.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

પઞ્ચકનિપાત-અટ્ઠકથા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. સેખબલવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧. પઞ્ચકનિપાતસ્સ પઠમે સત્તન્નં સેખાનં બલાનીતિ સેખબલાનિ. સદ્ધાબલાદીસુ અસ્સદ્ધિયે ન કમ્પતીતિ સદ્ધાબલં. અહિરિકે ન કમ્પતીતિ હિરીબલં. અનોત્તપ્પે ન કમ્પતીતિ ઓત્તપ્પબલં. કોસજ્જે ન કમ્પતીતિ વીરિયબલં. અવિજ્જાય ન કમ્પતીતિ પઞ્ઞાબલં. તસ્માતિ યસ્મા ઇમાનિ સત્તન્નં સેખાનં બલાનિ, તસ્મા.

૨. વિત્થતસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદીસુ ઉપયોગત્થે કરણવચનં, હિરીયિતબ્બાનિ કાયદુચ્ચરિતાદીનિ હિરીયતિ જિગુચ્છતીતિ અત્થો. ઓત્તપ્પનિદ્દેસે હેત્વત્થે કરણવચનં, કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ઓત્તપ્પસ્સ હેતુભૂતેહિ ઓત્તપ્પતિ ભાયતીતિ અત્થો.

આરદ્ધવીરિયોતિ પગ્ગહિતવીરિયો અનોસક્કિતમાનસો. પહાનાયાતિ પહાનત્થાય. ઉપસમ્પદાયાતિ પટિલાભત્થાય. થામવાતિ વીરિયથામેન સમન્નાગતો. દળ્હપરક્કમોતિ થિરપરક્કમો. અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અનોરોપિતધુરો અનોસક્કિતવીરિયો.

ઉદયત્થગામિનિયાતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયવયગામિનિયા ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાય. પઞ્ઞાય સમન્નાગતોતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવ મગ્ગપઞ્ઞાય ચ સમઙ્ગિભૂતો. અરિયાયાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન ચ સમુચ્છેદવસેન ચ કિલેસેહિ આરકા ઠિતાય પરિસુદ્ધાય. નિબ્બેધિકાયાતિ સા ચ અભિનિવિજ્ઝનતો નિબ્બેધિકાતિ વુચ્ચતિ, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. તત્થ મગ્ગપઞ્ઞા સમુચ્છેદવસેન અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં દોસક્ખન્ધં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકા, વિપસ્સનાપઞ્ઞા તદઙ્ગવસેન નિબ્બેધિકા, મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભસંવત્તનતો તબ્બિપસ્સના નિબ્બેધિકાતિ વત્તું વટ્ટતિ. સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયાતિ ઇધાપિ મગ્ગપઞ્ઞા સમ્મા હેતુના નયેન વટ્ટદુક્ખઞ્ચ કિલેસદુક્ખઞ્ચ ખેપયમાના ગચ્છતીતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિની નામ, વિપસ્સનાપઞ્ઞા તદઙ્ગવસેન વટ્ટદુક્ખઞ્ચ કિલેસદુક્ખઞ્ચ ખેપયમાના ગચ્છતીતિ દુક્ખક્ખયગામિની. દુક્ખક્ખયગામિનિયા વા મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભાય સંવત્તનતોપેસા દુક્ખક્ખયગામિનીતિ વેદિતબ્બા. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે પઞ્ચ બલાનિ મિસ્સકાનેવ કથિતાનિ, તથા પઞ્ચમે.

૬. સમાપત્તિસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે અકુસલસ્સ સમાપત્તીતિ અકુસલધમ્મસ્સ સમાપજ્જના, તેન સદ્ધિં સમઙ્ગિભાવોતિ અત્થો. પરિયુટ્ઠાય તિટ્ઠતીતિ પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ.

૭. કામસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે કામેસુ લળિતાતિ વત્થુકામકિલેસકામેસુ લળિતા અભિરતા. અસિતબ્યાભઙ્ગિન્તિ તિણલાયનઅસિતઞ્ચેવ તિણવહનકાજઞ્ચ. કુલપુત્તોતિ આચારકુલપુત્તો. ઓહાયાતિ પહાય. અલં વચનાયાતિ યુત્તં વચનાય. લબ્ભાતિ સુલભા સક્કા લભિતું. હીના કામાતિ પઞ્ચન્નં નીચકુલાનં કામા. મજ્ઝિમા કામાતિ મજ્ઝિમસત્તાનં કામા. પણીતા કામાતિ રાજરાજમહામત્તાનં કામા. કામાત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તીતિ કામનવસેન કામેતબ્બવસેન ચ કામાઇચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. વુદ્ધો હોતીતિ મહલ્લકો હોતિ. અલંપઞ્ઞોતિ યુત્તપઞ્ઞો. અત્તગુત્તોતિ અત્તનાવ ગુત્તો રક્ખિતો, અત્તાનં વા ગોપેતું રક્ખિતું સમત્થો. નાલં પમાદાયાતિ ન યુત્તો પમજ્જિતું. સદ્ધાય અકતં હોતીતિ યં સદ્ધાય કુસલેસુ ધમ્મેસુ કાતું યુત્તં, તં ન કતં હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અનપેક્ખો દાનાહં, ભિક્ખવે, તસ્મિં ભિક્ખુસ્મિં હોમીતિ એવં સદ્ધાદીહિ કાતબ્બં કત્વાવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતે તસ્મિં પુગ્ગલે અનપેક્ખો હોમીતિ દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સોતાપત્તિમગ્ગો કથિતો.

૮. ચવનસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે સદ્ધમ્મેતિ સાસનસદ્ધમ્મે. અસ્સદ્ધોતિ ઓકપ્પનસદ્ધાય ચ પક્ખન્દનસદ્ધાય ચાતિ દ્વીહિપિ સદ્ધાહિ વિરહિતો. ચવતિ નપ્પતિટ્ઠાતીતિ ઇમસ્મિં સાસને ગુણેહિ ચવતિ, પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અપ્પતિટ્ઠાનઞ્ચ પતિટ્ઠાનઞ્ચ કથિતં.

૯. પઠમઅગારવસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે નાસ્સ ગારવોતિ અગારવો. નાસ્સ પતિસ્સોતિ અપ્પતિસ્સો, અજેટ્ઠકો અનીચવુત્તિ. સેસમેત્થ પુરિમસદિસમેવ.

૧૦. દુતિયઅગારવસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે અભબ્બોતિ અભાજનં. વુદ્ધિન્તિ વડ્ઢિં. વિરૂળ્હિન્તિ વિરૂળ્હમૂલતાય નિચ્ચલભાવં. વેપુલ્લન્તિ મહન્તભાવં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

સેખબલવગ્ગો પઠમો.

૨. બલવગ્ગો

૧. અનનુસ્સુતસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે પુબ્બાહં, ભિક્ખવે, અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસૂતિ અહં, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ચતૂસુ સચ્ચધમ્મેસુ. અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તો પટિજાનામીતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ સોળસવિધસ્સ કિચ્ચસ્સ કરણેન અભિજાનિત્વા વોસાનપારમિં સબ્બેસં કિચ્ચાનં નિટ્ઠિતત્તા કતકિચ્ચભાવં પારં પત્તો પટિજાનામીતિ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અત્તનો આગમનીયગુણં દસ્સેતિ. તથાગતસ્સાતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ તથાગતસ્સ. તથાગતબલાનીતિ યથા તેહિ ગન્તબ્બં, તથેવ ગતાનિ પવત્તાનિ ઞાણબલાનિ. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં. સીહનાદન્તિ અભીતનાદં. બ્રહ્મચક્કન્તિ સેટ્ઠચક્કં. પવત્તેતીતિ કથેતિ.

૨. કૂટસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સેખબલાનીતિ સેખાનં ઞાણબલાનિ. અગ્ગન્તિ ઉત્તમં. સેસબલાનિ ગોપાનસિયો કૂટં વિય સઙ્ગણ્હાતીતિ સઙ્ગાહિકં. તાનેવ બલાનિ સંહતાનિ કરોતીતિ સઙ્ઘાતનિયં.

૩. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે તત્થ મુટ્ઠસ્સચ્ચે ન કમ્પતીતિ સતિબલં. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં.

૪. વિત્થતસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે સતિનેપક્કેનાતિ એત્થ નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સા સતિયા ઉપકારકભાવેન ગહિતા.

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે સવિસયસ્મિંયેવ લોકિયલોકુત્તરધમ્મે કથેતું કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધાબલં દટ્ઠબ્બન્તિઆદિમાહ. યથા હિ ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા, રાજાતિ રાજપઞ્ચમેસુ સહાયેસુ ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ વીથિં ઓતિણ્ણેસુ એકસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. દુતિયતતિયચતુત્થસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. અથ સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે કિઞ્ચાપિ રાજા સબ્બત્થ ઇસ્સરો, ઇમસ્મિં પન કાલે અત્તનો ગેહેયેવ ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ વિચારેતિ, એવમેવં સદ્ધાપઞ્ચમેસુ બલેસુ તેસુ સહાયેસુ એકતો વીથિં ઓતરન્તેસુ વિય એકારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ યથા પઠમસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ પત્વા અધિમોક્ખલક્ખણં સદ્ધાબલમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા દુતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સમ્મપ્પધાનાનિ પત્વા પગ્ગહલક્ખણં વીરિયબલમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા તતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સતિપટ્ઠાનાનિ પત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણં સતિબલમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા ચતુત્થસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં ઝાનવિમોક્ખે પત્વા અવિક્ખેપલક્ખણં સમાધિબલમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે પન યથા ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, રાજાવ ગેહે વિચારેતિ, એવમેવ અરિયસચ્ચાનિ પત્વા પજાનનલક્ખણં પઞ્ઞાબલમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તીતિ એવમિધ પઞ્ચ બલાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનિ. છટ્ઠં ઉત્તાનત્થમેવ. એવં પુરિમવગ્ગે ચ ઇધ ચ અટ્ઠસુ સુત્તેસુ સેખબલાનેવ કથિતાનિ. કરણ્ડકોલવાસી મહાદત્તત્થેરો પનાહ – ‘‘હેટ્ઠા ચતૂસુ સુત્તેસુ સેખબલાનિ કથિતાનિ, ઉપરિ ચતૂસુ અસેખબલાની’’તિ.

૭. પઠમહિતસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે સીલાદયો મિસ્સકાવ કથિતા. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયેવ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં, તં લોકિયમેવ.

૮-૧૦. દુતિયહિતસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮-૨૦. અટ્ઠમે દુસ્સીલો બહુસ્સુતો કથિતો, નવમે અપ્પસ્સુતો દુસ્સીલો, દસમે બહુસ્સુતો ખીણાસવોતિ.

બલવગ્ગો દુતિયો.

૩. પઞ્ચઙ્ગિકવગ્ગો

૧. પઠમઅગારવસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે અસભાગવુત્તિકોતિ અસભાગાય વિસદિસાય જીવિતવુત્તિયા સમન્નાગતો. આભિસમાચારિકં ધમ્મન્તિ ઉત્તમસમાચારભૂતં વત્તવસેન પઞ્ઞત્તસીલં. સેખં ધમ્મન્તિ સેખપણ્ણત્તિસીલં. સીલાનીતિ ચત્તારિ મહાસીલાનિ. સમ્માદિટ્ઠિન્તિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિં. સમ્માસમાધિન્તિ મગ્ગસમાધિઞ્ચેવ ફલસમાધિઞ્ચ. ઇમસ્મિં સુત્તે સીલાદીનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનિ.

૨. દુતિયઅગારવસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે સીલક્ખન્ધન્તિ સીલરાસિં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમે પન તયોપિ ખન્ધા મિસ્સકાવ કથિતાતિ.

૩. ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે ન ચ પભસ્સરન્તિ ન ચ પભાવન્તં. પભઙ્ગુ ચાતિ પભિજ્જનસભાવં. અયોતિ કાળલોહં. લોહન્તિ ઠપેત્વા ઇધ વુત્તાનિ ચત્તારિ અવસેસં લોહં. સજ્ઝન્તિ રજતં. ચિત્તસ્સાતિ ચાતુભૂમકકુસલચિત્તસ્સ. તેભૂમકસ્સ તાવ ઉપક્કિલેસા હોન્તુ, લોકુત્તરસ્સ કથં હોન્તીતિ? ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન. યદગ્ગેન હિ ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, તદગ્ગેનેવ તે લોકિયસ્સપિ લોકુત્તરસ્સપિ ઉપક્કિલેસા નામ હોન્તિ. પભઙ્ગુ ચાતિ આરમ્મણે ચુણ્ણવિચુણ્ણભાવૂપગમનેન ભિજ્જનસભાવં. સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાયાતિ આસવાનં ખયસઙ્ખાતસ્સ અરહત્તસ્સ અત્થાય હેતુના કારણેન સમાધિયતિ. એત્તાવતા ચિત્તં વિસોધેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠિતં ખીણાસવં દસ્સેતિ. ઇદાનિસ્સ અભિઞ્ઞાપટિવેધં દસ્સેન્તો યસ્સ યસ્સ ચાતિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૪. દુસ્સીલસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે હતૂપનિસોતિ હતઉપનિસ્સયો હતકારણો. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ નામરૂપપરિચ્છેદઞાણં આદિં કત્વા તરુણવિપસ્સના. નિબ્બિદાવિરાગોતિ નિબ્બિદા ચ વિરાગો ચ. તત્થ નિબ્બિદા બલવવિપસ્સના, વિરાગો મગ્ગો. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ ફલવિમુત્તિ ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ.

૫. અનુગ્ગહિતસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે સમ્માદિટ્ઠીતિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ. ચેતોવિમુત્તિફલાતિઆદીસુ ચેતોવિમુત્તીતિ મગ્ગફલસમાધિ. પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ ફલઞાણં. સીલાનુગ્ગહિતાતિ સીલેન અનુગ્ગહિતા અનુરક્ખિતા. સુતાનુગ્ગહિતાતિ બાહુસચ્ચેન અનુગ્ગહિતા. સાકચ્છાનુગ્ગહિતાતિ ધમ્મસાકચ્છાય અનુગ્ગહિતા. સમથાનુગ્ગહિતાતિ ચિત્તેકગ્ગતાય અનુગ્ગહિતા.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ આવિભાવત્થં મધુરમ્બબીજં રોપેત્વા સમન્તા મરિયાદં બન્ધિત્વા કાલાનુકાલં ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા કાલાનુકાલં મૂલાનિ સોધેત્વા કાલાનુકાલં પતિતપાણકે હારેત્વા કાલાનુકાલં મક્કટજાલં લુઞ્ચિત્વા અમ્બં પટિજગ્ગન્તો પુરિસો દસ્સેતબ્બો. તસ્સ હિ પુરિસસ્સ મધુરમ્બબીજરોપનં વિય વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ દટ્ઠબ્બા, મરિયાદબન્ધનં વિય સીલેન અનુગ્ગણ્હનં, ઉદકાસેચનં વિય સુતેન અનુગ્ગણ્હનં, મૂલપરિસોધનં વિય સાકચ્છાય અનુગ્ગણ્હનં, પાણકહરણં વિય ઝાનવિપસ્સનાપારિપન્થિકસોધનવસેન સમથાનુગ્ગણ્હનં, મક્કટજાલલુઞ્ચનં વિય બલવવિપસ્સનાનુગ્ગણ્હનં, એવં અનુગ્ગહિતસ્સ રુક્ખસ્સ ખિપ્પમેવ વડ્ઢિત્વા ફલપ્પદાનં વિય ઇમેહિ સીલાદીહિ અનુગ્ગહિતાય મૂલસમ્માદિટ્ઠિયા ખિપ્પમેવ મગ્ગવસેન વડ્ઢિત્વા ચેતોવિમુત્તિપઞ્ઞાવિમુત્તિફલપ્પદાનં વેદિતબ્બં.

૬. વિમુત્તાયતનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે વિમુત્તાયતનાનીતિ વિમુચ્ચનકારણાનિ. યત્થાતિ યેસુ વિમુત્તાયતનેસુ. સત્થા ધમ્મં દેસેતીતિ ચતુસચ્ચધમ્મં દેસેતિ. અત્થપટિસંવેદિનોતિ પાળિઅત્થં જાનન્તસ્સ. ધમ્મપટિસંવેદિનોતિ પાળિં જાનન્તસ્સ. પામોજ્જન્તિ તરુણપીતિ. પીતીતિ તુટ્ઠાકારભૂતા બલવપીતિ. કાયોતિ નામકાયો. પસ્સમ્ભતીતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સુખં વેદેતીતિ સુખં પટિલભતિ. ચિત્તં સમાધિયતીતિ અરહત્તફલસમાધિના સમાધિયતિ. અયઞ્હિ તં ધમ્મં સુણન્તો આગતાગતટ્ઠાને ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલાનિ જાનાતિ, તસ્સ એવં જાનતો પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. સો તસ્સા પીતિયા અન્તરા ઓસક્કિતું ન દેન્તો ઉપચારકમ્મટ્ઠાનિકો હુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – સમાધિનિમિત્તન્તિ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરો સમાધિયેવ સમાધિનિમિત્તં. સુગ્ગહિતં હોતીતિઆદિસુ આચરિયસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હન્તેન સુટ્ઠુ ગહિતં હોતિ સુટ્ઠુ મનસિકતં સુટ્ઠુ ઉપધારિતં. સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાયાતિ પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ પચ્ચક્ખં કતં. તસ્મિં ધમ્મેતિ તસ્મિં કમ્મટ્ઠાનપાળિધમ્મે. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે પઞ્ચપિ વિમુત્તાયતનાનિ અરહત્તં પાપેત્વા કથિતાનીતિ.

૭. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અપ્પમાણન્તિ પમાણકરધમ્મરહિતં લોકુત્તરં. નિપકા પતિસ્સતાતિ નેપક્કેન ચ સતિયા ચ સમન્નાગતા હુત્વા. પઞ્ચ ઞાણાનીતિ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ. પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્તનિયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવાતિઆદીસુ અરહત્તફલસમાધિ અધિપ્પેતો. મગ્ગસમાધીતિપિ વદન્તિયેવ. સો હિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખત્તા પચ્ચુપ્પન્નસુખો, પુરિમો પુરિમો પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ સમાધિસુખસ્સ પચ્ચયત્તા આયતિં સુખવિપાકો, કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયો, કામામિસવટ્ટામિસલોકામિસાનં અભાવા નિરામિસો. બુદ્ધાદીહિ મહાપુરિસેહિ સેવિતત્તા અકાપુરિસસેવિતો. અઙ્ગસન્તતાય આરમ્મણસન્તતાય સબ્બકિલેસદરથસન્તતાય ચ સન્તો, અતપ્પનિયટ્ઠેન પણીતો. કિલેસપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિયા લદ્ધત્તા કિલેસપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિભાવં વા લદ્ધત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધલદ્ધો. પટિપ્પસ્સદ્ધં પટિપ્પસ્સદ્ધીતિ હિ ઇદં અત્થતો એકં. પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસેન વા અરહતા લદ્ધત્તાપિ પટિપ્પસ્સદ્ધલદ્ધો, એકોદિભાવેન અધિગતત્તા એકોદિભાવમેવ વા અધિગતત્તા એકોદિભાવાધિગતો. અપ્પગુણસાસવસમાધિ વિય સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન ચિત્તેન પચ્ચનીકધમ્મે નિગ્ગય્હ કિલેસે વારેત્વા અનધિગતત્તા ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો. તં સમાધિં સમાપજ્જન્તો તતો વા વુટ્ઠહન્તો સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા સતોવ સમાપજ્જતિ, સતોવ વુટ્ઠહતિ. યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન વા સતો સમાપજ્જતિ, સતો વુટ્ઠહતિ. તસ્મા યદેત્થ ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો ચા’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખમાનસ્સ પચ્ચત્તંયેવ અપરપ્પચ્ચયઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તં એકં ઞાણં. એસેવ નયો સેસેસુ. એવં ઇમાનિ પઞ્ચ ઞાણાનિ પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

૮. પઞ્ચઙ્ગિકસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે અરિયસ્સાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનકિલેસેહિ આરકા ઠિતસ્સ. ભાવનં દેસેસ્સામીતિ બ્રૂહનં વડ્ઢનં પકાસયિસ્સામિ. ઇમમેવ કાયન્તિ ઇમં કરજકાયં. અભિસન્દેતીતિ તેમેતિ સ્નેહેતિ, સબ્બત્થ પવત્તપીતિસુખં કરોતિ. પરિસન્દેતીતિ સમન્તતો સન્દેતિ. પરિપૂરેતીતિ વાયુના ભસ્તં વિય પૂરેતિ. પરિપ્ફરતીતિ સમન્તતો ફુસતિ. સબ્બાવતો કાયસ્સાતિ અસ્સ ભિક્ખુનો સબ્બકોટ્ઠાસવતો કાયસ્સ કિઞ્ચિ ઉપાદિન્નકસન્તતિપવત્તિટ્ઠાને છવિમંસલોહિતાનુગતં અણુમત્તમ્પિ ઠાનં પઠમજ્ઝાનસુખેન અફુટં નામ ન હોતિ.

દક્ખોતિ છેકો પટિબલો ન્હાનીયચુણ્ણાનિ કાતુઞ્ચેવ યોજેતુઞ્ચ સન્નેતુઞ્ચ. કંસથાલેતિ યેન કેનચિ લોહેન કતભાજને. મત્તિકાભાજનં પન થિરં ન હોતિ, સન્નેન્તસ્સ ભિજ્જતિ. તસ્મા તં ન દસ્સેસિ. પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકન્તિ સિઞ્ચિત્વા સિઞ્ચિત્વા. સન્નેય્યાતિ વામહત્થેન કંસથાલં ગહેત્વા દક્ખિણહત્થેન પમાણયુત્તં ઉદકં સિઞ્ચિત્વા સિઞ્ચિત્વા પરિમદ્દન્તો પિણ્ડં કરેય્ય. સ્નેહાનુગતાતિ ઉદકસિનેહેન અનુગતા. સ્નેહપરેતાતિ ઉદકસિનેહેન પરિગ્ગહિતા. સન્તરબાહિરાતિ સદ્ધિં અન્તોપદેસેન ચેવ બહિપદેસેન ચ, સબ્બત્થકમેવ ઉદકસિનેહેન ફુટાતિ અત્થો. ન ચ પગ્ઘરિણીતિ ન બિન્દુ બિન્દુ ઉદકં પગ્ઘરતિ, સક્કા હોતિ હત્થેનપિ દ્વીહિપિ અઙ્ગુલીહિ ગહેતું ઓવટ્ટિકાયપિ કાતુન્તિ અત્થો.

દુતિયજ્ઝાનસુખઉપમાયં ઉબ્ભિદોદકોતિ ઉબ્ભિન્નઉદકો, ન હેટ્ઠા ઉબ્ભિજ્જિત્વા ઉગ્ગચ્છનઉદકો, અન્તોયેવ પન ઉપ્પજ્જનઉદકોતિ અત્થો. આયમુખન્તિ આગમનમગ્ગો. દેવોતિ મેઘો. કાલેન કાલન્તિ કાલે કાલે, અન્વડ્ઢમાસં વા અનુદસાહં વાતિ અત્થો. ધારન્તિ વુટ્ઠિં. નાનુપ્પવેચ્છેય્યાતિ નપ્પવેસેય્ય, ન વસ્સેય્યાતિ અત્થો. સીતા વારિધારા ઉબ્ભિજ્જિત્વાતિ સીતા વારિધારા તં રહદં પૂરયમાના ઉબ્ભિજ્જિત્વા. હેટ્ઠા ઉગ્ગચ્છનઉદકઞ્હિ ઉગ્ગન્ત્વા ભિજ્જન્તં ઉદકં ખોભેતિ, ચતૂહિ દિસાહિ પવિસનઉદકં પુરાણપણ્ણતિણકટ્ઠદણ્ડકાદીહિ ઉદકં ખોભેતિ. વુટ્ઠિઉદકં ધારાનિપાતબુબ્બુળકેહિ ઉદકં ખોભેતિ, સન્નિસિન્નમેવ પન હુત્વા ઇદ્ધિનિમ્મિતમિવ ઉપ્પજ્જમાનં ઉદકં ઇમં પદેસં ફરતિ, ઇમં ન ફરતીતિ નત્થિ. તેન અફુટોકાસો નામ ન હોતિ. તત્થ રહદો વિય કરજકાયો, ઉદકં વિય દુતિયજ્ઝાનસુખં, સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તતિયજ્ઝાનસુખઉપમાયં ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિની. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સેતરત્તનીલેસુ યંકિઞ્ચિ ઉપ્પલમેવ, ઊનકસતપત્તં પુણ્ડરીકં, સતપત્તં પદુમં. પત્તનિયમં વા વિનાપિ સેતં પદુમં, રત્તં પુણ્ડરીકન્તિ અયમેત્થ વિનિચ્છયો. ઉદકાનુગ્ગતાનીતિ ઉદકતો ન ઉગ્ગતાનિ. અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ ઉદકતલસ્સ અન્તો નિમુગ્ગાનિયેવ હુત્વા પોસન્તિ વડ્ઢન્તીતિ અત્થો. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ચતુત્થજ્ઝાનઉપમાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેનાતિ એત્થ નિરુપક્કિલેસટ્ઠેન પરિસુદ્ધં, પભસ્સરટ્ઠેન પરિયોદાતં વેદિતબ્બં. ઓદાતેન વત્થેનાતિ ઇદં ઉતુફરણત્થં વુત્તં. કિલિટ્ઠવત્થેન હિ ઉતુફરણં ન હોતિ, તઙ્ખણધોતપરિસુદ્ધેન ઉતુફરણં બલવં હોતિ. ઇમિસ્સા હિ ઉપમાય વત્થં વિય કરજકાયો, ઉતુફરણં વિય ચતુત્થજ્ઝાનસુખં. તસ્મા યથા સુન્હાતસ્સ પુરિસસ્સ પરિસુદ્ધં વત્થં સસીસં પારુપિત્વા નિસિન્નસ્સ સરીરતો ઉતુ સબ્બમેવ વત્થં ફરતિ, ન કોચિ વત્થસ્સ અફુટોકાસો હોતિ, એવં ચતુત્થજ્ઝાનસુખેન ભિક્ખુનો કરજકાયસ્સ ન કોચિ ઓકાસો અફુટો હોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તમેવ વા વત્થં વિય, તંસમુટ્ઠાનરૂપં ઉતુફરણં વિય. યથા હિ કત્થચિ કત્થચિ ઓદાતવત્થે કાયં અફુસન્તેપિ તંસમુટ્ઠાનેન ઉતુના સબ્બત્થકમેવ કાયો ફુટો હોતિ, એવં ચતુત્થજ્ઝાનસમુટ્ઠાપિતેન સુખુમરૂપેન સબ્બત્થકમેવ ભિક્ખુનો કાયો ફુટો હોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમેવ. સુગ્ગહિતં હોતીતિ યથા તેન ઝાનવિપસ્સનામગ્ગા સુટ્ઠુ ગહિતા હોન્તિ, એવં પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તં અપરાપરેન પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તેન સુટ્ઠુ ગહિતં હોતિ. અઞ્ઞો વા અઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞો એકો અઞ્ઞં એકં, અત્તનોયેવ હિ અત્તા ન પાકટો હોતિ. ઠિતો વા નિસિન્નન્તિ ઠિતકસ્સાપિ નિસિન્નો પાકટો હોતિ, તેનેવં વુત્તં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઉદકમણિકોતિ સમેખલા ઉદકચાટિ. સમતિત્તિકોતિ સમભરિતો. કાકપેય્યાતિ મુખવટ્ટિયં નિસીદિત્વા કાકેન ગીવં અનામેત્વાવ પાતબ્બો.

સુભૂમિયન્તિ સમભૂમિયં. ‘‘સુભૂમે સુખેત્તે વિહતખાણુકે બીજાનિ પતિટ્ઠાપેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૩૮) એત્થ પન મણ્ડભૂમિ સુભૂમીતિ આગતા. ચતુમહાપથેતિ દ્વિન્નં મહામગ્ગાનં વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતટ્ઠાને. આજઞ્ઞરથોતિ વિનીતઅસ્સરથો. ઓધસ્તપતોદોતિ યથા રથં અભિરુહિત્વા ઠિતેન સક્કા હોતિ ગણ્હિતું, એવં આલમ્બનં નિસ્સાય તિરિયતો ઠપિતપતોદો. યોગ્ગાચરિયોતિ અસ્સાચરિયો. સ્વેવ અસ્સદમ્મે સારેતીતિ અસ્સદમ્મસારથિ. યેનિચ્છકન્તિ યેન યેન મગ્ગેન ઇચ્છતિ. યદિચ્છકન્તિ યં યં ગતિં ઇચ્છતિ. સારેય્યાતિ ઉજુકં પુરતો પેસેય્ય. પચ્ચાસારેય્યાતિ પટિનિવત્તેય્ય.

એવં હેટ્ઠા પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમાપત્તિપરિકમ્મં કથેત્વા ઇમાહિ તીહિ ઉપમાહિ પગુણસમાપત્તિયા આનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ અભિઞ્ઞાપટિપાટિં દસ્સેતું સો સચે આકઙ્ખતીતિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૯. ચઙ્કમસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે અદ્ધાનક્ખમો હોતીતિ દૂરં અદ્ધાનમગ્ગં ગચ્છન્તો ખમતિ, અધિવાસેતું સક્કોતિ. પધાનક્ખમોતિ વીરિયક્ખમો. ચઙ્કમાધિગતો સમાધીતિ ચઙ્કમં અધિટ્ઠહન્તેન અધિગતો અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અઞ્ઞતરસમાધિ. ચિરટ્ઠિતિકો હોતીતિ ચિરં તિટ્ઠતિ. ઠિતકેન ગહિતનિમિત્તઞ્હિ નિસિન્નસ્સ નસ્સતિ, નિસિન્નેન ગહિતનિમિત્તં નિપન્નસ્સ. ચઙ્કમં અધિટ્ઠહન્તેન ચલિતારમ્મણે ગહિતનિમિત્તં પન ઠિતસ્સપિ નિસિન્નસ્સપિ નિપન્નસ્સપિ ન નસ્સતીતિ.

૧૦. નાગિતસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે ઉદ્ધં ઉગ્ગતત્તા ઉચ્ચો, રાસિભાવેન ચ મહા સદ્દો એતેસન્તિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા. તેસુ હિ ઉગ્ગતુગ્ગતેસુ ખત્તિયમહાસાલ-બ્રાહ્મણમહાસાલાદીસુ મહાસક્કારં ગહેત્વા આગતેસુ ‘‘અસુકસ્સ ઓકાસં દેથ, અસુકસ્સ ઓકાસં દેથા’’તિ વુત્તે ‘‘મયં પઠમતરં આગતા, મય્હં પઠમતરં આગતા, નત્થિ ઓકાસો’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં કથેન્તાનં સદ્દો ઉચ્ચો ચેવ મહા ચ અહોસિ. કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપેતિ કેવટ્ટા વિય મચ્છવિલોપે. તેસઞ્હિ મચ્છપચ્છિં ગહેત્વા આગતાનં વિક્કિણનટ્ઠાને ‘‘મય્હં દેથ મય્હં દેથા’’તિ વદતો મહાજનસ્સ એવરૂપો સદ્દો હોતિ. મીળ્હસુખન્તિ અસુચિસુખં. મિદ્ધસુખન્તિ નિદ્દાસુખં. લાભસક્કારસિલોકસુખન્તિ લાભસક્કારઞ્ચેવ વણ્ણભણનઞ્ચ નિસ્સાય ઉપ્પન્નસુખં.

તંનિન્નાવ ગમિસ્સન્તીતિ તં તદેવ ભગવતો ગતટ્ઠાનં ગમિસ્સન્તિ, અનુબન્ધિસ્સન્તિયેવાતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ, ભન્તે, ભગવતો સીલપઞ્ઞાણન્તિ યસ્મા તથાવિધં તુમ્હાકં સીલઞ્ચ ઞાણઞ્ચાતિ અત્થો. મા ચ મયા યસોતિ મયા સદ્ધિં યસોપિ મા સમાગચ્છતુ. પિયાનન્તિ પિયજનાનં. એસો તસ્સ નિસ્સન્દોતિ એસા પિયભાવસ્સ નિપ્ફત્તિ. અસુભનિમિત્તાનુયોગન્તિ અસુભકમ્મટ્ઠાનાનુયોગં. સુભનિમિત્તેતિ રાગટ્ઠાનિયે ઇટ્ઠારમ્મણે. એસો તસ્સ નિસ્સન્દોતિ એસા તસ્સ અસુભનિમિત્તાનુયોગસ્સ નિપ્ફત્તિ. એવમિમસ્મિં સુત્તે ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપસ્સનાવ કથિતાતિ.

પઞ્ચઙ્ગિકવગ્ગો તતિયો.

૪. સુમનવગ્ગો

૧. સુમનસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સુમના રાજકુમારીતિ મહાસક્કારં કત્વા પત્થનં પત્થેત્વા એવં લદ્ધનામા રાજકઞ્ઞા. વિપસ્સિસમ્માસમ્બુદ્ધકાલસ્મિં હિ નાગરેસુ ‘‘યુદ્ધમ્પિ કત્વા સત્થારં અમ્હાકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ સેનાપતિં નિસ્સાય બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં લભિત્વા પટિપાટિયા પુઞ્ઞાનિ કાતું આરદ્ધેસુ સબ્બપઠમદિવસો સેનાપતિસ્સ વારો અહોસિ. તસ્મિં દિવસે સેનાપતિ મહાદાનં સજ્જેત્વા ‘‘અજ્જ યથા અઞ્ઞો કોચિ એકભિક્ખમ્પિ ન દેતિ, એવં રક્ખથા’’તિ સમન્તા પુરિસે ઠપેસિ. તંદિવસં સેટ્ઠિભરિયા રોદમાના પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ સદ્ધિં કીળિત્વા આગતં ધીતરં આહ – ‘‘સચે, અમ્મ, તવ પિતા જીવેય્ય, અજ્જાહં પઠમં દસબલં ભોજેય્ય’’ન્તિ. સા તં આહ – ‘‘અમ્મ, મા ચિન્તયિ, અહં તથા કરિસ્સામિ, યથા બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો અમ્હાકં પઠમં ભિક્ખં ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ. તતો સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયા નિરુદકપાયાસં પૂરેત્વા સપ્પિમધુસક્ખરાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા અઞ્ઞિસ્સા પાતિયા પટિકુજ્જિત્વા તં સુમનમાલાગુળેહિ પરિક્ખિપિત્વા માલાગુળસદિસં કત્વા ભગવતો ગામં પવિસનવેલાય સયમેવ ઉક્ખિપિત્વા ધાતિગણપરિવુતા ઘરા નિક્ખમિ.

અન્તરામગ્ગે સેનાપતિનો ઉપટ્ઠાકા, ‘‘અમ્મ, મા ઇતો આગમા’’તિ વદન્તિ. મહાપુઞ્ઞા નામ મનાપકથા હોન્તિ, ન ચ તેસં પુનપ્પુનં ભણન્તાનં કથા પટિક્ખિપિતું સક્કા હોતિ. સા ‘‘ચૂળપિત, મહાપિત, માતુલ, કિસ્સ તુમ્હે ગન્તું ન દેથા’’તિ આહ. સેનાપતિના ‘‘અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ ખાદનીયં ભોજનીયં મા દેથા’’તિ ઠપિતમ્હ, અમ્માતિ. કિં પન મમ હત્થે ખાદનીયં ભોજનીયં પસ્સથાતિ? માલાગુળં પસ્સામાતિ. કિં તુમ્હાકં સેનાપતિ માલાપૂજમ્પિ કાતું ન દેતીતિ? દેતિ, અમ્માતિ. તેન હિ અપેથાતિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘માલાગુળં ગણ્હથ ભગવા’’તિ આહ. ભગવા એકં સેનાપતિસ્સ ઉપટ્ઠાકં ઓલોકેત્વા માલાગુળં ગણ્હાપેસિ. સા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ભવાભવાભિનિબ્બત્તિયં મે સતિ પરિતસ્સનજીવિતં નામ મા હોતુ, અયં સુમનમાલા વિય નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પિયાવ હોમિ, નામેન ચ સુમનાયેવા’’તિ પત્થનં કત્વા સત્થારા ‘‘સુખિની હોહી’’તિ વુત્તા વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

ભગવાપિ સેનાપતિસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સેનાપતિ યાગું ગહેત્વા ઉપગઞ્છિ, સત્થા હત્થેન પત્તં પિદહિ. નિસિન્નો, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ. અત્થિ નો એકો અન્તરામગ્ગે પિણ્ડપાતો લદ્ધોતિ? માલં અપનેત્વા પિણ્ડપાતં અદ્દસ. ચૂળુપટ્ઠાકો આહ – ‘‘સામિ માલાતિ મં વત્વા માતુગામો વઞ્ચેસી’’તિ. પાયાસો ભગવન્તં આદિં કત્વા સબ્બભિક્ખૂનં પહોસિ. સેનાપતિ અત્તનો દેય્યધમ્મં અદાસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચં કત્વા મઙ્ગલં વત્વા પક્કામિ. સેનાપતિ ‘‘કા નામ સા પિણ્ડપાતમદાસી’’તિ પુચ્છિ. સેટ્ઠિધીતા સામીતિ. સપ્પઞ્ઞા ઇત્થી, એવરૂપાય ઘરે વસન્તિયા પુરિસસ્સ સગ્ગસમ્પત્તિ નામ ન દુલ્લભાતિ કં આનેત્વા જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠપેસિ?

સા પિતુગેહે ચ સેનાપતિગેહે ચ ધનં ગહેત્વા યાવતાયુકં તથાગતસ્સ દાનં દત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા તતો ચુતા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તક્ખણેયેવ જાણુપ્પમાણેન ઓધિના સકલં દેવલોકં પરિપૂરયમાનં સુમનવસ્સં વસ્સિ. દેવતા ‘‘અયં અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતા’’તિ ‘‘સુમના દેવધીતા’’ત્વેવસ્સા નામં અકંસુ. સા એકનવુતિકપ્પે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તી નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અવિજહિતસુમનવસ્સા ‘‘સુમના સુમના’’ત્વેવ નામા અહોસિ. ઇમસ્મિં પન કાલે કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તાપિ પઞ્ચસતા કુમારિકા તંદિવસઞ્ઞેવ તસ્મિં તસ્મિં કુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા એકદિવસેયેવ સબ્બા માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિંસુ. તંખણંયેવ જાણુપ્પમાણેન ઓધિના સુમનવસ્સં વસ્સિ. તં દિસ્વા રાજા ‘‘પુબ્બે કતાભિનીહારા એસા ભવિસ્સતી’’તિ તુટ્ઠમાનસો ‘‘ધીતા મે અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતા’’તિ સુમનાત્વેવસ્સા નામં કત્વા ‘‘મય્હં ધીતા ન એકિકાવ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ નગરં વિચિનાપેન્તો ‘પઞ્ચ દારિકાસતાનિ જાતાની’’તિ સુત્વા સબ્બા અત્તનાવ પોસાપેસિ. માસે માસે સમ્પતે ‘‘આનેત્વા મમ ધીતુ દસ્સેથા’’તિ આહ. એવમેસા મહાસક્કારં કત્વા પત્થનં પત્થેત્વા એવંલદ્ધનામાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્સા સત્તવસ્સિકકાલે અનાથપિણ્ડિકેન વિહારં નિટ્ઠાપેત્વા તથાગતસ્સ દૂતે પેસિતે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સાવત્થિં અગમાસિ. અનાથપિણ્ડિકો ગન્ત્વા રાજાનં એવમાહ – ‘‘મહારાજ, સત્થુ ઇધાગમનં અમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલં તુમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલમેવ, સુમનં રાજકુમારિં પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં પુણ્ણઘટે ચ ગન્ધમાલાદીનિ ચ ગાહાપેત્વા દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં પેસેથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ મહાસેટ્ઠી’’તિ તથા અકાસિ. સાપિ રઞ્ઞા વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા ધમ્મં દેસેસિ. સા પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ચ દારિકાસતાનિ પઞ્ચ માતુગામસતાનિ પઞ્ચ ઉપાસકસતાનિ તસ્મિંયેવ ખણે સોતાપત્તિફલં પાપુણિંસુ. એવં તસ્મિં દિવસે અન્તરામગ્ગેયેવ દ્વે સોતાપન્નસહસ્સાનિ જાતાનિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમીતિ? પઞ્હં પુચ્છિતુકામતાય. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિર સહાયકા દ્વે ભિક્ખૂ અહેસું. તેસુ એકો સારણીયધમ્મં પૂરેતિ, એકો ભત્તગ્ગવત્તં. સારણીયધમ્મપૂરકો ઇતરં આહ – ‘‘આવુસો, અદિન્નસ્સ ફલં નામ નત્થિ, અત્તના લદ્ધં પરેસં દત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ. ઇતરો પન આહ – ‘‘આવુસો, ત્વં ન જાનાસિ, દેય્યધમ્મં નામ વિનિપાતેતું ન વટ્ટતિ, અત્તનો યાપનમત્તમેવ ગણ્હન્તેન ભત્તગ્ગવત્તં પૂરેતું વટ્ટતી’’તિ. તેસુ એકોપિ એકં અત્તનો ઓવાદે ઓતારેતું નાસક્ખિ. દ્વેપિ અત્તનો પટિપત્તિં પૂરેત્વા તતો ચુતા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ સારણીયધમ્મપૂરકો ઇતરં પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અધિગણ્હિ.

એવં તે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તા એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા ઇમસ્મિં કાલે સાવત્થિયં નિબ્બત્તિંસુ. સારણીયધમ્મપૂરકો કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઇતરો તસ્સાયેવ ઉપટ્ઠાકઇત્થિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તે દ્વેપિ જના એકદિવસેનેવ જાયિંસુ. તે નામગ્ગહણદિવસે ન્હાપેત્વા સિરિગબ્ભે નિપજ્જાપેત્વા દ્વિન્નમ્પિ માતરો બહિ સક્કારં સંવિદહિંસુ. તેસુ સારણીયધમ્મપૂરકો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા મહન્તં સેતચ્છત્તં સુપઞ્ઞત્તં સિરિસયનં અલઙ્કતપટિયત્તઞ્ચ નિવેસનં દિસ્વા ‘‘એકસ્મિં રાજકુલે નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ અઞ્ઞાસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇધ નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સારણીયધમ્મનિસ્સન્દેના’’તિ ઞત્વા ‘‘સહાયો મે કુહિં નુ ખો નિબ્બત્તો’’તિ આવજ્જેન્તો નીચસયને નિપન્નં દિસ્વા ‘‘અયં ભત્તગ્ગવત્તં પૂરેમીતિ મમ વચનં ન ગણ્હિ, ઇમસ્મિં ઇદાનિ તં ઠાને નિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ ‘‘સમ્મ મમ વચનં નાકાસી’’તિ આહ. અથ કિં જાતન્તિ. પસ્સ મય્હં સમ્પત્તિં, સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા સિરિસયને નિપન્નોસ્મિ, ત્વં નીચમઞ્ચે થદ્ધઅત્થરણમત્તે નિપન્નોસીતિ. કિં પન ત્વં એતં નિસ્સાય માનં કરોસિ, નનુ વેળુસલાકાહિ કત્વા પિલોતિકાય પલિવેઠિતં સબ્બમેતં પથવીધાતુમત્તમેવાતિ?

સુમના તેસં કથં સુત્વા ‘‘મમ ભાતિકાનં સન્તિકે કોચિ નત્થી’’તિ તેસં સમીપં ગચ્છન્તી દ્વારં નિસ્સાય ઠિતા ‘‘ધાતૂ’’તિ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદં ધાતૂતિ વચનં બહિદ્ધા નત્થિ. મમ ભાતિકા સમણદેવપુત્તા ભવિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘સચાહં ‘ઇમે એવં કથેન્તી’તિ માતાપિતૂનં કથેસ્સામિ, ‘અમનુસ્સા એતે’તિ નીહરાપેસ્સન્તિ. ઇદં કારણં અઞ્ઞસ્સ અકથેત્વા કઙ્ખચ્છેદકં પુરિસહેરઞ્ઞિકં મમ પિતરં મહાગોતમદસબલંયેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ ભુત્તપાતરાસા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. રાજા પઞ્ચ રથસતાનિ યોજાપેસિ. જમ્બુદીપતલસ્મિઞ્હિ તિસ્સોવ કુમારિયો પિતૂનં સન્તિકા પઞ્ચ રથસતાનિ લભિંસુ – બિમ્બિસારરઞ્ઞો ધીતા ચુન્દી રાજકઞ્ઞા, ધનઞ્ચયસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ધીતા વિસાખા, અયં સુમના રાજકઞ્ઞાતિ. સા ગન્ધમાલં આદાય રથે ઠિતા પઞ્ચરથસતપરિવારા ‘‘ઇમં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

ઇધસ્સૂતિ ઇધ ભવેય્યું. એકો દાયકોતિ એકો અત્તના લદ્ધલાભતો પરસ્સ દત્વા પરિભુઞ્જનકો સારણીયધમ્મપૂરકો. એકો અદાયકોતિ એકો અત્તના લદ્ધં પરસ્સ અદત્વા પરિભુઞ્જનકો ભત્તગ્ગવત્તપૂરકો. દેવભૂતાનં પન નેસન્તિ દેવભૂતાનં એતેસં. અધિગણ્હાતીતિ અધિભવિત્વા ગણ્હાતિ અજ્ઝોત્થરતિ અતિસેતિ. આધિપતેય્યેનાતિ જેટ્ઠકકારણેન. ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહીતિ સેસદેવે સક્કો દેવરાજા વિય ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અધિગણ્હાતિ. માનુસકેનાતિઆદીસુ આયુના મહાકસ્સપત્થેરો વિય બાકુલત્થેરો વિય આનન્દત્થેરો વિય ચ, વણ્ણેન મહાગતિમ્બઅભયત્થેરો વિય ભણ્ડાગારઅમચ્ચો વિય ચ, સુખેન રટ્ઠપાલકુલપુત્તો વિય સોણસેટ્ઠિપુત્તો વિય યસદારકો વિય ચ, યસેન ધમ્માસોકો વિય, તથા આધિપચ્ચેનાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અતિરેકો જેટ્ઠકો હોતિ.

યાચિતોવ બહુલન્તિ બાકુલત્થેર-સીવલિત્થેર-આનન્દત્થેરાદયો વિય યાચિતોવ બહુલં ચીવરાદીનિ પરિભુઞ્જતીતિ ઇમેહિ કારણેહિ અતિરેકો હોતિ જેટ્ઠકો. યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિન્તિ યં એકસ્સ વિમુત્તિયા સદ્ધિં ઇતરસ્સ વિમુત્તિં આરબ્ભ નાનાકરણં વત્તબ્બં ભવેય્ય, તં ન વદામીતિ અત્થો. સત્તવસ્સિકદારકો વા હિ વિમુત્તિં પટિવિજ્ઝતુ વસ્સસતિકત્થેરો વા ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા, પટિવિદ્ધલોકુત્તરમગ્ગે નાનત્તં નામ નત્થિ. અલમેવાતિ યુત્તમેવ. યત્ર હિ નામાતિ યાનિ નામ.

ગચ્છં આકાસધાતુયાતિ આકાસેન ગચ્છન્તો. સદ્ધોતિ રતનત્તયગુણાનં સદ્ધાતા. થનયન્તિ ગજ્જન્તો. વિજ્જુમાલીતિ માલાસદિસાય મેઘમુખે ચરન્તિયા વિજ્જુલતાય સમન્નાગતો. સતક્કકૂતિ સતકૂટો, ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠિતેન વલાહકકૂટસતેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. દસ્સનસમ્પન્નોતિ સોતાપન્નો. ભોગપરિબ્યૂળ્હોતિ ઉદકોઘેન વિય દાનવસેન દીયમાનેહિ ભોગેહિ પરિબ્યૂળ્હો, દેવલોકં સમ્પાપિતોતિ અત્થો. પેચ્ચાતિ પરલોકે. સગ્ગે પમોદતીતિ યસ્મિં સગ્ગે ઉપ્પજ્જતિ, તત્થેવ મોદતીતિ.

૨. ચુન્દીસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે પઞ્ચહિ રથસતેહીતિ ભુત્તપાતરાસા પિતુ સન્તિકં પેસેત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ યોજાપેત્વા તેહિ પરિવુતાતિ અત્થો. ઉપસઙ્કમીતિ ભાતરા સદ્ધિં પવત્તિતં પઞ્હસાકચ્છં પુચ્છિસ્સામીતિ ગન્ધમાલચુણ્ણાદીનિ આદાય ઉપસઙ્કમિ. યદેવ સો હોતીતિ યદા એવ સો હોતિ. અથ વા યો એવ સો હોતિ. અરિયકન્તાનિ સીલાનીતિ મગ્ગફલસમ્પયુત્તાનિ સીલાનિ. તાનિ હિ અરિયાનં કન્તાનિ હોન્તિ, ભવન્તરેપિ ન પરિચ્ચજન્તિ. સેસં ચતુક્કનિપાતે અગ્ગપ્પસાદસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. ઉગ્ગહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે ભદ્દિયેતિ ભદ્દિયનગરે. જાતિયાવનેતિ સયંજાતે અરોપિતે હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધે વનસણ્ડે, તં નગરં ઉપનિસ્સાય તસ્મિં વને વિહરતીતિ અત્થો. અત્તચતુત્થોતિ અત્તના ચતુત્થો. કસ્મા પનેસ ભગવન્તં અત્તચતુત્થંયેવ નિમન્તેસિ? ગેહે કિરસ્સ મઙ્ગલં મહન્તં, તત્થ મહન્તેન સંવિધાનેન બહૂ મનુસ્સા સન્નિપતિસ્સન્તિ. તે ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસન્તેન દુસ્સઙ્ગહા ભવિસ્સન્તીતિ અત્તચતુત્થંયેવ નિમન્તેસિ. અપિ ચસ્સ એવમ્પિ અહોસિ – ‘‘દહરકુમારિકાયો મહાભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે સત્થરિ ઓવદન્તે ઓલીનમના ઓવાદં ગહેતું ન સક્કુણેય્યુ’’ન્તિ. ઇમિનાપિ કારણેન અત્તચતુત્થમેવ નિમન્તેસિ. ઓવદતુ તાસં, ભન્તેતિ, ભન્તે ભગવા, એતાસં ઓવદતુ, એતા ઓવદતૂતિ અત્થો. ઉપયોગત્થસ્મિઞ્હિ એતં સામિવચનં. યં તાસન્તિ યં ઓવાદાનુસાસનં એતાસં. એવઞ્ચ પન વત્વા સો સેટ્ઠિ ‘‘ઇમા મમ સન્તિકે ઓવાદં ગણ્હમાના હરાયેય્યુ’’ન્તિ ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કામિ.

ભત્તૂતિ સામિકસ્સ. અનુકમ્પં ઉપાદાયાતિ અનુદ્દયં પટિચ્ચ. પુબ્બુટ્ઠાયિનિયોતિ સબ્બપઠમં ઉટ્ઠાનસીલા. પચ્છાનિપાતિનિયોતિ સબ્બપચ્છા નિપજ્જનસીલા. ઇત્થિયા હિ પઠમતરં ભુઞ્જિત્વા સયનં આરુય્હ નિપજ્જિતું ન વટ્ટતિ, સબ્બે પન ગેહપરિજને ભોજેત્વા ઉપકરણભણ્ડં સંવિધાય ગોરૂપાદીનિ આગતાનાગતાનિ ઞત્વા સ્વે કત્તબ્બકમ્મં વિચારેત્વા કુઞ્ચિકામુદ્દિકં હત્થે કત્વા સચે ભોજનં અત્થિ, ભુઞ્જિત્વા, નો ચે અત્થિ, અઞ્ઞં પચાપેત્વા સબ્બે સન્તપ્પેત્વા પચ્છા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. નિપન્નાયપિ યાવ સૂરિયુગ્ગમના નિદ્દાયિતું ન વટ્ટતિ, સબ્બપઠમં પન ઉટ્ઠાય દાસકમ્મકરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કમ્મં કરોથા’’તિ કમ્મન્તં વિચારેત્વા ધેનુયો દુહાપેત્વા સબ્બં ગેહે કત્તબ્બકિચ્ચં અત્તનો પચ્ચક્ખંયેવ કાતું વટ્ટતિ. એતમત્થં સન્ધાય ‘‘પુબ્બુટ્ઠાયિનિયો પચ્છાનિપાતિનિયો’’તિ આહ. ‘‘કિંકારપટિસ્સાવિનિયોતિ કિં કરોમ કિં કરોમા’’તિ મુખં ઓલોકેત્વા વિચરણસીલા. મનાપચારિનિયોતિ મનાપંયેવ કિરિયં કરણસીલા. પિયવાદિનિયોતિ પિયમેવ વચનં વાદનસીલા. પૂજેસ્સામાતિ ચતુપચ્ચયપૂજાય પૂજયિસ્સામ.

અબ્ભાગતેતિ અત્તનો સન્તિકં આગતે. આસનોદકેન પટિપૂજેસ્સામાતિ આસનેન ચ પાદધોવનઉદકેન ચ પૂજયિસ્સામ. એત્થ ચ માતાપિતૂનં દેવસિકં સક્કારો કાતબ્બો. સમણબ્રાહ્મણાનં પન અબ્ભાગતાનં આસનં દત્વા પાદધોવનઞ્ચ દાતબ્બં, સક્કારો ચ કાતબ્બો.

ઉણ્ણાતિ એળકલોમં. તત્થ દક્ખા ભવિસ્સામાતિ એળકલોમાનં વિજટનધોવનરજનવેણિકરણાદીસુ કપ્પાસસ્સ ચ વટ્ટનપિસનફોટનકન્તનાદીસુ છેકા ભવિસ્સામ. તત્રુપાયાયાતિ તસ્મિં ઉણ્ણાકપ્પાસસંવિધાને ઉપાયભૂતાય ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ઇદં નામ કાતું વટ્ટતી’’તિ એવં પવત્તાય વીમંસાય સમન્નાગતા. અલં કાતું અલં સંવિધાતુન્તિ અત્તના કાતુમ્પિ પરેહિ કારાપેતુમ્પિ યુત્તા ચેવ સમત્થા ચ ભવિસ્સામાતિ અત્થો.

કતઞ્ચ કતતો જાનિસ્સામ, અકતઞ્ચ અકતતોતિ સકલદિવસં ઇદં નામ કમ્મં કત્વા આગતાનં, ઉપડ્ઢદિવસં ઇદં નામ કમ્મં કત્વા આગતાનં, નિક્કમ્માનં ગેહે નિસિન્નાનં ઇદં નામ દાતુઞ્ચ એવઞ્ચ કાતું વટ્ટતીતિ એવં જાનિસ્સામ. ગિલાનકાનઞ્ચ બલાબલન્તિ સચે હિ ગિલાનકાલે તેસં ભેસજ્જભોજનાદીનિ દત્વા રોગં ફાસું ન કરોન્તિ, ‘‘ઇમે અરોગકાલે અમ્હે યં ઇચ્છન્તિ, તં કારેન્તિ. ગિલાનકાલે અત્થિ ભાવમ્પિ નો ન જાનન્તી’’તિ વિરત્તરૂપા પચ્છા કિચ્ચાનિ ન કરોન્તિ, દુક્કટાનિ વા કરોન્તિ. તસ્મા નેસં બલાબલં ઞત્વા દાતબ્બઞ્ચ કાતબ્બઞ્ચ જાનિસ્સામાતિ એવં તુમ્હેહિ સિક્ખિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચસ્સાતિ ખાદનીયઞ્ચ ભોજનીયઞ્ચ અસ્સ અન્તોજનસ્સ. પચ્ચંસેનાતિ પટિલભિતબ્બેન અંસેન, અત્તનો અત્તનો લદ્ધબ્બકોટ્ઠાસાનુરૂપેનાતિ અત્થો. સંવિભજિસ્સામાતિ દસ્સામ. સમ્પાદેસ્સામાતિ સમ્પાદયિસ્સામ.

અધુત્તીતિ પુરિસધુત્તસુરાધુત્તતાવસેન અધુત્તિયો. અથેનીતિ અથેનિયો અચોરિયો. અસોણ્ડીતિ સુરાસોણ્ડતાદિવસેન અસોણ્ડિયો.

એવં સુત્તન્તં નિટ્ઠપેત્વા ઇદાનિ ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યો નં ભરતિ સબ્બદાતિઆદિમાહ. તત્થ ભરતીતિ પોસતિ પટિજગ્ગતિ. સબ્બકામહરન્તિ સબ્બકામદદં. સોત્થીતિ સુઇત્થી. એવં વત્તતીતિ એત્તકં વત્તં પૂરેત્વા વત્તતિ. મનાપા નામ તે દેવાતિ નિમ્માનરતી દેવા. તે હિ ઇચ્છિતિચ્છિતં રૂપં માપેત્વા અભિરમણતો નિમ્માનરતીતિ ચ મનાપાતિ ચ વુચ્ચન્તીતિ.

૪. સીહસેનાપતિસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે સન્દિટ્ઠિકન્તિ સામં પસ્સિતબ્બકં. દાયકોતિ દાનસૂરો. ન સો સદ્ધામત્તકેનેવ તિટ્ઠતિ, પરિચ્ચજિતુમ્પિ સક્કોતીતિ અત્થો. દાનપતીતિ યં દાનં દેતિ, તસ્સ પતિ હુત્વા દેતિ, ન દાસો, ન સહાયો. યો હિ અત્તના મધુરં ભુઞ્જતિ, પરેસં અમધુરં દેતિ, સો દાનસઙ્ખાતસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાસો હુત્વા દેતિ. યો યં અત્તના ભુઞ્જતિ, તદેવ દેતિ, સો સહાયો હુત્વા દેતિ. યો પન અત્તના યેન કેનચિ યાપેતિ, પરેસં મધુરં દેતિ, સો પતિ જેટ્ઠકો સામી હુત્વા દેતિ. તાદિસં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘દાનપતી’’તિ.

અમઙ્કુભૂતોતિ ન નિત્તેજભૂતો. વિસારદોતિ ઞાણસોમનસ્સપ્પત્તો. સહબ્યતં ગતાતિ સહભાવં એકીભાવં ગતા. કતાવકાસાતિ યેન કમ્મેન તત્થ અવકાસો હોતિ, તસ્સ કતત્તા કતાવકાસા. તં પન યસ્મા કુસલમેવ હોતિ, તસ્મા કતકુસલાતિ વુત્તં. મોદરેતિ મોદન્તિ પમોદન્તિ. અસિતસ્સાતિ અનિસ્સિતસ્સ તથાગતસ્સ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણં પત્તસ્સ.

૫. દાનાનિસંસસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે ગિહિધમ્મા અનપગતો હોતીતિ અખણ્ડપઞ્ચસીલો હોતિ. સતં ધમ્મં અનુક્કમન્તિ સપ્પુરિસાનં મહાપુરિસાનં ધમ્મં અનુક્કમન્તો. સન્તો નં ભજન્તીતિ સપ્પુરિસા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધતથાગતસાવકા એતં ભજન્તિ.

૬. કાલદાનસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે કાલદાનાનીતિ યુત્તદાનાનિ, પત્તદાનાનિ અનુચ્છવિકદાનાનીતિ અત્થો. નવસસ્સાનીતિ અગ્ગસસ્સાનિ. નવફલાનીતિ આરામતો પઠમુપ્પન્નાનિ અગ્ગફલાનિ. પઠમં સીલવન્તેસુ પતિટ્ઠાપેતીતિ પઠમં સીલવન્તાનં દત્વા પચ્છા અત્તના પરિભુઞ્જતિ. વદઞ્ઞૂતિ ભાસિતઞ્ઞૂ. કાલેન દિન્નન્તિ યુત્તપ્પત્તકાલેન દિન્નં. અનુમોદન્તીતિ એકમન્તે ઠિતા અનુમોદન્તિ. વેય્યાવચ્ચન્તિ કાયેન વેય્યાવટિકકમ્મં કરોન્તિ. અપ્પટિવાનચિત્તોતિ અનુક્કણ્ઠિતચિત્તો. યત્થ દિન્નં મહપ્ફલન્તિ યસ્મિં ઠાને દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ, તત્થ દદેય્ય.

૭. ભોજનસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે આયું દેતીતિ આયુદાનં દેતિ. વણ્ણન્તિ સરીરવણ્ણં. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકસુખં. બલન્તિ સરીરથામં. પટિભાનન્તિ યુત્તમુત્તપ્પટિભાનં.

૮. સદ્ધસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અનુકમ્પન્તીતિ અનુગ્ગણ્હન્તિ. ખન્ધિમાવ મહાદુમોતિ ખન્ધસમ્પન્નો મહારુક્ખો વિય. મનોરમે આયતનેતિ રમણીયે સમોસરણટ્ઠાને. છાયં છાયત્થિકા યન્તીતિ છાયાય અત્થિકાવ છાયં ઉપગચ્છન્તિ. નિવાતવુત્તિન્તિ નીચવુત્તિં. અત્થદ્ધન્તિ કોધમાનથદ્ધતાય રહિતં. સોરતન્તિ સોરચ્ચેન સુચિસીલેન સમન્નાગતં. સખિલન્તિ સમ્મોદકં.

૯. પુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે ભતો વા નો ભરિસ્સતીતિ અમ્હેહિ થઞ્ઞપાયનહત્થપાદવડ્ઢનાદીહિ ભતો પટિજગ્ગિતો અમ્હે મહલ્લકકાલે હત્થપાદધોવન-ન્હાપનયાગુભત્તદાનાદીહિ ભરિસ્સતિ. કિચ્ચં વા નો કરિસ્સતીતિ અત્તનો કમ્મં ઠપેત્વા અમ્હાકં રાજકુલાદીસુ ઉપ્પન્નં કિચ્ચં ગન્ત્વા કરિસ્સતિ. કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતીતિ અમ્હાકં સન્તકં ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિં અવિનાસેત્વા રક્ખન્તે પુત્તે કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતિ, અમ્હેહિ વા પવત્તિતાનિ સલાકભત્તાદીનિ અનુપચ્છિન્દિત્વા પવત્તેસ્સતિ, એવમ્પિ નો કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતિ. દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સતીતિ કુલવંસાનુરૂપાય પટિપત્તિયા અત્તાનં દાયજ્જારહં કરોન્તો અમ્હાકં સન્તકં દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સતિ. દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સતીતિ પત્તિદાનં કત્વા તતિયદિવસતો પટ્ઠાય દાનં અનુપ્પદસ્સતિ.

સન્તો સપ્પુરિસાતિ ઇમસ્મિં ઠાને માતાપિતૂસુ સમ્મા પટિપત્તિયા સન્તો સપ્પુરિસાતિ વેદિતબ્બા. પુબ્બે કતમનુસ્સરન્તિ માતાપિતૂહિ પઠમતરં કતગુણં અનુસ્સરન્તા. ઓવાદકારીતિ માતાપિતૂહિ દિન્નસ્સ ઓવાદસ્સ કત્તા. ભતપોસીતિ યેહિ ભતો, તેસં પોસકો. પસંસિયોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે મહાજનેન પસંસિતબ્બો હોતિ.

૧૦. મહાસાલપુત્તસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે મહાસાલાતિ મહારુક્ખા. સાખાપત્તપલાસેન વડ્ઢન્તીતિ ખુદ્દકસાખાહિ ચ પત્તસઙ્ખાતેન ચ પલાસેન વડ્ઢન્તિ. અરઞ્ઞસ્મિન્તિ અગામકે પદેસે. બ્રહાવનેતિ મહાવને અટવિયં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમનવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. મુણ્ડરાજવગ્ગો

૧. આદિયસુત્તવણ્ણના

૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ભોગાનં આદિયાતિ ભોગાનં આદાતબ્બકારણાનિ. ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહીતિ ઉટ્ઠાનસઙ્ખાતેન વીરિયેન અધિગતેહિ. બાહાબલપરિચિતેહીતિ બાહુબલેન સઞ્ચિતેહિ. સેદાવક્ખિત્તેહીતિ સેદં અવક્ખિપેત્વા ઉપ્પાદિતેહિ. ધમ્મિકેહીતિ ધમ્મયુત્તેહિ. ધમ્મલદ્ધેહીતિ દસકુસલકમ્મં અકોપેત્વા લદ્ધેહિ. પીણેતીતિ પીણિતં થૂલં કરોતિ. સેસમેત્થ ચતુક્કનિપાતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. દુતિયં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩. ઇટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૪૩. તતિયે આયુસંવત્તનિકા પટિપદાતિ દાનસીલાદિકા પુઞ્ઞપટિપદા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અત્થાભિસમયાતિ અત્થસ્સ અભિસમાગમેન, અત્થપ્પટિલાભેનાતિ વુત્તં હોતિ.

૪. મનાપદાયીસુત્તવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થે ઉગ્ગોતિ ગુણેહિ ઉગ્ગતત્તા એવંલદ્ધનામો. સાલપુપ્ફકં ખાદનીયન્તિ ચતુમધુરયોજિતેન સાલિપિટ્ઠેન કતં સાલપુપ્ફસદિસં ખાદનીયં. તઞ્હિ પઞ્ઞાયમાનવણ્ટપત્તકેસરં કત્વા જીરકાદિસમ્ભારયુત્તે સપ્પિમ્હિ પચિત્વા સપ્પિં વિનિવત્તેત્વા કોલુમ્બે પૂરેત્વા ગન્ધવાસં ગાહાપેત્વા પિદહિત્વા લઞ્છેત્વા ઠપિતં હોતિ. તં સો યાગું પિવિત્વા નિસિન્નસ્સ ભગવતો અન્તરભત્તે દાતુકામો એવમાહ. પટિગ્ગહેસિ ભગવાતિ દેસનામત્તમેતં, ઉપાસકો પન તં ભગવતો ચ પઞ્ચન્નઞ્ચ ભિક્ખુસતાનં અદાસિ. યથા ચ તં, એવં સૂકરમંસાદીનિપિ. તત્થ સમ્પન્નકોલકન્તિ સમ્પન્નબદરં. સૂકરમંસન્તિ મધુરરસેહિ બદરેહિ સદ્ધિં જીરકાદિસમ્ભારેહિ યોજેત્વા પક્કં એકસંવચ્છરિકસૂકરમંસં. નિબ્બત્તતેલકન્તિ વિનિવત્તિતતેલં. નાલિયસાકન્તિ સાલિપિટ્ઠેન સદ્ધિં મદ્દિત્વા જીરકાદિસંયુત્તે સપ્પિમ્હિ પચિત્વા ચતુમધુરેન યોજેત્વા વાસં ગાહાપેત્વા ઠપિતં નાલિયસાકં. નેતં ભગવતો કપ્પતીતિ એત્થ અકપ્પિયં ઉપાદાય કપ્પિયમ્પિ ન કપ્પતીતિ વુત્તં, સેટ્ઠિ પન સબ્બમ્પિ તં આહરાપેત્વા રાસિં કત્વા યં યં અકપ્પિયં, તં તં અન્તરાપણં પહિણિત્વા કપ્પિયં ઉપભોગપરિભોગભણ્ડં અદાસિ. ચન્દનફલકં નાતિમહન્તં દીઘતો અડ્ઢતેય્યરતનં, તિરિયં દિયડ્ઢરતનં, સારવરભણ્ડત્તા પન મહગ્ઘં અહોસિ. ભગવા તં પટિગ્ગહેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં છેદાપેત્વા ભિક્ખૂનં અઞ્જનપિસનત્થાય દાપેસિ.

ઉજ્જુભૂતેસૂતિ કાયવાચાચિત્તેહિ ઉજુકેસુ. છન્દસાતિ પેમેન. ચત્તન્તિઆદીસુ પરિચ્ચાગવસેન ચત્તં. મુત્તચાગતાય મુત્તં. અનપેક્ખચિત્તતાય ચિત્તેન ન ઉગ્ગહિતન્તિ અનુગ્ગહીતં. ખેત્તૂપમેતિ વિરુહનટ્ઠેન ખેત્તસદિસે.

અઞ્ઞતરં મનોમયન્તિ સુદ્ધાવાસેસુ એકં ઝાનમનેન નિબ્બત્તં દેવકાયં. યથાધિપ્પાયોતિ યથાજ્ઝાસયો. ઇમિના કિં પુચ્છતિ? તસ્સ કિર મનુસ્સકાલે અરહત્તત્થાય અજ્ઝાસયો અહોસિ, તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. દેવપુત્તોપિ અરહત્તં પત્તતાય તગ્ઘ મે ભગવા યથાધિપ્પાયોતિ આહ. યત્થ યત્થૂપપજ્જતીતિ તીસુ વા કુલસમ્પત્તીસુ છસુ વા કામસગ્ગેસુ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થ દીઘાયુ યસવા હોતીતિ. પઞ્ચમં ચતુક્કનિપાતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. છટ્ઠસત્તમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૮. અલબ્ભનીયઠાનસુત્તવણ્ણના

૪૮. અટ્ઠમે અલબ્ભનીયાનીતિ અલદ્ધબ્બાનિ, ન સક્કા લભિતું. ઠાનાનીતિ કારણાનિ. જરાધમ્મં મા જીરીતિ યં મય્હં જરાસભાવં, તં મા જીરતુ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. નચ્છાદેય્યાતિ ન રુચ્ચેય્ય. અબ્બુહીતિ નીહરિ.

યતોતિ યસ્મિં કાલે. આપદાસૂતિ ઉપદ્દવેસુ. ન વેધતીતિ ન કમ્પતિ નાનુસોચતિ. અત્થવિનિચ્છયઞ્ઞૂતિ કારણત્થવિનિચ્છયે કુસલો. પુરાણન્તિ નિબ્બિકારતાય પોરાણકમેવ. જપ્પેનાતિ વણ્ણભણનેન. મન્તેનાતિ મહાનુભાવમન્તપરિવત્તનેન. સુભાસિતેનાતિ સુભાસિતકથનેન. અનુપ્પદાનેનાતિ સતસ્સ વા સહસ્સસ્સ વા દાનેન. પવેણિયા વાતિ કુલવંસેન વા, ‘‘ઇદં અમ્હાકં પવેણિયા આચિણ્ણં, ઇદં અનાચિણ્ણ’’ન્તિ એવં પવેણિકથનેનાતિ અત્થો. યથા યથા યત્થ લભેથ અત્થન્તિ એતેસુ જપ્પાદીસુ યેન યેન યત્થ યત્થ ઠાને જરાધમ્માદીનં અજીરણતાદિઅત્થં લભેય્ય. તથા તથા તત્થ પરક્કમેય્યાતિ તેન તેન તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પરક્કમં કરેય્ય. કમ્મં દળ્હન્તિ વટ્ટગામિકમ્મં મયા થિરં કત્વા આયૂહિતં, સ્વાહં ઇદાનિ કિન્તિ કરોમીતિ એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા અધિવાસેય્યાતિ.

૯. કોસલસુત્તવણ્ણના

૪૯. નવમે ઉપકણ્ણકેતિ કણ્ણમૂલે. દુમ્મનોતિ દુટ્ઠુમનો. પત્તક્ખન્ધોતિ પતિતક્ખન્ધો. પજ્ઝાયન્તોતિ ચિન્તયન્તો. અપ્પટિભાનોતિ નિપ્પટિભાનો હુત્વા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

૧૦. નારદસુત્તવણ્ણના

૫૦. દસમે અજ્ઝોમુચ્છિતોતિ અધિઓમુચ્છિતો ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણસભાવાય અતિરેકમુચ્છાય તણ્હાય સમન્નાગતો. મહચ્ચા રાજાનુભાવેનાતિ મહતા રાજાનુભાવેન, અટ્ઠારસહિ સેનીહિ પરિવારિતો મહતિયા રાજિદ્ધિયા પાયાસીતિ અત્થો. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો, એકંસેનેવ સોકસલ્લહરણોતિ અત્થો. ઇતિ રાજા ઇમં ઓવાદં સુત્વા તસ્મિં ઠિતો ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ.

મુણ્ડરાજવગ્ગો પઞ્ચમો.

પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.

૨. દુતિયપણ્ણાસકં

(૬) ૧. નીવરણવગ્ગો

૧. આવરણસુત્તવણ્ણના

૫૧. દુતિયસ્સ પઠમે આવરણવસેન આવરણા. નીવરણવસેન નીવરણા. ચેતો અજ્ઝારુહન્તીતિ ચેતસો અજ્ઝારુહા. વિપસ્સનાપઞ્ઞઞ્ચ મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચ ઉપ્પત્તિનિવારણટ્ઠેન દુબ્બલં કરોન્તીતિ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા. યા વા એતેહિ સદ્ધિં વોકિણ્ણા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તં દુબ્બલં કરોન્તીતિપિ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા. અબલાયાતિ પઞ્ચનીવરણપરિયોનદ્ધત્તા અપગતબલાય. ઉત્તરિ વા મનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસન્તિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્મા ઉત્તરિ અરિયભાવં કાતું સમત્થં ઞાણદસ્સનવિસેસં. હારહારિનીતિ હરિતબ્બં હરિતું સમત્થા. નઙ્ગલમુખાનીતિ માતિકામુખાનિ. તાનિ હિ નઙ્ગલસરિક્ખકત્તા નઙ્ગલેહિ ચ ખતત્તા નઙ્ગલમુખાનીતિ વુચ્ચન્તિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ સોતં વિય વિપસ્સનાઞાણં દટ્ઠબ્બં, ઉભતો નઙ્ગલમુખાનં વિવરણકાલો વિય છસુ દ્વારેસુ સંવરસ્સ વિસ્સટ્ઠકાલો, મજ્ઝેનદિયા રુક્ખપાદે કોટ્ટેત્વા પલાલતિણમત્તિકાહિ આવરણે કતે ઉદકસ્સ વિક્ખિત્તવિસટબ્યાદિણ્ણકાલો વિય પઞ્ચહિ નીવરણેહિ પરિયોનદ્ધકાલો, એવં આવરણે કતે વિહતવેગસ્સ ઉદકસ્સ તિણપલાલાદીનિ પરિકડ્ઢિત્વા સમુદ્દં પાપુણિતું અસમત્થકાલો વિય વિપસ્સનાઞાણેન સબ્બાકુસલે વિદ્ધંસેત્વા નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું અસમત્થકાલો વેદિતબ્બો. સુક્કપક્ખે વુત્તવિપલ્લાસેન યોજના કાતબ્બા. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. દુતિયં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩. પધાનિયઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૫૩. તતિયે પધાનિયઙ્ગાનીતિ પધાનં વુચ્ચતિ પદહનભાવો, પધાનમસ્સ અત્થીતિ પધાનિયો, પધાનિયસ્સ ભિક્ખુનો અઙ્ગાનીતિ પધાનિયઙ્ગાનિ. સદ્ધોતિ સદ્ધાય સમન્નાગતો. સદ્ધા પનેસા આગમસદ્ધા અધિગમસદ્ધા ઓકપ્પનસદ્ધા પસાદસદ્ધાતિ ચતુબ્બિધા. તત્થ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં સદ્ધા, અભિનીહારતો પટ્ઠાય આગતત્તા આગમસદ્ધા નામ. અરિયસાવકાનં પટિવેધેન અધિગતત્તા અધિગમસદ્ધા નામ. બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘોતિ વુત્તે અચલભાવેન ઓકપ્પનં ઓકપ્પનસદ્ધા નામ. પસાદુપ્પત્તિ પસાદસદ્ધા નામ. ઇધ ઓકપ્પનસદ્ધા અધિપ્પેતા. બોધિન્તિ ચતુમગ્ગઞાણં. તં સુપ્પટિવિદ્ધં તથાગતેનાતિ સદ્દહતિ. દેસનાસીસમેવ ચેતં, ઇમિના પન અઙ્ગેન તીસુપિ રતનેસુ સદ્ધા અધિપ્પેતા. યસ્સ હિ બુદ્ધાદીસુ પસાદો બલવા, તસ્સ પધાનવીરિયં ઇજ્ઝતિ.

અપ્પાબાધોતિ અરોગો. અપ્પાતઙ્કોતિ નિદ્દુક્ખો. સમવેપાકિનિયાતિ સમવિપાકિનિયા. ગહણિયાતિ કમ્મજતેજોધાતુયા. નાતિસીતાય નાચ્ચુણ્હાયાતિ અતિસીતલગ્ગહણિકો હિ સીતભીરુકો હોતિ, અચ્ચુણ્હગ્ગહણિકો ઉણ્હભીરુકો, તેસં પધાનં ન ઇજ્ઝતિ, મજ્ઝિમગ્ગહણિકસ્સ ઇજ્ઝતિ. તેનાહ – મજ્ઝિમાય પધાનક્ખમાયાતિ. યથાભૂતં અત્તાનં આવિકત્તાતિ યથાભૂતં અત્તનો અગુણં પકાસેતા. ઉદયત્થગામિનિયાતિ ઉદયઞ્ચ અત્થઞ્ચ ગન્તું પરિચ્છિન્દિતું સમત્થાય. એતેન પઞ્ઞાસલક્ખણપરિગ્ગાહકં ઉદયબ્બયઞાણં વુત્તં. અરિયાયાતિ પરિસુદ્ધાય. નિબ્બેધિકાયાતિ અનિબ્બિદ્ધપુબ્બે લોભક્ખન્ધાદયો નિબ્બિજ્ઝિતું સમત્થાય. સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયાતિ તદઙ્ગવસેન કિલેસાનં પહીનત્તા યં દુક્ખં ખીયતિ, તસ્સ દુક્ખસ્સ ખયગામિનિયા. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાવ કથિતા. દુપ્પઞ્ઞસ્સ હિ પધાનં ન ઇજ્ઝતિ.

૪. સમયસુત્તવણ્ણના

૫૪. ચતુત્થે પધાનાયાતિ વીરિયકરણત્થાય. ન સુકરં ઉઞ્છેન પગ્ગહેન યાપેતુન્તિ ન સક્કા હોતિ પત્તં ગહેત્વા ઉઞ્છાચરિયાય યાપેતું. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૫. માતાપુત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. પઞ્ચમે પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ પરિયાદિયિત્વા ગહેત્વા ખેપેત્વા તિટ્ઠતિ. ઉગ્ઘાતિતાતિ ઉદ્ધુમાતા.

અસિહત્થેનાતિ સીસચ્છેદનત્થાય અસિં આદાય આગતેનાપિ. પિસાચેનાતિ ખાદિતું આગતયક્ખેનાપિ. આસીદેતિ ઘટ્ટેય્ય. મઞ્જુનાતિ મુદુકેન. કામોઘવુળ્હાનન્તિ કામોઘેન વુળ્હાનં કડ્ઢિતાનં. કાલં ગતિ ભવાભવન્તિ વટ્ટકાલં ગતિઞ્ચ પુનપ્પુનબ્ભવે ચ. પુરક્ખતાતિ પુરેચારિકા પુરતો ગતાયેવ. યે ચ કામે પરિઞ્ઞાયાતિ યે પણ્ડિતા દુવિધેપિ કામે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. ચરન્તિ અકુતોભયાતિ ખીણાસવાનં કુતોચિ ભયં નામ નત્થિ, તસ્મા તે અકુતોભયા હુત્વા ચરન્તિ. પારઙ્ગતાતિ પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તં ઉપગતા, સચ્છિકત્વા ઠિતાતિ અત્થો. આસવક્ખયન્તિ અરહત્તં. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૬. ઉપજ્ઝાયસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠે મધુરકજાતોતિ સઞ્જાતગરુભાવો. દિસા ચ મે ન પક્ખાયન્તીતિ ચતસ્સો દિસા ચ અનુદિસા ચ મય્હં ન ઉપટ્ઠહન્તીતિ વદતિ. ધમ્મા ચ મં નપ્પટિભન્તીતિ સમથવિપસ્સનાધમ્માપિ મે ન ઉપટ્ઠહન્તિ. અનભિરતો ચ બ્રહ્મચરિયં ચરામીતિ ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા બ્રહ્મચરિયવાસં વસામિ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘બુદ્ધવેનેય્યપુગ્ગલો અય’’ન્તિ તં કારણં ભગવતો આરોચેતું ઉપસઙ્કમિ. અવિપસ્સકસ્સ કુસલાનં ધમ્માનન્તિ કુસલધમ્મે અવિપસ્સન્તસ્સ, અનેસન્તસ્સ અગવેસન્તસ્સાતિ અત્થો. બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનન્તિ સતિપટ્ઠાનાદીનં સત્તતિંસધમ્માનં.

૭. અભિણ્હપચ્ચવેક્ખિતબ્બઠાનસુત્તવણ્ણના

૫૭. સત્તમે જરાધમ્મોમ્હીતિ જરાસભાવો અમ્હિ. જરં અનતીતોતિ જરં અનતિક્કન્તો, અન્તોજરાય એવ ચરામિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. કમ્મસ્સકોતિઆદીસુ કમ્મં મય્હં સકં અત્તનો સન્તકન્તિ કમ્મસ્સકો અમ્હિ. કમ્મસ્સ દાયાદોતિ કમ્મદાયાદો, કમ્મં મય્હં દાયજ્જં સન્તકન્તિ અત્થો. કમ્મં મય્હં યોનિ કારણન્તિ કમ્મયોનિ. કમ્મં મય્હં બન્ધૂતિ કમ્મબન્ધુ, કમ્મઞાતકોતિ અત્થો. કમ્મં મય્હં પટિસરણં પતિટ્ઠાતિ કમ્મપટિસરણો. તસ્સ દાયાદો ભવિસ્સામીતિ તસ્સ કમ્મસ્સ દાયાદો તેન દિન્નફલપટિગ્ગાહકો ભવિસ્સામીતિ અત્થો. યોબ્બનમદોતિ યોબ્બનં આરબ્ભ ઉપ્પન્નમદો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ લોકુત્તરમગ્ગો સઞ્જાયતિ. સંયોજનાનિ સબ્બસો પહીયન્તીતિ દસ સંયોજનાનિ સબ્બસો પહીયન્તિ. અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ સત્ત અનુસયા વિગતન્તા પરિચ્છિન્ના પરિવટુમા હોન્તિ. એવમેત્થ હેટ્ઠા પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપસ્સના કથિતા, ઇમેસુ પઞ્ચસુ લોકુત્તરમગ્ગો.

ઇદાનિ ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો બ્યાધિધમ્માતિઆદિમાહ. તત્થ ઞત્વા ધમ્મં નિરૂપધિન્તિ ઉપધિરહિતં અરહત્તમગ્ગં ઞત્વા. સબ્બે મદે અભિભોસ્મીતિ સબ્બે ઇમે તયોપિ મદે અધિભવિં, અતિક્કમ્મ ઠિતોસ્મીતિ અત્થો. નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતોતિ પબ્બજ્જં ખેમતો દિસ્વા. તસ્સ મે અહુ ઉસ્સાહો, નિબ્બાનં અભિપસ્સતોતિ તસ્સ મય્હં નિબ્બાનં અભિપસ્સન્તસ્સ વાયામો અહોસિ. અનિવત્તિ ભવિસ્સામીતિ પબ્બજ્જતો અનિવત્તિકો ભવિસ્સામિ, બ્રહ્મચરિયવાસતો અનિવત્તિકો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો અનિવત્તિકો ભવિસ્સામિ. બ્રહ્મચરિયપરાયણોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયપરાયણો. ઇમિના લોકુત્તરો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો કથિતોતિ.

૮. લિચ્છવિકુમારકસુત્તવણ્ણના

૫૮. અટ્ઠમે સજ્જાનિ ધનૂનીતિ સજિયાનિ આરોપિતધનૂનિ. અદ્દસૂતિ અદ્દસંસુ. ભવિસ્સન્તિ વજ્જીતિ વડ્ઢિસ્સન્તિ વજ્જિરાજાનો. અપાનુભાતિ અવડ્ઢિનિસ્સિતા માનથદ્ધા. પચ્છાલિયં ખિપન્તીતિ પચ્છતો ગન્ત્વા પિટ્ઠિં પાદેન પહરન્તિ. રટ્ઠિકસ્સાતિઆદીસુ રટ્ઠં ભુઞ્જતીતિ રટ્ઠિકો. પિતરા દત્તં સાપતેય્યં ભુઞ્જતીતિ પેત્તનિકો. સેનાય પતિ જેટ્ઠકોતિ સેનાપતિકો. ગામગામણિકસ્સાતિ ગામાનં ગામણિકસ્સ, ગામસામિકસ્સાતિ અત્થો. પૂગગામણિકસ્સાતિ ગણજેટ્ઠકસ્સ. કુલેસૂતિ તેસુ તેસુ કુલેસુ. પચ્ચેકાધિપચ્ચં કારેન્તીતિ પચ્ચેકં જેટ્ઠકટ્ઠાનં કારેન્તિ. કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તીતિ સુન્દરેન ચિત્તેન અનુગ્ગણ્હન્તિ. ખેત્તકમ્મન્તસામન્તસબ્યોહારેતિ યે ચ અત્તનો ખેત્તકમ્મન્તાનં સામન્તા અનન્તરક્ખેત્તસામિનો, તે ચ રજ્જુદણ્ડેહિ ભૂમિપ્પમાણગ્ગાહકે સબ્બોહારે ચ. બલિપટિગ્ગાહિકા દેવતાતિ કુલપ્પવેણિયા આગતા આરક્ખદેવતા. સક્કરોતીતિ તા દેવતા અગ્ગયાગુભત્તાદીહિ સક્કરોતિ.

કિચ્ચકરોતિ ઉપ્પન્નાનં કિચ્ચાનં કારકો. યે ચસ્સ અનુજીવિનોતિ યે ચ એતં ઉપનિસ્સાય જીવન્તિ. ઉભિન્નઞ્ચેવ અત્થાયાતિ ઉભિન્નમ્પિ હિતત્થાય પટિપન્નો હોતીતિ અત્થો. પુબ્બપેતાનન્તિ પરલોકગતાનં. દિટ્ઠે ધમ્મે ચ જીવતન્તિ યે ચ દિટ્ઠે ધમ્મે જીવન્તિ. ઇતિ પદદ્વયેનાપિ અતીતપચ્ચુપ્પન્ને ઞાતયો દસ્સેતિ. વિત્તિસઞ્જનનોતિ તુટ્ઠિજનનો. ઘરમાવસન્તિ ઘરાવાસં વસન્તો. પુજ્જો હોતિ પસંસિયોતિ પૂજેતબ્બો ચ પસંસિતબ્બો ચ હોતીતિ.

૯-૧૦. વુડ્ઢપબ્બજિતસુત્તદ્વયવણ્ણના

૫૯-૬૦. નવમે નિપુણોતિ સણ્હો સુખુમકારણઞ્ઞૂ. આકપ્પસમ્પન્નોતિ સમણાકપ્પેન સમ્પન્નો. દસમે પદક્ખિણગ્ગાહીતિ દિન્નોવાદં પદક્ખિણતો ગણ્હન્તો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.