ, ન પન ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સક્કોતિ સમાપજ્જિતું. એકચ્ચો સક્કોતિ તથાસમાપજ્જિતું, પારિપન્થિકે ચ પન કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ. એકચ્ચો તથા ચ સમાપજ્જતિ, પારિપન્થિકે ચ અકિચ્છેનેવ વિક્ખમ્ભેતિ, ન સક્કોતિ નાળિકયન્તં વિય યથાપરિચ્છેદેયેવ વુટ્ઠાતું. યસ્સ પન અયં તિવિધાપિ સમ્પદા અત્થિ, સો ‘‘અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ વુચ્ચતિ. આસવાનં ખયાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. એવમિધ સીલમ્પિ બાહુસચ્ચમ્પિ ખીણાસવસ્સેવ સીલં બાહુસચ્ચઞ્ચ, ઝાનાનિપિ ખીણાસવસ્સેવ વળઞ્જનકજ્ઝાનાનિ કથિતાનિ. ‘‘આસવાનં ખયા’’તિઆદીહિ પન અરહત્તં કથિતં. ફલેન ચેત્થ મગ્ગકિચ્ચં પકાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઉદ્ધતેનાતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતેન. સમ્ફન્તિ પલાપકથં. અસમાહિતસઙ્કપ્પોતિ અટ્ઠપિતસઙ્કપ્પો. મગોતિ મગસદિસો. આરાતિ દૂરે. થાવરેય્યમ્હાતિ થાવરભાવતો. પાપદિટ્ઠીતિ લામકદિટ્ઠિ. અનાદરોતિ આદરરહિતો. સુતવાતિ સુતેન ઉપગતો. પટિભાનવાતિ દુવિધેન પટિભાનેન સમન્નાગતો. પઞ્ઞાયત્થં વિપસ્સતીતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય ચતુન્નં સચ્ચાનં અત્થં વિનિવિજ્ઝિત્વા પસ્સતિ. પારગૂ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં ખન્ધાદિધમ્માનં પારં ગતો, અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, પહાનપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ એવં છબ્બિધેન પારગમનેન સબ્બધમ્માનં પારં પરિયોસાનં ગતો. અખિલોતિ રાગખિલાદિવિરહિતો. પટિભાનવાતિ દુવિધેનેવ પટિભાનેન સમન્નાગતો. બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ સકલબ્રહ્મચરિયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૩. લોકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે લોકોતિ દુક્ખસચ્ચં. અભિસમ્બુદ્ધોતિ ઞાતો પચ્ચક્ખો કતો. લોકસ્માતિ દુક્ખસચ્ચતો. પહીનોતિ મહાબોધિમણ્ડે અરહત્તમગ્ગઞાણેન પહીનો. તથાગતસ્સ ભાવિતાતિ તથાગતેન ભાવિતા.

એવં એત્તકેન ઠાનેન ચતૂહિ સચ્ચેહિ અત્તનો બુદ્ધભાવં કથેત્વા ઇદાનિ તથાગતભાવં કથેતું યં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં. વિઞ્ઞાતન્તિ સુખદુક્ખાદિ ધમ્મારમ્મણં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં.

તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ ઇમિના એતં દસ્સેતિ – યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ નીલં પીતકન્તિઆદિ રૂપારમ્મણં ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ રૂપારમ્મણં દિસ્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દોતિઆદિ સદ્દારમ્મણં સોતદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, મૂલગન્ધો તચગન્ધોતિઆદિ ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, મૂલરસો ખન્ધરસોતિઆદિ રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, કક્ખળં મુદુકન્તિઆદિ પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુભેદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ફુસિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુખદુક્ખાદિભેદં ધમ્મારમ્મણં મનોદ્વારસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ધમ્મારમ્મણં વિજાનિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, ઇમેસં સબ્બસત્તાનં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં, તત્થ તથાગતેન અદિટ્ઠં વા અસુતં વા અમુતં વા અવિઞ્ઞાતં વા નત્થિ, ઇમસ્સ પન મહાજનસ્સ પરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, સબ્બમ્પિ તથાગતસ્સ અપ્પત્તં નામ નત્થિ ઞાણેન અસચ્છિકતં.

તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ યં યથા લોકેન ગતં, તસ્સ તથેવ ગતત્તા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. પાળિયં પન ‘‘અભિસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, તં ગતસદ્દેન એકત્થં. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ તથાગતોતિ નિગમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્સ યુત્તિ એકપુગ્ગલવણ્ણનાયં તથાગતસદ્દવિત્થારે વુત્તાયેવ. અપિચેત્થ અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસત્થે નિપાતો. દક્ખતીતિ દસો. વસં વત્તેતીતિ વસવત્તી.

સબ્બં લોકં અભિઞ્ઞાતિ તેધાતુકં લોકસન્નિવાસં જાનિત્વા. સબ્બં લોકે યથાતથન્તિ તસ્મિં તેધાતુકલોકસન્નિવાસે યંકિઞ્ચિ નેય્યં, સબ્બં તં યથાતથં અવિપરીતં જાનિત્વા. વિસંયુત્તોતિ ચતુન્નં યોગાનં પહાનેન વિસંયુત્તો. અનૂપયોતિ તણ્હાદિટ્ઠિઉપયેહિ વિરહિતો. સબ્બાભિભૂતિ રૂપાદીનિ સબ્બારમ્મણાનિ અભિભવિત્વા ઠિતો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. સબ્બગન્થપ્પમોચનોતિ સબ્બે ચત્તારોપિ ગન્થે મોચેત્વા ઠિતો. ફુટ્ઠસ્સાતિ ફુટ્ઠા અસ્સ. ઇદઞ્ચ કરણત્થે સામિવચનં. પરમા સન્તીતિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ તેન ઞાણફુસનેન ફુટ્ઠં. તેનેવાહ – નિબ્બાનં અકુતોભયન્તિ. અથ વા પરમાસન્તીતિ ઉત્તમા સન્તિ. કતરા સાતિ? નિબ્બાનં. યસ્મા પન નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થિ, તસ્મા તં અકુતોભયન્તિ વુચ્ચતિ. વિમુત્તો ઉપધિસઙ્ખયેતિ ઉપધિસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તો. સીહો અનુત્તરોતિ પરિસ્સયાનં સહનટ્ઠેન કિલેસાનઞ્ચ હિંસનટ્ઠેન તથાગતો અનુત્તરો સીહો નામ. બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં. ઇતીતિ એવં તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા. સઙ્ગમ્માતિ સમાગન્ત્વા. તં નમસ્સન્તીતિ તં તથાગતં તે સરણં ગતા નમસ્સન્તિ. ઇદાનિ યં વદન્તા તે નમસ્સન્તિ, તં દસ્સેતું દન્તોતિઆદિ વુત્તં. તં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૪. કાળકારામસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થં અત્થુપ્પત્તિયં નિક્ખિત્તં. કતરાય અત્થુપ્પત્તિયન્તિ? દસબલગુણકથાય. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર ધીતા ચૂળસુભદ્દા ‘‘સાકેતનગરે કાળકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગચ્છિસ્સામી’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં મિચ્છાદિટ્ઠિકકુલં ગચ્છામિ. સચે તત્થ સક્કારં લભિસ્સામિ, એકસ્મિં પુરિસે પેસિયમાને પપઞ્ચો ભવિસ્સતિ, મં આવજ્જેય્યાથ ભગવા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અગમાસિ. સેટ્ઠિ ‘‘સુણિસા મે આગતા’’તિ મઙ્ગલં કરોન્તોવ બહું ખાદનીયભોજનીયં પટિયાદેત્વા પઞ્ચ અચેલકસતાનિ નિમન્તેસિ. સો તેસુ નિસિન્નેસુ ‘‘ધીતા મે આગન્ત્વા અરહન્તે વન્દતૂ’’તિ ચૂળસુભદ્દાય પેસેસિ. આગતફલા અરિયસાવિકા અરહન્તેતિ વુત્તમત્તેયેવ ‘‘લાભા વત મે’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા ગતા તે નિસ્સિરિકદસ્સને અચેલકે દિસ્વાવ ‘‘સમણા નામ ન એવરૂપા હોન્તિ, તાત, યેસં નેવ અજ્ઝત્તં હિરી, ન બહિદ્ધા ઓત્તપ્પં અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ન ઇમે સમણા, ધીધી’’તિ ખેળં પાતેત્વા નિવત્તિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા.

તતો અચેલકા ‘‘મહાસેટ્ઠિ કુતો તે એવરૂપા કાલકણ્ણી લદ્ધા, કિં સકલજમ્બુદીપે અઞ્ઞા દારિકા નત્થી’’તિ સેટ્ઠિં પરિભાસિંસુ. સો ‘‘આચરિયા જાનિત્વા વા કતં હોતુ અજાનિત્વા વા, અહમેત્થ જાનિસ્સામી’’તિ અચેલકે ઉય્યોજેત્વા સુભદ્દાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અમ્મ, કસ્મા એવરૂપં અકાસિ, કસ્મા અરહન્તે લજ્જાપેસી’’તિ આહ. તાત, અરહન્તા નામ એવરૂપા ન હોન્તીતિ. અથ નં સો આહ –

‘‘કીદિસા સમણા તુય્હં, બાળ્હં ખો ને પસંસસિ;

કિંસીલા કિંસમાચારા, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતા’’તિ.

સા આહ –

‘‘સન્તિન્દ્રિયા સન્તમના, સન્તતેજા ગુણમગ્ગસણ્ઠિતા;

ઓક્ખિત્તચક્ખૂ મિતભાણી, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘વસન્તિ વનમોગય્હ, નાગો છેત્વાવ બન્ધનં;

એકકિયા અદુતિયા, તાદિસા સમણા મમા’’તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સેટ્ઠિસ્સ પુરે ઠત્વા તિણ્ણં રતનાનં ગુણં કથેસિ. સેટ્ઠિ તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘યદિ એવં, તવ સમણે આનેત્વા મઙ્ગલં કરોમા’’તિ. સા પુચ્છિ ‘‘કદા કરિસ્સથ, તાતા’’તિ. સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘કતિપાહચ્ચયેનાતિ વુત્તે પેસેત્વા પક્કોસાપેય્યા’’તિ. અથ નં ‘‘સ્વે અમ્મા’’તિ આહ. સા સાયન્હસમયે ઉપરિપાસાદં આરુય્હ મહન્તં પુપ્ફસમુગ્ગં ગહેત્વા સત્થુ ગુણે અનુસ્સરિત્વા અટ્ઠ પુપ્ફમુટ્ઠિયો દસબલસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાના અટ્ઠાસિ. એવઞ્ચ અવચ – ‘‘ભગવા સ્વે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. તાનિ પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા દસબલસ્સ મત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થા આવજ્જેન્તો તં કારણં અદ્દસ. ધમ્મદેસનાપરિયોસાને અનાથપિણ્ડિકમહાસેટ્ઠિ દસબલં વન્દિત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મમ ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ચૂળસુભદ્દાય નિમન્તિતમ્હ સેટ્ઠીતિ. ન, ભન્તે, કઞ્ચિ આગતં પસ્સામાતિ. આમ, સેટ્ઠિ, સદ્ધા પન ઉપાસિકા દૂરે યોજનસતમત્થકેપિ યોજનસહસ્સમત્થકેપિ ઠિતા હિમવન્તો વિય પઞ્ઞાયતીતિ વત્વા –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪) –

ઇમં ગાથમાહ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘ભન્તે, મમ, ધીતુ સઙ્ગહં કરોથા’’તિ વન્દિત્વા પક્કામિ.

સત્થા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘અહં, આનન્દ, સાકેતં ગમિસ્સામિ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં સલાકં દેહિ. દદન્તો ચ છળભિઞ્ઞાનંયેવ દદેય્યાસી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. ચૂળસુભદ્દા રત્તિભાગસમનન્તરે ચિન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ બહુકિચ્ચા બહુકરણીયા, મં સલ્લક્ખેય્ય વા ન વા, કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ. તસ્મિં ખણે વેસ્સવણો મહારાજા ચૂળસુભદ્દાય કથેસિ – ‘‘ભદ્દે, મા ખો ત્વં વિમના અહોસિ, મા દુમ્મના. અધિવુત્થં તે ભગવતા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. સા તુટ્ઠપહટ્ઠા દાનમેવ સંવિદહિ. સક્કોપિ ખો દેવરાજા વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ – ‘‘તાત, દસબલો ચૂળસુભદ્દાય સન્તિકં સાકેતનગરં ગચ્છિસ્સતિ, પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ માપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સત્થા પઞ્ચહિ છળભિઞ્ઞસતેહિ પરિવુતો કૂટાગારયાનેન મણિવણ્ણં આકાસં વિલિખન્તો વિય સાકેતનગરં અગમાસિ.

સુભદ્દા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મય્હં સસુરપક્ખો મિચ્છાદિટ્ઠિકો, સાધુ તેસં અનુચ્છવિકધમ્મં કથેથા’’તિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. કાળકસેટ્ઠિ સોતાપન્નો હુત્વા અત્તનો ઉય્યાનં દસબલસ્સ અદાસિ. અચેલકા ‘‘અમ્હાકં પઠમં દિન્ન’’ન્તિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છન્તિ. ‘‘ગચ્છથ નીહરિતબ્બનિયામેન તે નીહરથા’’તિ સબ્બે નીહરાપેત્વા તત્થેવ સત્થુ વિહારં કારેત્વા બ્રહ્મદેય્યં કત્વા ઉદકં પાતેસિ. સો કાળકેન કારિતતાય કાળકારામો નામ જાતો. ભગવા તસ્મિં સમયે તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાકેતે વિહરતિ કાળકારામે’’તિ.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. તે કિર સાકેતનગરવાસિનો કુલપુત્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ઉપટ્ઠાનસાલાય નિસિન્ના ‘‘અહો બુદ્ધગુણા નામ મહન્તા, એવરૂપં નામ મિચ્છાદિટ્ઠિકં કાળકસેટ્ઠિં દિટ્ઠિતો મોચેત્વા સોતાપત્તિફલં પાપેત્વા સકલનગરં સત્થારા દેવલોકસદિસં કત’’ન્તિ દસબલસ્સ ગુણં કથેન્તિ. સત્થા તેસં ગુણં કથેન્તાનં ચિત્તં ઉપપરિક્ખિત્વા – ‘‘મયિ ગતે મહતી દેસના સમુટ્ઠિસ્સતિ, દેસનાપરિયોસાને ચ ઇમે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિસ્સન્તિ, મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા કમ્પિસ્સતી’’તિ ધમ્મસભં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો તે ભિક્ખૂ આદિં કત્વા યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સાતિ ઇમં દેસનં આરભિ. એવમિદં સુત્તં ગુણકથાય નિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ‘‘તમહં જાનામી’’તિ પદપરિયોસાને મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા અકમ્પિત્થ. અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અભિઅઞ્ઞાસિં, જાનિન્તિ અત્થો. વિદિતન્તિ પાકટં કત્વા ઞાતં. ઇમિના એતં દસ્સેતિ – અઞ્ઞે જાનન્તિયેવ, મયા પન પાકટં કત્વા વિદિતન્તિ. ઇમેહિ તીહિ પદેહિ સબ્બઞ્ઞુતભૂમિ નામ કથિતા. તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસીતિ તં છદ્વારિકં આરમ્મણં તથાગતો તણ્હાય વા દિટ્ઠિયા વા ન ઉપટ્ઠાસિ ન ઉપગઞ્છિ. અયઞ્હિ પસ્સતિ ભગવા ચક્ખુના રૂપં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો સો ભગવા. સુણાતિ ભગવા સોતેન સદ્દં. ઘાયતિ ભગવા ઘાનેન ગન્ધં. સાયતિ ભગવા જિવ્હાય રસં. ફુસતિ ભગવા કાયેન ફોટ્ઠબ્બં. વિજાનાતિ ભગવા મનસા ધમ્મં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો સો ભગવા. તેન વુત્તં – ‘‘તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ. ઇમિના પદેન ખીણાસવભૂમિ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

તં મમસ્સ મુસાતિ તં મે વચનં મુસાવાદો નામ ભવેય્ય. તં પસ્સ તાદિસમેવાતિ તમ્પિ મુસાવાદો ભવેય્ય. તં મમસ્સ કલીતિ તં વચનં મય્હં દોસો ભવેય્યાતિ અત્થો. એત્તાવતા સચ્ચભૂમિ નામ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

દટ્ઠા દટ્ઠબ્બન્તિ દિસ્વા દટ્ઠબ્બં. દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ તં દિટ્ઠં રૂપાયતનં ‘‘અહં મહાજનેન દિટ્ઠમેવ પસ્સામી’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ન મઞ્ઞતિ. અદિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ ‘‘અહં મહાજનેન અદિટ્ઠમેવ એતં પસ્સામી’’તિ એવમ્પિ તણ્હાદીહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. દટ્ઠબ્બં ન મઞ્ઞતીતિ ‘‘મહાજનેન દિટ્ઠં પસ્સામી’’તિ એવમ્પિ તાહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. દટ્ઠબ્બઞ્હિ અદિટ્ઠમ્પિ હોતિયેવ. એવરૂપાનિ હિ વચનાનિ તીસુપિ કાલેસુ લબ્ભન્તિ, તેનસ્સ અત્થો વુત્તો. દટ્ઠારં ન મઞ્ઞતીતિ પસ્સિતારં એકસત્તં નામ તાહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતીતિ અત્થો. સેસટ્ઠાનેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન સુઞ્ઞતાભૂમિ નામ કથિતા.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. તાદીયેવ તાદીતિ તાદિતા નામ એકસદિસતા. તથાગતો ચ યાદિસો લાભાદીસુ, તાદિસોવ અલાભાદીસુ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદી. યસેપિ તાદી, અયસેપિ તાદી. નિન્દાયપિ તાદી, પસંસાયપિ તાદી. સુખેપિ તાદી, દુક્ખેપિ તાદી’’તિ (મહાનિ. ૩૮, ૧૯૨). ઇમાય તાદિતાય તાદી. તમ્હા ચ પન તાદિમ્હાતિ તતો તથાગતતાદિતો અઞ્ઞો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા તાદી નત્થીતિ એત્તાવતા તાદિભૂમિ નામ કથિતા. ઇમાહિ પઞ્ચભૂમીહિ દેસનં નિટ્ઠાપેન્તસ્સ પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ મહાપથવી સક્ખિભાવેન અકમ્પિત્થ. દેસનાપરિયોસાને તે પઞ્ચસતે અધુનાપબ્બજિતે કુલપુત્તે આદિં કત્વા તં ઠાનં પત્તાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ.

ભગવાપિ સુત્તં નિટ્ઠાપેત્વા ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યંકિઞ્ચીતિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝોસિતં સચ્ચમુતં પરેસન્તિ પરેસં સદ્ધાય પરપત્તિયાયનાય સચ્ચમુતન્તિ મઞ્ઞિત્વા અજ્ઝોસિતં ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગહિતં. સયસંવુતેસૂતિ સયમેવ સંવરિત્વા પિયાયિત્વા ગહિતગહણેસુ, દિટ્ઠિગતિકેસૂતિ અત્થો. દિટ્ઠિગતિકા હિ સયં સંવુતાતિ વુચ્ચન્તિ. સચ્ચં મુસા વાપિ પરં દહેય્યાતિ તેસુ સયં સંવુતસઙ્ખાતેસુ દિટ્ઠિગતિકેસુ તથાગતો તાદી તેસં એકમ્પિ વચનં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં સચ્ચં મુસા વાપિ પરં ઉત્તમં કત્વા ન ઓદહેય્ય, ન સદ્દહેય્ય, ન પત્તિયાયેય્ય. એતઞ્ચ સલ્લન્તિ એતં દિટ્ઠિસલ્લં. પટિકચ્ચ દિસ્વાતિ પુરેતરં બોધિમૂલેયેવ દિસ્વા. વિસત્તાતિ લગ્ગા લગિતા પલિબુદ્ધા. જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એતન્તિ યથાયં પજા અજ્ઝોસિતા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા વિસત્તા લગ્ગા લગિતા, એવં અહમ્પિ જાનામિ પસ્સામિ. તથા એવં યથા એતાય પજાય ગહિતન્તિ એવં અજ્ઝોસિતં નત્થિ તથાગતાનન્તિ અત્થો.

૫. બ્રહ્મચરિયસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે જનકુહનત્થન્તિ તીહિ કુહનવત્થૂહિ જનસ્સ કુહનત્થાય. ન જનલપનત્થન્તિ ન જનસ્સ ઉપલાપનત્થં. ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થન્તિ ન ચીવરાદિથુતિવચનત્થં. ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસત્થન્તિ ન તેન તેન કારણેન કતવાદાનિસંસત્થં, ન વાદસ્સ પમોક્ખાનિસંસત્થં. ન ઇતિ મં જનો જાનાતૂતિ ન ‘‘એવં કિર એસ ભિક્ખુ, એવં કિર એસ ભિક્ખૂ’’તિ જનસ્સ જાનનત્થાય. સંવરત્થન્તિ પઞ્ચહિ સંવરેહિ સંવરણત્થાય. પહાનત્થન્તિ તીહિ પહાનેહિ પજહનત્થાય. વિરાગત્થન્તિ રાગાદીનં વિરજ્જનત્થાય. નિરોધત્થન્તિ તેસંયેવ નિરુજ્ઝનત્થાય. અનીતિહન્તિ ઇતિહપરિવજ્જિતં, અપરપત્તિયન્તિ અત્થો. નિબ્બાનોગધગામિનન્તિ નિબ્બાનસ્સ અન્તોગામિનં. મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્હિ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરિત્વા નિબ્બાનસ્સ અન્તોયેવ વત્તતિ પવત્તતિ. પટિપજ્જન્તીતિ દુવિધમ્પિ પટિપજ્જન્તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથેત્વા ગાથાસુ વિવટ્ટમેવ કથિતં.

૬. કુહસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે કુહાતિ કુહકા. થદ્ધાતિ કોધેન ચ માનેન ચ થદ્ધા. લપાતિ ઉપલાપકા. સિઙ્ગીતિ ‘‘તત્થ કતમં સિઙ્ગં, યં સિઙ્ગં સિઙ્ગારતા ચાતુરતા ચાતુરિયં પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિય’’ન્તિ (વિભ. ૮૫૨) એવં વુત્તેહિ સિઙ્ગસદિસેહિ પાકટકિલેસેહિ સમન્નાગતા. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતા. અસમાહિતાતિ ચિત્તેકગ્ગમત્તસ્સાપિ અલાભિનો. ન મે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકાતિ તે મય્હં ભિક્ખૂ મમ સન્તકા ન હોન્તિ. ‘‘તે મય્હ’’ન્તિ ઇદં પન સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતત્તા વુત્તં. તે ખો મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકાતિ ઇધાપિ મેતિ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતત્તા વદતિ, સમ્માપટિપન્નત્તા પન ‘‘મામકા’’તિ આહ. વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તીતિ સીલાદીહિ ગુણેહિ વડ્ઢનતો વુદ્ધિં, નિચ્ચલભાવેન વિરૂળ્હિં, સબ્બત્થ પત્થટતાય વેપુલ્લં પાપુણન્તિ. તે પનેતે યાવ અરહત્તમગ્ગા વિરુહન્તિ, અરહત્તફલં પત્તે વિરૂળ્હા નામ હોન્તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૭. સન્તુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અપ્પાનીતિ પરિત્તાનિ. સુલભાનીતિ સુખેન લદ્ધબ્બાનિ, યત્થ કત્થચિ સક્કા હોન્તિ લભિતું. અનવજ્જાનીતિ નિદ્દોસાનિ. પિણ્ડિયાલોપભોજનન્તિ જઙ્ઘાપિણ્ડિયબલેન ચરિત્વા આલોપમત્તં લદ્ધં ભોજનં. પૂતિમુત્તન્તિ યંકિઞ્ચિ મુત્તં. યથા હિ સુવણ્ણવણ્ણોપિ કાયો પૂતિકાયોતિ વુચ્ચતિ, એવં અભિનવમ્પિ મુત્તં પૂતિમુત્તમેવ.

વિઘાતોતિ વિગતઘાતો, ચિત્તસ્સ દુક્ખં ન હોતીતિ અત્થો. દિસા નપ્પટિહઞ્ઞતીતિ યસ્સ હિ ‘‘અસુકટ્ઠાનં નામ ગતો ચીવરાદીનિ લભિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ દિસા પટિહઞ્ઞતિ નામ. યસ્સ એવં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ નપ્પટિહઞ્ઞતિ નામ. ધમ્માતિ પટિપત્તિધમ્મા. સામઞ્ઞસ્સાનુલોમિકાતિ સમણધમ્મસ્સ અનુલોમા. અધિગ્ગહિતાતિ સબ્બેતે તુટ્ઠચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો અધિગ્ગહિતા હોન્તિ અન્તોગતા ન પરિબાહિરાતિ.

૮. અરિયવંસસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમસ્સ અજ્ઝાસયિકો નિક્ખેપો. ઇમં કિર મહાઅરિયવંસસુત્તન્તં ભગવા જેતવનમહાવિહારે ધમ્મસભાયં પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અત્તનોપિ પરપુગ્ગલાનમ્પિ અજ્ઝાસયવસેન પરિવારેત્વા નિસિન્નાનિ ચત્તાલીસ ભિક્ખુસહસ્સાનિ, ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આમન્તેત્વા ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અરિયવંસાતિ આરભિ. તત્થ અરિયવંસાતિ અરિયાનં વંસા. યથા હિ ખત્તિયવંસો બ્રાહ્મણવંસો વેસ્સવંસો સુદ્દવંસો સમણવંસો કુલવંસો રાજવંસો, એવં અયમ્પિ અટ્ઠમો અરિયવંસો અરિયતન્તિ અરિયપવેણી નામ હોતિ. સો ખો પનાયં અરિયવંસો ઇમેસં વંસાનં મૂલગન્ધાદીનં કાળાનુસારિગન્ધાદયો વિય અગ્ગમક્ખાયતિ.

કે પન તે અરિયા, યેસં એતે વંસાતિ? અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ તથાગતસાવકા ચ, એતેસં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા. ઇતો પુબ્બે હિ સતસહસ્સકપ્પાધિકાનં ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે તણ્હઙ્કરો, મેધઙ્કરો, સરણઙ્કરો, દીપઙ્કરોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તે અરિયા, તેસં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા. તેસં બુદ્ધાનં પરિનિબ્બાનતો અપરભાગે અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા કોણ્ડઞ્ઞો નામ બુદ્ધો ઉપ્પન્નો…પે… ઇમસ્મિં કપ્પે કકુસન્ધો, કોણાગમનો, કસ્સપો, અમ્હાકં ભગવા ગોતમોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તેસં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા. અપિચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં સબ્બબુદ્ધ-પચ્ચેકબુદ્ધ-બુદ્ધસાવકાનં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા.

તે ખો પનેતે અગ્ગઞ્ઞા અગ્ગાતિ જાનિતબ્બા, રત્તઞ્ઞા દીઘરત્તં પવત્તાતિ જાનિતબ્બા, વંસઞ્ઞા વંસાતિ જાનિતબ્બા. પોરાણા ન અધુનુપ્પત્તિકા. અસંકિણ્ણા અવિકિણ્ણા અનપનીતા. અસંકિણ્ણપુબ્બા અતીતબુદ્ધેહિપિ ન સંકિણ્ણપુબ્બા, ‘‘કિ ઇમેહી’’તિ ન અપનીતપુબ્બા. ન સંકીયન્તીતિ ઇદાનિપિ ન અપનીયન્તિ. ન સંકીયિસ્સન્તીતિ અનાગતબુદ્ધેહિપિ ન અપનીયિસ્સન્તિ. યે લોકે વિઞ્ઞૂ સમણબ્રાહ્મણા, તેહિ અપ્પટિકુટ્ઠા, સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ અનિન્દિતા અગરહિતા.

સન્તુટ્ઠો હોતીતિ પચ્ચયસન્તોસવસેન સન્તુટ્ઠો હોતિ. ઇતરીતરેનાતિ ન થૂલસુખુમલૂખપણીતથિરજિણ્ણાનં યેન કેનચિ, અથ ખો યથાલદ્ધાદીનં ઇતરીતરેન યેન કેનચિ સન્તુટ્ઠો હોતીતિ અત્થો. ચીવરસ્મિઞ્હિ તયો સન્તોસા યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ. પિણ્ડપાતાદીસુપિ એસેવ નયો. તેસં વિત્થારકથા ‘‘સન્તુટ્ઠસ્સ, ભિક્ખવે, અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. ઇતિ ઇમે તયો સન્તોસે સન્ધાય ‘‘સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ચીવરેન, યથાલદ્ધાદીસુ યેન કેનચિ ચીવરેન સન્તુટ્ઠો હોતી’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ ચીવરં જાનિતબ્બં, ચીવરક્ખેત્તં જાનિતબ્બં, પંસુકૂલં જાનિતબ્બં, ચીવરસન્તોસો જાનિતબ્બો, ચીવરપ્પટિસંયુત્તાનિ ધુતઙ્ગાનિ જાનિતબ્બાનિ. તત્થ ચીવરં જાનિતબ્બન્તિ ખોમાદીનિ છ ચીવરાનિ દુકૂલાદીનિ છ અનુલોમચીવરાનિ જાનિતબ્બાનિ. ઇમાનિ દ્વાદસ કપ્પિયચીવરાનિ. કુસચીરં, વાકચીરં, ફલકચીરં, કેસકમ્બલં, વાળકમ્બલં, પોત્થકો, ચમ્મં, ઉલૂકપક્ખં, રુક્ખદુસ્સં, લતાદુસ્સં, એરકદુસ્સં, કદલિદુસ્સં, વેળુદુસ્સન્તિ એવમાદીનિ પન અકપ્પિયચીવરાનિ.

ચીવરક્ખેત્તન્તિ ‘‘સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઞાતિતો વા મિત્તતો વા અત્તનો વા ધનેન, પંસુકૂલં વા’’તિ એવં ઉપ્પજ્જનતો છ ખેત્તાનિ, અટ્ઠન્નઞ્ચ માતિકાનં વસેન અટ્ઠ ખેત્તાનિ જાનિતબ્બાનિ.

પંસુકૂલન્તિ સોસાનિકં, પાપણિકં, રથિયં, સઙ્કારકૂટકં, સોત્થિયં, સિનાનં, તિત્થં, ગતપચ્ચાગતં, અગ્ગિદડ્ઢં, ગોખાયિતં, ઉપચિકખાયિતં, ઉન્દૂરખાયિતં, અન્તચ્છિન્નં, દસચ્છિન્નં, ધજાહટં, થૂપં, સમણચીવરં, સામુદ્દિયં, આભિસેકિયં, પન્થિકં, વાતાહટં, ઇદ્ધિમયં, દેવદત્તિયન્તિ તેવીસતિ પંસુકૂલાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ સોત્થિયન્તિ ગબ્ભમલહરણં. ગતપચ્ચાગતન્તિ મતકસરીરં પારુપિત્વા સુસાનં નેત્વા આનીતચીવરં. ધજાહટન્તિ ધજં ઉસ્સાપેત્વા તતો આનીતં. થૂપન્તિ વમ્મિકે પૂજિતચીવરં. સામુદ્દિયન્તિ સમુદ્દવીચીહિ થલં પાપિતં. પન્થિકન્તિ પન્થં ગચ્છન્તેહિ ચોરભયેન પાસાણેહિ કોટ્ટેત્વા પારુતચીવરં. ઇદ્ધિમયન્તિ એહિભિક્ખુચીવરં. સેસં પાકટમેવાતિ.

ચીવરસન્તોસોતિ વીસતિ ચીવરસન્તોસા – ચીવરે વિતક્કસન્તોસો, ગમનસન્તોસો, પરિયેસનસન્તોસો, પટિલાભસન્તોસો, મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો, લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો, યથાલાભસન્તોસો, યથાબલસન્તોસો, યથાસારુપ્પસન્તોસો, ઉદકસન્તોસો, ધોવનસન્તોસો, કરણસન્તોસો, પરિમાણસન્તોસો, સુત્તસન્તોસો, સિબ્બનસન્તોસો, રજનસન્તોસો, કપ્પસન્તોસો, પરિભોગસન્તોસો, સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો, વિસ્સજ્જનસન્તોસોતિ.

તત્થ સાદકભિક્ખુના તેમાસં નિબદ્ધવાસં વસિત્વા એકમાસમત્તં વિતક્કેતું વટ્ટતિ. સો હિ પવારેત્વા ચીવરમાસે ચીવરં કરોતિ, પંસુકૂલિકો અડ્ઢમાસેનેવ કરોતિ. ઇદં માસડ્ઢમાસમત્તં વિતક્કનં વિતક્કસન્તોસો નામ. વિતક્કસન્તોસેન પન સન્તુટ્ઠેન ભિક્ખુના પાચીનખણ્ડરાજિવાસિકપંસુકૂલિકત્થેરસદિસેન ભવિતબ્બં.

થેરો કિર ‘‘ચેતિયપબ્બતવિહારે ચેતિયં વન્દિસ્સામી’’તિ આગતો ચેતિયં વન્દિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં ચીવરં જિણ્ણં, બહૂનં વસનટ્ઠાને લભિસ્સામી’’તિ. સો મહાવિહારં ગન્ત્વા સઙ્ઘત્થેરં દિસ્વા વસનટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા તત્થ વુત્થો પુનદિવસે ચીવરં આદાય આગન્ત્વા થેરં વન્દિ. થેરો ‘‘કિં, આવુસો’’તિ આહ. ગામદ્વારં, ભન્તે, ગમિસ્સામીતિ. અહમ્પાવુસો, ગમિસ્સામીતિ. સાધુ, ભન્તેતિ ગચ્છન્તો મહાબોધિદ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા ‘‘પુઞ્ઞવન્તાનં વસનટ્ઠાને મનાપં લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધો મે વિતક્કો’’તિ તતોવ પટિનિવત્તિ. પુનદિવસે અમ્બઙ્ગણસમીપતો, પુનદિવસે મહાચેતિયસ્સ ઉત્તરદ્વારતો તત્થેવ પટિનિવત્તિત્વા ચતુત્થદિવસે થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. થેરો ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિતક્કો ન પરિસુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ચીવરં ગહેત્વા તેન સદ્ધિંયેવ પઞ્હં પુચ્છમાનો ગામં પાવિસિ. તઞ્ચ રત્તિં એકો મનુસ્સો ઉચ્ચારપલિબુદ્ધો સાટકેયેવ વચ્ચં કત્વા તં સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડેસિ. પંસુકૂલિકત્થેરો તં નીલમક્ખિકાહિ સમ્પરિકિણ્ણં દિસ્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેસિ. મહાથેરો ‘‘કિં, આવુસો, સઙ્કારટ્ઠાનસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાસી’’તિ. નાહં, ભન્તે, સઙ્કારટ્ઠાનસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હામિ, મય્હં પિતુ દસબલસ્સ પગ્ગણ્હામિ, પુણ્ણદાસિયા સરીરં પારુપિત્વા છડ્ડિતં પંસુકૂલં તુમ્બમત્તે પાણકે વિધુનિત્વા સુસાનતો ગણ્હન્તેન દુક્કરતરં કતં, ભન્તેતિ. મહાથેરો ‘‘પરિસુદ્ધો વિતક્કો પંસુકૂલિકસ્સા’’તિ ચિન્તેસિ. પંસુકૂલિકત્થેરોપિ તસ્મિંયેવ ઠાને ઠિતો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા તીણિ ફલાનિ પત્તો તં સાટકં ગહેત્વા ચીવરં કત્વા પારુપિત્વા પાચીનખણ્ડરાજિં ગન્ત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિ.

ચીવરત્થાય ગચ્છન્તસ્સ પન ‘‘કત્થ લભિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ગમનં ગમનસન્તોસો નામ. પરિયેસન્તસ્સ પન યેન વા તેન વા સદ્ધિં અપરિયેસિત્વા લજ્જિં પેસલં ભિક્ખું ગહેત્વા પરિયેસનં પરિયેસનસન્તોસો નામ. એવં પરિયેસન્તસ્સ આહરિયમાનં ચીવરં દૂરતો દિસ્વા ‘‘એતં મનાપં ભવિસ્સતિ, એતં અમનાપ’’ન્તિ એવં અવિતક્કેત્વા થૂલસુખુમાદીસુ યથાલદ્ધેનેવ સન્તુસ્સનં પટિલાભસન્તોસો નામ. એવં લદ્ધં ગણ્હન્તસ્સાપિ ‘‘એત્તકં દુપટ્ટસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં એકપટ્ટસ્સા’’તિ અત્તનો પહોનકમત્તેનેવ સન્તુસ્સનં મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો નામ. ચીવરં પરિયેસન્તસ્સ પન ‘‘અસુકસ્સ ઘરદ્વારે મનાપં લભિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા દ્વારપટિપાટિયા ચરણં લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો નામ.

લૂખપણીતેસુ યેન કેનચિ યાપેતું સક્કોન્તસ્સ યથાલદ્ધેનેવ યાપનં યથાલાભસન્તોસો નામ. અત્તનો થામં જાનિત્વા યેન યાપેતું સક્કોતિ, તેન યાપનં યથાબલસન્તોસો નામ. મનાપં અઞ્ઞસ્સ દત્વા અત્તના યેન કેનચિ યાપનં યથાસારુપ્પસન્તોસો નામ.

‘‘કત્થ ઉદકં મનાપં, કત્થ અમનાપ’’ન્તિ અવિચારેત્વા યેન કેનચિ ધોવનૂપગેન ઉદકેન ધોવનં ઉદકસન્તોસો નામ. પણ્ડુમત્તિકગેરુકપૂતિપણ્ણરસકિલિટ્ઠાનિ પન ઉદકાનિ વજ્જેતું વટ્ટતિ. ધોવન્તસ્સ પન મુગ્ગરાદીહિ અપહરિત્વા હત્થેહિ મદ્દિત્વા ધોવનં ધોવનસન્તોસો નામ. તથા અસુજ્ઝન્તં પણ્ણાનિ પક્ખિપિત્વા તાપિતઉદકેનાપિ ધોવિતું વટ્ટતિ. એવં ધોવિત્વા કરોન્તસ્સ ‘‘ઇદં થૂલં, ઇદં સુખુમ’’ન્તિ અકોપેત્વા પહોનકનીહારેનેવ કરણં કરણસન્તોસો નામ. તિમણ્ડલપતિચ્છાદનમત્તસ્સેવ કરણં પરિમાણસન્તોસો નામ. ચીવરકરણત્થાય પન મનાપં સુત્તં પરિયેસિસ્સામીતિ અવિચારેત્વા રથિકાદીસુ વા દેવટ્ઠાને વા આહરિત્વા પાદમૂલે વા ઠપિતં યંકિઞ્ચિદેવ સુત્તં ગહેત્વા કરણં સુત્તસન્તોસો નામ.

કુસિબન્ધનકાલે પન અઙ્ગુલમત્તે સત્ત વારે ન વિજ્ઝિતબ્બં. એવં કરોન્તસ્સ હિ યો ભિક્ખુ સહાયો ન હોતિ, તસ્સ વત્તભેદોપિ નત્થિ. તિવઙ્ગુલમત્તે પન સત્ત વારે વિજ્ઝિતબ્બં. એવં કરોન્તસ્સ મગ્ગપ્પટિપન્નેનાપિ સહાયેન ભવિતબ્બં. યો ન હોતિ, તસ્સ વત્તભેદો. અયં સિબ્બનસન્તોસો નામ. રજન્તેન પન કાળકચ્છકાદીનિ પરિયેસન્તેન ન ચરિતબ્બં, સોમવક્કલાદીસુ યં લભતિ, તેન રજિતબ્બં. અલભન્તેન પન મનુસ્સેહિ અરઞ્ઞે વાકં ગહેત્વા છડ્ડિતરજનં વા ભિક્ખૂહિ પચિત્વા છડ્ડિતકસટં વા ગહેત્વા રજિતબ્બં. અયં રજનસન્તોસો નામ. નીલકદ્દમકાળસામેસુ યંકિઞ્ચિ ગહેત્વા હત્થિપિટ્ઠે નિસિન્નસ્સ પઞ્ઞાયમાનકપ્પકરણં કપ્પસન્તોસો નામ.

હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનમત્તવસેન પરિભુઞ્જનં પરિભોગસન્તોસો નામ. દુસ્સં પન લભિત્વા સુત્તં વા સૂચિં વા કારકં વા અલભન્તેન ઠપેતું વટ્ટતિ, લભન્તેન ન વટ્ટતિ. કતમ્પિ સચે અન્તેવાસિકાદીનં દાતુકામો હોતિ, તે ચ અસન્નિહિતા, યાવ આગમના ઠપેતું વટ્ટતિ. આગતમત્તેસુ દાતબ્બં. દાતું અસક્કોન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં. અઞ્ઞસ્મિં ચીવરે સતિ પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ. અનધિટ્ઠિતમેવ હિ સન્નિધિ હોતિ, અધિટ્ઠિતં ન હોતીતિ મહાસીવત્થેરો આહ. અયં સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો નામ. વિસ્સજ્જેન્તેન પન ન મુખં ઓલોકેત્વા દાતબ્બં, સારણીયધમ્મે ઠત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ અયં વિસ્સજ્જનસન્તોસો નામ.

ચીવરપ્પટિસંયુત્તાનિ ધુતઙ્ગાનિ નામ પંસુકૂલિકઙ્ગઞ્ચેવ તેચીવરિકઙ્ગઞ્ચ. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪-૨૫) વેદિતબ્બા. ઇતિ ચીવરસન્તોસમહાઅરિયવંસં પૂરયમાનો ભિક્ખુ ઇમાનિ દ્વે ધુતઙ્ગાનિ ગોપેતિ. ઇમાનિ ગોપેન્તો ચીવરસન્તોસમહાઅરિયવંસવસેન સન્તુટ્ઠો હોતીતિ.

વણ્ણવાદીતિ એકો સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં ન કથેતિ. એકો ન સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ. એકો નેવ સન્તુટ્ઠો હોતિ, ન સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ. એકો સન્તુટ્ઠો ચેવ હોતિ, સન્તોસસ્સ ચ વણ્ણં કથેતિ. તં દસ્સેતું ‘‘ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી’’તિ વુત્તં.

અનેસનન્તિ દૂતેય્યપહિનગમનાનુયોગપભેદં નાનપ્પકારં અનેસનં. અપ્પતિરૂપન્તિ અયુત્તં. અલદ્ધા ચાતિ અલભિત્વા. યથા એકચ્ચો ‘‘કથં નુ ખો ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ પુઞ્ઞવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા કોહઞ્ઞં કરોન્તો ઉત્તસતિ પરિતસ્સતિ, સન્તુટ્ઠો ભિક્ખુ એવં અલદ્ધા ચીવરં ન પરિતસ્સતિ. લદ્ધા ચાતિ ધમ્મેન સમેન લભિત્વા. અગધિતોતિ વિગતલોભગિદ્ધો. અમુચ્છિતોતિ અધિમત્તતણ્હાય મુચ્છં અનાપન્નો. અનજ્ઝોપન્નોતિ તણ્હાય અનોત્થતો અપરિયોનદ્ધો. આદીનવદસ્સાવીતિ અનેસનાપત્તિયઞ્ચ ગેધિતપરિભોગે ચ આદીનવં પસ્સમાનો. નિસ્સરણપઞ્ઞોતિ ‘‘યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ વુત્તં નિસ્સરણમેવ પજાનન્તો.

ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયાતિ યેન કેનચિ ચીવરેન સન્તુટ્ઠિયા. નેવત્તાનુક્કંસેતીતિ ‘‘અહં પંસુકૂલિકો, મયા ઉપસમ્પદમાળેયેવ પંસુકૂલિકઙ્ગં ગહિતં, કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ અત્તુક્કંસનં ન કરોતિ. નો પરં વમ્ભેતીતિ ‘‘ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન પંસુકૂલિકા’’તિ વા, ‘‘પંસુકૂલિકઙ્ગમત્તમ્પિ એતેસં નત્થી’’તિ વા એવં પરં ન વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખોતિ યો તસ્મિં ચીવરસન્તોસે વણ્ણવાદાદીસુ વા દક્ખો છેકો બ્યત્તો. અનલસોતિ સાતચ્ચકિરિયાય આલસિયવિરહિતો. સમ્પજાનો પટિસ્સતોતિ સમ્પજાનપઞ્ઞાય ચેવ સતિયા ચ યુત્તો. અરિયવંસે ઠિતોતિ અરિયવંસે પતિટ્ઠિતો.

ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેનાતિ યેન કેનચિ પિણ્ડપાતેન. એત્થાપિ પિણ્ડપાતો જાનિતબ્બો, પિણ્ડપાતક્ખેત્તં જાનિતબ્બં, પિણ્ડપાતસન્તોસો જાનિતબ્બો, પિણ્ડપાતપ્પટિસંયુત્તં ધુતઙ્ગં જાનિતબ્બં. તત્થ પિણ્ડપાતોતિ ઓદનો કુમ્માસો સત્તુ મચ્છો મંસં ખીરં દધિ સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિતં યાગુ ખાદનીયં સાયનીયં લેહનીયન્તિ સોળસ પિણ્ડપાતા.

પિણ્ડપાતક્ખેત્તન્તિ સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનં સલાકભત્તં પક્ખિકં ઉપોસથિકં પાટિપદિકભત્તં આગન્તુકભત્તં ગમિકભત્તં ગિલાનભત્તં ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં ધુરભત્તં કુટિભત્તં વારભત્તં વિહારભત્તન્તિ પન્નરસ પિણ્ડપાતક્ખેત્તાનિ.

પિણ્ડપાતસન્તોસોતિ પિણ્ડપાતે વિતક્કસન્તોસો ગમનસન્તોસો પરિયેસનસન્તોસો પટિલાભસન્તોસો પટિગ્ગહણસન્તોસો મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસો ઉપકારસન્તોસો પરિમાણસન્તોસો પરિભોગસન્તોસો સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો વિસ્સજ્જનસન્તોસોતિ પન્નરસ સન્તોસા.