.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

છક્કનિપાત-અટ્ઠકથા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. આહુનેય્યવગ્ગો

૧. પઠમઆહુનેય્યસુત્તવણ્ણના

૧. છક્કનિપાતસ્સ પઠમે ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂતિ, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનોતિ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગસહગતેન સોમનસ્સેન સુમનો વા અનિટ્ઠારમ્મણે દોસસહગતેન દોમનસ્સેન દુમ્મનો વા ન હોતિ. ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનોતિ મજ્ઝત્તારમ્મણે અસમપેક્ખનેન અઞ્ઞાણુપેક્ખાય ઉપેક્ખકભાવં અનાપજ્જિત્વા સતો સમ્પજાનો હુત્વા આરમ્મણે મજ્ઝત્તો વિહરતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે ખીણાસવસ્સ સતતવિહારો કથિતો.

૨. દુતિયઆહુનેય્યસુત્તવણ્ણના

૨-૪. દુતિયે અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધન્તિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાનેવ. આસવાનં ખયા અનાસવન્તિ આસવાનં ખયેન અનાસવં, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વિય અભાવેનાતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે ખીણાસવસ્સ અભિઞ્ઞા પટિપાટિયા કથિતા. તતિયચતુત્થેસુ ખીણાસવો કથિતો.

૫-૭. આજાનીયસુત્તત્તયવણ્ણના

૫-૭. પઞ્ચમે અઙ્ગેહીતિ ગુણઙ્ગેહિ. ખમોતિ અધિવાસકો. રૂપાનન્તિ રૂપારમ્મણાનં. વણ્ણસમ્પન્નોતિ સરીરવણ્ણેન સમ્પન્નો. છટ્ઠે બલસમ્પન્નોતિ કાયબલેન સમ્પન્નો. સત્તમે જવસમ્પન્નોતિ પદજવેન સમ્પન્નો.

૮-૯. અનુત્તરિયસુત્તાદિવણ્ણના

૮-૯. અટ્ઠમે અનુત્તરિયાનીતિ અઞ્ઞેન ઉત્તરિતરેન રહિતાનિ નિરુત્તરાનિ. દસ્સનાનુત્તરિયન્તિ રૂપદસ્સનેસુ અનુત્તરં. એસ નયો સબ્બપદેસુ. હત્થિરતનાદીનઞ્હિ દસ્સનં ન દસ્સનાનુત્તરિયં, નિવિટ્ઠસદ્ધસ્સ પન નિવિટ્ઠપેમવસેન દસબલસ્સ વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વા કસિણઅસુભનિમિત્તાદીનં વા અઞ્ઞતરસ્સ દસ્સનં દસ્સનાનુત્તરિયં નામ. ખત્તિયાદીનં ગુણકથાસવનં ન સવનાનુત્તરિયં, નિવિટ્ઠસદ્ધસ્સ પન નિવિટ્ઠપેમવસેન તિણ્ણં વા રતનાનં ગુણકથાસવનં તેપિટકબુદ્ધવચનસવનં વા સવનાનુત્તરિયં નામ. મણિરતનાદીનં લાભો ન લાભાનુત્તરિયં, સત્તવિધઅરિયધનલાભો પન લાભાનુત્તરિયં નામ. હત્થિસિપ્પાદિસિક્ખનં ન સિક્ખાનુત્તરિયં, સિક્ખાત્તયસ્સ પૂરણં પન સિક્ખાનુત્તરિયં નામ. ખત્તિયાદીનં પારિચરિયા ન પારિચરિયાનુત્તરિયં, તિણ્ણં પન રતનાનં પારિચરિયા પારિચરિયાનુત્તરિયં નામ. ખત્તિયાદીનં ગુણાનુસ્સરણં ન અનુસ્સતાનુત્તરિયં, તિણ્ણં પન રતનાનં ગુણાનુસ્સરણં અનુસ્સતાનુત્તરિયં નામ. ઇતિ ઇમાનિ છ અનુત્તરિયાનિ લોકિયલોકુત્તરાનિ કથિતાનિ. નવમે બુદ્ધાનુસ્સતીતિ બુદ્ધગુણારમ્મણા સતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૧૦. મહાનામસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે મહાનામોતિ દસબલસ્સ ચૂળપિતુ પુત્તો એકો સક્યરાજા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો હુત્વા દાસપરિજનપરિવુતો ગન્ધમાલાદીનિ ગાહાપેત્વા યત્થ સત્થા, તત્થ અગમાસિ. અરિયફલં અસ્સ આગતન્તિ આગતફલો. સિક્ખાત્તયસાસનં એતેન વિઞ્ઞાતન્તિ વિઞ્ઞાતસાસનો. ઇતિ અયં રાજા ‘‘સોતાપન્નસ્સ નિસ્સયવિહારં પુચ્છામી’’તિ પુચ્છન્તો એવમાહ.

નેવસ્સ રાગપરિયુટ્ઠિતન્તિ ન ઉપ્પજ્જમાનેન રાગેન ઉટ્ઠહિત્વા ગહિતં. ઉજુગતન્તિ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાને ઉજુકમેવ ગતં. તથાગતં આરબ્ભાતિ તથાગતગુણે આરબ્ભ. અત્થવેદન્તિ અટ્ઠકથં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં પીતિપામોજ્જં. ધમ્મવેદન્તિ પાળિં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં પીતિપામોજ્જં. ધમ્મૂપસઞ્હિતન્તિ પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ નિસ્સાય ઉપ્પન્નં. પમુદિતસ્સાતિ દુવિધેન પામોજ્જેન પમુદિતસ્સ. પીતિ જાયતીતિ પઞ્ચવિધા પીતિ નિબ્બત્તતિ. કાયો પસ્સમ્ભતીતિ નામકાયો ચ કરજકાયો ચ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકસુખં. સમાધિયતીતિ આરમ્મણે સમ્મા ઠપિતં હોતિ. વિસમગતાય પજાયાતિ રાગદોસમોહવિસમગતેસુ સત્તેસુ. સમપ્પત્તોતિ સમં ઉપસમં પત્તો હુત્વા. સબ્યાપજ્ઝાયાતિ સદુક્ખાય. ધમ્મસોતં સમાપન્નોતિ વિપસ્સનાસઙ્ખાતં ધમ્મસોતં સમાપન્નો. બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેતીતિ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં બ્રૂહેતિ વડ્ઢેતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતિ મહાનામો સોતાપન્નસ્સ નિસ્સયવિહારં પુચ્છિ. સત્થાપિસ્સ તમેવ કથેસિ. એવં ઇમસ્મિં સુત્તે સોતાપન્નોવ કથિતોતિ.

આહુનેય્યવગ્ગો પઠમો.

૨. સારણીયવગ્ગો

૧. પઠમસારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે સારણીયાતિ સરિતબ્બયુત્તકા. મેત્તં કાયકમ્મન્તિ મેત્તેન ચિત્તેન કાતબ્બં કાયકમ્મં. વચીકમ્મમનોકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. ઇમાનિ ચ પન ભિક્ખૂનં વસેન આગતાનિ, ગિહીસુપિ લબ્ભન્તિ. ભિક્ખૂનઞ્હિ મેત્તેન ચિત્તેન આભિસમાચારિકધમ્મપૂરણં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ગિહીનં ચેતિયવન્દનત્થાય બોધિવન્દનત્થાય સઙ્ઘનિમન્તનત્થાય ગમનં, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠે ભિક્ખૂ દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનં, પત્તપટિગ્ગહણં, આસનપઞ્ઞાપનં, અનુગમનન્તિ એવમાદિકં મેત્તં કાયકમ્મં નામ.

ભિક્ખૂનં મેત્તેન ચિત્તેન આચારપણ્ણત્તિસિક્ખાપનં, કમ્મટ્ઠાનકથનં, ધમ્મદેસના, તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘‘ચેતિયવન્દનાય ગચ્છામ, બોધિવન્દનાય ગચ્છામ, ધમ્મસ્સવનં કરિસ્સામ, દીપમાલાપુપ્ફપૂજં કરિસ્સામ, તીણિ સુચરિતાનિ સમાદાય વત્તિસ્સામ, સલાકભત્તાદીનિ દસ્સામ, વસ્સાવાસિકં દસ્સામ, અજ્જ સઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે દસ્સામ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ખાદનીયાદીનિ સંવિદહથ, આસનાનિ પઞ્ઞાપેથ, પાનીયં ઉપટ્ઠાપેથ, સઙ્ઘં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા આનેથ, પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા ઉસ્સાહજાતા વેય્યાવચ્ચં કરોથા’’તિઆદિવચનકાલે મેત્તં વચીકમ્મં નામ.

ભિક્ખૂનં પાતોવ ઉટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ ચ કત્વા વિવિત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્ઝા’’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘‘અય્યા સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્ઝા’’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચ પરમ્મુખા ચ. તત્થ નવકાનં ચીવરકમ્માદીસુ સહાયભાવગમનં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ, થેરાનં પન પાદધોવનદાનાદિભેદં સબ્બમ્પિ સામીચિકમ્મં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ઉભયેહિપિ દુન્નિક્ખિત્તાનં દારુભણ્ડાદીનં તેસુ અવઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તાનં વિય પટિસામનં પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ‘‘દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરો’’તિ એવં પગ્ગય્હ વચનં સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. વિહારે અસન્તં પન પટિપુચ્છન્તસ્સ ‘‘કહં અમ્હાકં દેવત્થેરો, કહં અમ્હાકં તિસ્સત્થેરો, કદા નુ ખો આગમિસ્સતી’’તિ એવં મમાયનવચનં પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનિ પન નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા પસન્નેન મુખેન ઓલોકનં સમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ‘‘દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરો અરોગો હોતુ અપ્પાબાધો’’તિ સમન્નાહરણં પરમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

લાભાતિ ચીવરાદયો લદ્ધપચ્ચયા. ધમ્મિકાતિ કુહનાદિભેદં મિચ્છાજીવં વજ્જેત્વા ધમ્મેન સમેન ભિક્ખાચરિયવત્તેન ઉપ્પન્ના. અન્તમસો પત્તપરિયાપન્નમત્તમ્પીતિ પચ્છિમકોટિયા પત્તપરિયાપન્નં પત્તસ્સ અન્તોગતં દ્વત્તિકટચ્છુભિક્ખામત્તમ્પિ. અપ્પટિવિભત્તભોગીતિ એત્થ દ્વે પટિવિભત્તાનિ નામ આમિસપટિવિભત્તં પન પુગ્ગલપટિવિભત્તઞ્ચ. તત્થ ‘‘એત્તકં દસ્સામિ, એત્તકં ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન પટિવિભજનં આમિસપટિવિભત્તં નામ. ‘‘અસુકસ્સ દસ્સામિ, અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં પન પુગ્ગલપટિવિભત્તં નામ. તદુભયમ્પિ અકત્વા યો અપ્પટિવિભત્તં ભુઞ્જતિ, અયં અપ્પટિવિભત્તભોગી નામ. સીલવન્તેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સાધારણભોગીતિ એત્થ સાધારણભોગિનો ઇદં લક્ખણં – યં યં પણીતં લભતિ, તં તં નેવ લાભેનલાભં-નિજિગીસનતામુખેન ગિહીનં દેતિ, ન અત્તના પરિભુઞ્જતિ, પટિગ્ગણ્હન્તો ચ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ગહેત્વા ઘણ્ટિં પહરિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં સઙ્ઘસન્તકં વિય પસ્સતિ.

ઇમં પન સારણીયધમ્મં કો પૂરેતિ, કો ન પૂરેતિ? દુસ્સીલો તાવ ન પૂરેતિ. ન હિ તસ્સ સન્તકં સીલવન્તા ગણ્હન્તિ. પરિસુદ્ધસીલો પન વત્તં અખણ્ડેન્તો પૂરેતિ. તત્રિદં વત્તં – યો હિ ઓદિસ્સકં કત્વા માતુ વા પિતુ વા આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં વા દેતિ, સો દાતબ્બં દેતિ. સારણીયધમ્મો પનસ્સ ન હોતિ, પલિબોધજગ્ગનં નામ હોતિ. સારણીયધમ્મો હિ મુત્તપલિબોધસ્સ વટ્ટતિ. તેન પન ઓદિસ્સકં દેન્તેન ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાકઆગન્તુકગમિકાનઞ્ચેવ નવપબ્બજિતસ્સ ચ સઙ્ઘાટિપત્તગ્ગહણં અજાનન્તસ્સ દાતબ્બં. એતેસં દત્વા અવસેસં થેરાસનતો પટ્ઠાય થોકં થોકં અદત્વા યો યત્તકં ગણ્હાતિ, તસ્સ તત્તકં દાતબ્બં. અવસિટ્ઠે અસતિ પુન પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરાસનતો પટ્ઠાય યં યં પણીતં, તં તં દત્વા સેસં ભુઞ્જિતબ્બં. ‘‘સીલવન્તેહી’’તિ વચનતો દુસ્સીલસ્સ અદાતુમ્પિ વટ્ટતિ.

અયં પન સારણીયધમ્મો સુસિક્ખિતાય પરિસાય સુપૂરો હોતિ, સુસિક્ખિતાય હિ પરિસાય યો અઞ્ઞતો લભતિ, સો ન ગણ્હાતિ. અઞ્ઞતો અલભન્તોપિ પમાણયુત્તમેવ ગણ્હતિ, ન અતિરેકં. અયં પન સારણીયધમ્મો એવં પુનપ્પુનં પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધં લદ્ધં દેન્તસ્સાપિ દ્વાદસહિ વસ્સેહિ પૂરેતિ, ન તતો ઓરં. સચે હિ દ્વાદસમે વસ્સે સારણીયધમ્મપૂરકો પિણ્ડપાતપૂરં પત્તં આસનસાલાયં ઠપેત્વા ન્હાયિતું ગચ્છતિ, સઙ્ઘત્થેરો ચ ‘‘કસ્સેસો પત્તો’’તિ વત્વા ‘‘સારણીયધમ્મપૂરકસ્સા’’તિ વુત્તે ‘‘આહરથ ન’’ન્તિ સબ્બં પિણ્ડપાતં વિચારેત્વાવ ભુઞ્જિત્વા રિત્તપત્તં ઠપેતિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ રિત્તપત્તં દિસ્વા ‘‘મય્હં અસેસેત્વાવ પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેતિ, સારણીયધમ્મો ભિજ્જતિ, પુન દ્વાદસ વસ્સાનિ પૂરેતબ્બો હોતિ. તિત્થિયપરિવાસસદિસો હેસ, સકિં ખણ્ડે જાતે પુન પૂરેતબ્બોવ. યો પન ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે પત્તગતં અનાપુચ્છાવ સબ્રહ્મચારી પરિભુઞ્જન્તી’’તિ સોમનસ્સં જનેતિ, તસ્સ પુણ્ણો નામ હોતિ.

એવં પૂરિતસારણીયધમ્મસ્સ પન નેવ ઇસ્સા ન મચ્છરિયં હોતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ, અમનુસ્સાનં પિયો હોતિ, સુલભપચ્ચયો. પત્તગતમસ્સ દિય્યમાનમ્પિ ન ખીયતિ, ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં લભતિ, ભયે વા છાતકે વા પત્તે દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – સેનગિરિવાસી તિસ્સત્થેરો કિર મહાગિરિગામં ઉપનિસ્સાય વસતિ, પઞ્ઞાસ મહાથેરા નાગદીપં ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છન્તા ગિરિગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા નિક્ખમિંસુ. થેરો પવિસન્તો તે દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘લદ્ધં, ભન્તે’’તિ? વિચરિમ્હા, આવુસોતિ. સો અલદ્ધભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ. મયં, આવુસો, પઞ્ઞાસ જના પત્તતેમનમત્તમ્પિ ન લભિમ્હાતિ. ભન્તે, નેવાસિકા નામ પટિબલા હોન્તિ, અલભન્તાપિ ભિક્ખાચારમગ્ગસભાગં જાનન્તીતિ. થેરા આગમેસું. થેરો ગામં પાવિસિ. ધુરગેહેયેવ મહાઉપાસિકા ખીરભત્તં સજ્જેત્વા થેરં ઓલોકયમાના ઠિતા થેરસ્સ દ્વારં સમ્પત્તસ્સેવ પત્તં પૂરેત્વા અદાસિ. સો તં આદાય થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ સઙ્ઘત્થેરં આહ. થેરો ‘‘અમ્હેહિ એત્તકેહિ કિઞ્ચિ ન લદ્ધં, અયં સીઘમેવ ગહેત્વા આગતો, કિં નુ ખો’’તિ સેસાનં મુખં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકનાકારેનેવ ઞત્વા, ‘‘ભન્તે, ધમ્મેન સમેન લદ્ધો, નિક્કુક્કુચ્ચા ગણ્હથા’’તિ આદિતો પટ્ઠાય સબ્બેસં યાવદત્થં દત્વા અત્તનાપિ યાવદત્થં ભુઞ્જિ.

અથ નં ભત્તકિચ્ચાવસાને થેરા પુચ્છિંસુ – ‘‘કદા, આવુસો, લોકુત્તરધમ્મં પટિવિજ્ઝી’’તિ? નત્થિ મે, ભન્તે, લોકુત્તરધમ્મોતિ. ઝાનલાભીસિ, આવુસોતિ. એતમ્પિ, ભન્તે, નત્થીતિ? નનુ, આવુસો, પાટિહારિયન્તિ. સારણીયધમ્મો મે, ભન્તે, પૂરિતો, તસ્સ મે પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ ભિક્ખુસતસહસ્સં હોતિ, પત્તગતં ન ખીયતીતિ. સાધુ સાધુ, સપ્પુરિસ, અનુચ્છવિકમિદં તુય્હન્તિ. ઇદં તાવ પત્તગતં ન ખીયતીતિ એત્થ વત્થુ.

અયમેવ પન થેરો ચેતિયપબ્બતે ગિરિભણ્ડમહાપૂજાય દાનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇમસ્મિં દાને કિં વરભણ્ડ’’ન્તિ પુચ્છિ. દ્વે સાટકા, ભન્તેતિ. એતે મય્હં પાપુણિસ્સન્તીતિ? તં સુત્વા અમચ્ચો રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘એકો દહરો એવં વદતી’’તિ. ‘‘દહરસ્સ એવં ચિત્તં, મહાથેરાનં પન સુખુમસાટકા વટ્ટન્તી’’તિ વત્વા ‘‘મહાથેરાનં દસ્સામી’’તિ ઠપેસિ. તસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘે પટિપાટિયા ઠિતે દેન્તસ્સ મત્થકે ઠપિતાપિ તે સાટકા હત્થં નારોહન્તિ, અઞ્ઞેવ આરોહન્તિ. દહરસ્સ દાનકાલે પન હત્થં આરુળ્હા. સો તસ્સ હત્થે ઠપેત્વા અમચ્ચસ્સ મુખં ઓલોકેત્વા દહરં નિસીદાપેત્વા દાનં દત્વા સઙ્ઘં વિસ્સજ્જેત્વા દહરસ્સ સન્તિકે નિસીદિત્વા ‘‘કદા, ભન્તે, ઇમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિત્થા’’તિ આહ. સો પરિયાયેનપિ અસન્તં અવદન્તો ‘‘નત્થિ મય્હં, મહારાજ, લોકુત્તરધમ્મો’’તિ આહ. નનુ, ભન્તે, પુબ્બેવ અવચુત્થાતિ. આમ, મહારાજ, સારણીયધમ્મપૂરકો અહં, તસ્સ મે ધમ્મસ્સ પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભન્તે, અનુચ્છવિકમિદં તુમ્હાક’’ન્તિ વત્વા પક્કામિ. ઇદં ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ એત્થ વત્થુ.

બ્રાહ્મણતિસ્સભયે પન ભાતરગામવાસિનો નાગત્થેરિયા અનારોચેત્વાવ પલાયિંસુ. થેરી પચ્ચૂસસમયે ‘‘અતિવિય અપ્પનિગ્ઘોસો ગામો, ઉપધારેથ તાવા’’તિ દહરભિક્ખુનિયો આહ. તા ગન્ત્વા સબ્બેસં ગતભાવં ઞત્વા આગમ્મ થેરિયા આરોચેસું. સા સુત્વા ‘‘મા તુમ્હે તેસં ગતભાવં ચિન્તયિત્થ, અત્તનો ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારેસુયેવ યોગં કરોથા’’તિ વત્વા ભિક્ખાચારવેલાયં પારુપિત્વા અત્તદ્વાદસમા ગામદ્વારે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે અટ્ઠાસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા દ્વાદસન્નમ્પિ ભિક્ખુનીનં પિણ્ડપાતં દત્વા, ‘‘અય્યે, અઞ્ઞત્થ મા ગચ્છથ, નિચ્ચં ઇધેવ આગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. થેરિયા પન કનિટ્ઠભાતા નાગત્થેરો નામ અત્થિ. સો ‘‘મહન્તં ભયં, ન સક્કા યાપેતું, પરતીરં ગમિસ્સામી’’તિ અત્તદ્વાદસમોવ અત્તનો વસનટ્ઠાના નિક્ખન્તો ‘‘થેરિં દિસ્વા ગમિસ્સામી’’તિ ભાતરગામં આગતો. થેરી ‘‘થેરા આગતા’’તિ સુત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં અય્યા’’તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આરોચેસિ. સા ‘‘અજ્જ એકદિવસં વિહારેવ વસિત્વા સ્વે ગમિસ્સથા’’તિ આહ. થેરા વિહારં અગમિંસુ.

થેરી પુનદિવસે રુક્ખમૂલે પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ થેરી’’તિ વત્વા તુણ્હી અટ્ઠાસિ. ધમ્મિકો, તાત, પિણ્ડપાતો, કુક્કુચ્ચં અકત્વા પરિભુઞ્જથાતિ. વટ્ટિસ્સતિ થેરીતિ? સા પત્તં ગહેત્વા આકાસે ખિપિ, પત્તો આકાસે અટ્ઠાસિ. થેરો ‘‘સત્તતાલમત્તે ઠિતમ્પિ ભિક્ખુનીભત્તમેવ થેરી’’તિ વત્વા ‘‘ભયં નામ સબ્બકાલં ન હોતિ, ભયે વૂપસન્તે અરિયવંસં કથયમાનો, ‘ભો પિણ્ડપાતિક, ભિક્ખુનીભત્તં ભુઞ્જિત્વા વીતિનામયિત્થા’તિ ચિત્તેન અનુવદિયમાનો સન્થમ્ભિતું ન સક્ખિસ્સામિ, અપ્પમત્તા હોથ થેરિયો’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ.

રુક્ખદેવતાપિ ‘‘સચે થેરો થેરિયા હત્થતો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિસ્સતિ, ન તં નિવત્તેસ્સામિ. સચે ન પરિભુઞ્જિસ્સતિ, નિવત્તેસ્સામી’’તિ ચિન્તયમાના ઠત્વા થેરસ્સ ગમનં દિસ્વા રુક્ખા ઓરુય્હ ‘‘પત્તં, ભન્તે, દેથા’’તિ વત્વા પત્તં ગહેત્વા થેરં રુક્ખમૂલંયેવ આનેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા પિણ્ડપાતં દત્વા કતભત્તકિચ્ચં પટિઞ્ઞં કારેત્વા દ્વાદસ ભિક્ખુનિયો દ્વાદસ ચ ભિક્ખૂ સત્ત વસ્સાનિ ઉપટ્ઠહિ. ઇદં દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તીતિ એત્થ વત્થુ. તત્ર હિ થેરી સારણીયધમ્મપૂરિકા અહોસિ.

અખણ્ડાનીતિઆદીસુ યસ્સ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ આદિમ્હિ વા અન્તે વા સિક્ખાપદં ભિન્નં હોતિ, તસ્સ સીલં પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિય ખણ્ડં નામ. યસ્સ પન વેમજ્ઝે ભિન્નં, તસ્સ છિદ્દસાટકો વિય છિદ્દં નામ હોતિ. યસ્સ પટિપાટિયા દ્વે તીણિ ભિન્નાનિ, તસ્સ પિટ્ઠિયં વા કુચ્છિયં વા ઉટ્ઠિતેન વિસભાગવણ્ણેન કાળરત્તાદીનં અઞ્ઞતરવણ્ણા ગાવી વિય સબલં નામ હોતિ. યસ્સ અન્તરન્તરા ભિન્નાનિ, તસ્સ અન્તરન્તરા વિસભાગબિન્દુવિચિત્રા ગાવી વિય કમ્માસં નામ હોતિ. યસ્સ પન સબ્બેન સબ્બં અભિન્નાનિ, તસ્સ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પનેતાનિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સભાવકરણતો ભુજિસ્સાનિ, બુદ્ધાદીહિ વિઞ્ઞૂહિ પસત્થત્તા વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ, તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તા ‘‘ઇદં નામ ત્વં આપન્નપુબ્બો’’તિ કેનચિ પરામટ્ઠું અસક્કુણેય્યત્તા ચ અપરામટ્ઠાનિ, ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વા સંવત્તયન્તીતિ સમાધિસંવત્તનિકાનીતિ વુચ્ચન્તિ.

સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતીતિ તેસુ તેસુ દિસાભાગેસુ વિહરન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમાનભાવૂપગતસીલો વિહરતિ. સોતાપન્નાદીનઞ્હિ સીલં સમુદ્દન્તરેપિ દેવલોકેપિ વસન્તાનં અઞ્ઞેસં સોતાપન્નાદીનં સીલેન સમાનમેવ હોતિ, નત્થિ મગ્ગસીલે નાનત્તં. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

યાયં દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ. અરિયાતિ નિદ્દોસા. નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકા. તક્કરસ્સાતિ યો તથાકારી હોતિ. દુક્ખક્ખયાયાતિ સબ્બદુક્ખક્ખયત્થં. દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતોતિ સમાનદિટ્ઠિભાવં ઉપગતો હુત્વા વિહરતીતિ.

૨. દુતિયસારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે યો તે ધમ્મે પૂરેતિ, તં સબ્રહ્મચારીનં પિયં કરોન્તીતિ પિયકરણા. ગરું કરોન્તીતિ ગરુકરણા. સઙ્ગહાયાતિ સઙ્ગણ્હનત્થાય. અવિવાદાયાતિ અવિવદનત્થાય. સામગ્ગિયાતિ સમગ્ગભાવત્થાય. એકીભાવાયાતિ એકભાવત્થાય નિન્નાનાકરણાય. સંવત્તન્તીતિ વત્તન્તિ પવત્તન્તિ.

૩. નિસ્સારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે નિસ્સારણીયા ધાતુયોતિ નિસ્સરણધાતુયોવ. મેત્તા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તીતિ એત્થ પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુત્તત્તા તિકચતુક્કજ્ઝાનિકા મેત્તાવ મેત્તાચેતોવિમુત્તિ નામ. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનસદિસા કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠા કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા આચિતા ઉપચિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુપ્પગુણકરણેન સુટ્ઠુ સમારદ્ધા. પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ પરિયાદિયિત્વા ગહેત્વા તિટ્ઠતિ. મા હેવન્તિસ્સ વચનીયોતિ યસ્મા અભૂતબ્યાકરણં બ્યાકરોતિ, તસ્મા ‘‘મા એવં ભણી’’તિ વત્તબ્બો. યદિદં મેત્તાચેતોવિમુત્તીતિ યા અયં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, ઇદં નિસ્સરણં બ્યાપાદસ્સ, બ્યાપાદતો નિસ્સટાતિ અત્થો. યો પન મેત્તાય તિકચતુક્કજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતો સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા તતિયમગ્ગં પત્વા ‘‘પુન બ્યાપાદો નત્થી’’તિ તતિયફલેન નિબ્બાનં પસ્સતિ, તસ્સ ચિત્તં અચ્ચન્તનિસ્સરણં બ્યાપાદસ્સ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અનિમિત્તાચેતોવિમુત્તીતિ બલવવિપસ્સના. દીઘભાણકા પન અરહત્તફલસમાપત્તીતિ વદન્તિ. સા હિ રાગનિમિત્તાદીનઞ્ચેવ રૂપનિમિત્તાદીનઞ્ચ નિચ્ચનિમિત્તાદીનઞ્ચ અભાવા અનિમિત્તાતિ વુત્તા. નિમિત્તાનુસારીતિ વુત્તપ્પભેદં નિમિત્તં અનુસરણસભાવં.

અસ્મીતિ અસ્મિમાનો. અયમહમસ્મીતિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અયં નામ અહં અસ્મીતિ. એત્તાવતા અરહત્તં બ્યાકતં હોતિ. વિચિકિચ્છાકથંકથાસલ્લન્તિ વિચિકિચ્છાભૂતં કથંકથાસલ્લં. મા હેવન્તિસ્સ વચનીયોતિ સચે તે પઠમમગ્ગવજ્ઝા વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, અરહત્તબ્યાકરણં મિચ્છા હોતિ, તસ્મા ‘‘મા અભૂતં ગણ્હી’’તિ વારેતબ્બો. અસ્મીતિ માનસમુગ્ઘાતોતિ અરહત્તમગ્ગો. અરહત્તમગ્ગફલવસેન હિ નિબ્બાને દિટ્ઠે પુન અસ્મિમાનો નત્થીતિ અરહત્તમગ્ગો ‘‘અસ્મીતિ માનસમુગ્ઘાતો’’તિ વુત્તો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અભૂતબ્યાકરણં નામ કથિતં.

૪. ભદ્દકસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ન ભદ્દકન્તિ ન લદ્ધકં. તત્થ યો હિ ભીતભીતો મરતિ, તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ. યો અપાયે પટિસન્ધિં ગણ્હાતિ, તસ્સ ન ભદ્દિકા કાલકિરિયા હોતિ. કમ્મારામોતિઆદીસુ આરમણં આરામો, અભિરતીતિ અત્થો. વિહારકરણાદિમ્હિ નવકમ્મે આરામો અસ્સાતિ કમ્મારામો. તસ્મિંયેવ કમ્મે રતોતિ કમ્મરતો. તદેવ કમ્મારામતં પુનપ્પુનં યુત્તોતિ અનુયુત્તો. એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ ભસ્સન્તિ આલાપસલ્લાપો. નિદ્દાતિ સોપ્પં. સઙ્ગણિકાતિ ગણસઙ્ગણિકા. સા ‘‘એકસ્સ દુતિયો હોતિ, દ્વિન્નં હોતિ તતિયકો’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બા. સંસગ્ગોતિ દસ્સનસવનસમુલ્લાપસમ્ભોગકાયસંસગ્ગવસેન પવત્તો સંસટ્ઠભાવો. પપઞ્ચોતિ તણ્હાદિટ્ઠિમાનવસેન પવત્તો મદનાકારસણ્ઠિતો કિલેસપપઞ્ચો. સક્કાયન્તિ તેભૂમકવટ્ટં. સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયાતિ હેતુના નયેન સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ પરિવટુમપરિચ્છેદકરણત્થં. મગોતિ મગસદિસો. નિપ્પપઞ્ચપદેતિ નિબ્બાનપદે. આરાધયીતિ પરિપૂરયિ તં સમ્પાદેસીતિ.

૫. અનુતપ્પિયસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે અનુતપ્પાતિ અનુસોચિતબ્બા અનુતાપકારી. ઇમેસુ દ્વીસુપિ સુત્તેસુ ગાથાસુ ચ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૬. નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે બાળ્હગિલાનોતિ અધિમત્તગિલાનો. એતદવોચાતિ સામિકસ્સ ભેસજ્જં કત્વા બ્યાધિં વૂપસમેતું અસક્કોન્તી ઇદાનિ સીહનાદં નદિત્વા સચ્ચકિરિયાય બ્યાધિં વૂપસમેતું સન્તિકે નિસીદિત્વા એતં ‘‘મા ખો ત્વ’’ન્તિઆદિવચનં અવોચ. સાપેક્ખોતિ સતણ્હો. ન નકુલમાતાતિ એત્થ ન-કારો ન સક્ખતીતિ એવં પરપદેન યોજેતબ્બો. સન્થરિતુન્તિ નિચ્છિદ્દં કાતું, સણ્ઠપેતુન્તિ અત્થો. વેણિં ઓલિખિતુન્તિ એળકલોમાનિ કપ્પેત્વા વિજટેત્વા વેણિં કાતું.

અઞ્ઞં ઘરં ગમિસ્સતીતિ અઞ્ઞં સામિકં ગણ્હિસ્સતિ. સોળસ વસ્સાનિ ગહટ્ઠકં બ્રહ્મચરિયં સમાચિણ્ણન્તિ ઇતો સોળસવસ્સમત્થકે ગહટ્ઠબ્રહ્મચરિયવાસો સમાચિણ્ણો. દસ્સનકામતરાતિ અતિરેકેન દસ્સનકામા. ઇમેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ સીહનાદં નદિત્વા ‘‘ઇમિના સચ્ચેન તવ સરીરે બ્યાધિ ફાસુ હોતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં અકાસિ.

ઇદાનિ ભગવન્તં સક્ખિં કત્વા અત્તનો સીલાદિગુણેહિપિ સચ્ચકિરિયં કાતું સિયા ખો પન તેતિઆદિમાહ. તત્થ પરિપૂરકારિનીતિ સમત્તકારિની. ચેતોસમથસ્સાતિ સમાધિકમ્મટ્ઠાનસ્સ. ઓગાધપ્પત્તાતિ ઓગાધં અનુપ્પવેસં પત્તા. પતિગાધપ્પત્તાતિ પતિગાધં પતિટ્ઠં પત્તા. અસ્સાસપ્પત્તાતિ અસ્સાસં અવસ્સયં પત્તા. વેસારજ્જપ્પત્તાતિ સોમનસ્સઞાણં પત્તા. અપરપ્પચ્ચયાતિ પરપ્પચ્ચયો વુચ્ચતિ પરસદ્ધા પરપત્તિયાયના, તાય વિરહિતાતિ અત્થો. ઇમેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ અત્તનો ગુણે આરબ્ભ સચ્ચકિરિયં અકાસિ. ગિલાના વુટ્ઠિતોતિ ગિલાનો હુત્વા વુટ્ઠિતો. યાવતાતિ યત્તિકાયો. તાસં અઞ્ઞતરાતિ તાસં અન્તરે એકા. અનુકમ્પિકાતિ હિતાનુકમ્પિકા. ઓવાદિકાતિ ઓવાદદાયિકા. અનુસાસિકાતિ અનુસિટ્ઠિદાયિકા.

૭. સોપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ એકીભાવાય ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિતો ફલસમાપત્તિવિહારતો વુટ્ઠિતો. યથાવિહારન્તિ અત્તનો અત્તનો વસનવિહારં. નવાતિ પબ્બજ્જાય નવકા. તે પઞ્ચસતમત્તા અહેસું. કાકચ્છમાનાતિ કાકસદ્દં કરોન્તા દન્તે ખાદન્તા. થેરાતિ થિરભાવં પત્તા. તેન નોતિ તેન નુ. સેય્યસુખાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ. રટ્ઠિકોતિ યો રટ્ઠં ભુઞ્જતિ. પેત્તણિકોતિ યો પિતરા ભુત્તાનુભુત્તં ભુઞ્જતિ. સેનાપતિકોતિ સેનાય જેટ્ઠકો. ગામગામણિકોતિ ગામભોજકો. પૂગગામણિકોતિ ગણજેટ્ઠકો. અવિપસ્સકો કુસલાનં ધમ્માનન્તિ કુસલાનં ધમ્માનં અનેસકો અગવેસકો હુત્વા. બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનન્તિ સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં.

૮. મચ્છબન્ધસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે મચ્છિકન્તિ મચ્છઘાતકં. હત્થિના યાતીતિ હત્થિયાયી. પરતોપિ એસેવ નયો. વજ્ઝેતિ વધિતબ્બે. વધાયનીતેતિ વધાય ઉપનીતે. પાપકેન મનસાતિ લામકેન વધકચિત્તેન. પાળિયં પન વધાયુપનીતેતિ લિખન્તિ. માગવિકોતિ મિગઘાતકો. કો પન વાદો મનુસ્સભૂતન્તિ યો મનુસ્સભૂતં પાપકેન મનસા અનુપેક્ખતિ, તસ્સ સમ્પત્તિયા અભાવે કિમેવ વત્તબ્બં. ઇદં પાપકસ્સ કમ્મુનો અનિટ્ઠફલભાવં દસ્સેતું વુત્તં. યેસં પન તાદિસં કમ્મં કરોન્તાનમ્પિ યસપટિલાભો હોતિ, તેસં તં અકુસલં નિસ્સાય કુસલં વિપચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં. તેન પનસ્સ અકુસલકમ્મેન ઉપહતત્તા વિપાકો ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે અકુસલપક્ખોવ કથિતો.

૯. પઠમમરણસ્સતિસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે નાતિકેતિ એવંનામકે ગામે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ઇટ્ઠકામયે પાસાદે. અમતોગધાતિ નિબ્બાનોગધા, નિબ્બાનપતિટ્ઠાતિ અત્થો. ભાવેથ નોતિ ભાવેથ નુ. મરણસ્સતિન્તિ મરણસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં. અહો વતાતિ પત્થનત્થે નિપાતો. બહું વત મે કતં અસ્સાતિ તુમ્હાકં સાસને મમ કિચ્ચં બહુ કતં અસ્સ. તદન્તરન્તિ તં અન્તરં ખણં ઓકાસં. અસ્સસિત્વા વા પસ્સસામીતિ એત્થ અસ્સાસો વુચ્ચતિ અન્તો પવિસનવાતો, પસ્સાસો બહિ નિક્ખમનવાતો. ઇતિ અયં ભિક્ખુ યાવ અન્તો પવિટ્ઠવાતો બહિ નિક્ખમતિ, બહિ નિક્ખન્તો વાતો અન્તો પવિસતિ, તાવ જીવિતં પત્થેન્તો એવમાહ. દન્ધન્તિ મન્દં ગરુકં અસીઘપ્પવત્તં. આસવાનં ખયાયાતિ અરહત્તફલત્થાય. ઇમસ્મિં સુત્તે મરણસ્સતિ અરહત્તં પાપેત્વા કથિતાતિ.

૧૦. દુતિયમરણસ્સતિસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે પતિગતાયાતિ પટિપન્નાય. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ એવં પચ્ચવેક્ખતિ. સો મમસ્સ અન્તરાયોતિ એત્થ તિવિધો અન્તરાયો જીવિતન્તરાયો, સમણધમ્મન્તરાયો, પુથુજ્જનકાલકિરિયં કરોન્તસ્સ સગ્ગન્તરાયો ચેવ મગ્ગન્તરાયો ચાતિ. તં સબ્બમ્પિ સન્ધાયેવમાહ. બ્યાપજ્જેય્યાતિ અજિણ્ણકાદિવસેન વિપજ્જેય્ય. અધિમત્તોતિ બલવા. છન્દોતિ કત્તુકમ્યતાછન્દો. વાયામોતિ પયોગવીરિયં. ઉસ્સાહોતિ ઉસ્સાપનવીરિયં. ઉસ્સોળ્હીતિ સમ્પાદનવીરિયં. અપ્પટિવાનીતિ અનુક્કણ્ઠના અપ્પટિસઙ્ઘરણા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સારણીયવગ્ગો દુતિયો.

૩. અનુત્તરિયવગ્ગો

૧-૨. સામકસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧-૨૨. તતિયસ્સ પઠમે સામગામકેતિ સામકાનં ઉસ્સન્નત્તા એવંલદ્ધનામે ગામકે. પોક્ખરણિયાયન્તિ પોક્ખરણિયાનામકે વિહારે. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ રત્તિયા પઠમયામં અતિક્કમ્મ મજ્ઝિમયામે સમ્પત્તે. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિક્કન્તઅતિમનાપવણ્ણા. કેવલકપ્પન્તિ સકલકપ્પં. પોક્ખરણિયં ઓભાસેત્વાતિ પોક્ખરણિયાનામકં મહાવિહારં અત્તનો ઓભાસેન ફરિત્વા. સમનુઞ્ઞોતિ સમાનઅનુઞ્ઞો સમાનચિત્તો. દોવચસ્સતાતિ દુબ્બચભાવો. પાપમિત્તતાતિ લામકમિત્તતા. ઇમસ્મિં સુત્તે પરિહાનિયધમ્માવ કથિતા. દુતિયે અપરિહાનિયધમ્મા લોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા.

૩. ભયસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે કામરાગરત્તાયન્તિ કામરાગરત્તો અયં. છન્દરાગવિનિબદ્ધોતિ છન્દરાગેન વિનિબદ્ધો. ભયાતિ ચિત્તુત્રાસભયા. પઙ્કાતિ કિલેસપઙ્કતો. સઙ્ગો પઙ્કો ચ ઉભયન્તિ સઙ્ગો ચ પઙ્કો ચ ઇદમ્પિ ઉભયં. એતે કામા પવુચ્ચન્તિ, યત્થ સત્તો પુથુજ્જનોતિ યસ્મિં સઙ્ગે ચ પઙ્કે ચ પુથુજ્જનો સત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો. ઉપાદાનેતિ ચતુબ્બિધે ઉપાદાને. જાતિમરણસમ્ભવેતિ જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ સમ્ભવે પચ્ચયભૂતે. અનુપાદા વિમુચ્ચન્તીતિ અનુપાદિયિત્વા વિમુચ્ચન્તિ. જાતિમરણસઙ્ખયેતિ જાતિમરણાનં સઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને, નિબ્બાનારમ્મણાય વિમુત્તિયા વિમુચ્ચન્તીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં ઠાને વિવટ્ટેત્વા અરહત્તમેવ પત્તો એસ ભિક્ખુ. ઇદાનિ તં ખીણાસવં થોમેન્તો તે ખેમપ્પત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ ખેમપ્પત્તાતિ ખેમભાવં પત્તા. સુખિનોતિ લોકુત્તરસુખેન સુખિતા. દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ અબ્ભન્તરે કિલેસાભાવેન દિટ્ઠધમ્મેયેવ અભિનિબ્બુતા. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટં કથિતં.

૪. હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે પદાલેય્યાતિ ભિન્દેય્ય. છવાયાતિ લામિકાય. સમાધિસ્સ સમાપત્તિકુસલો હોતીતિ આહારસપ્પાયઉતુસપ્પાયાનિ પરિગ્ગહેત્વા સમાધિં સમાપજ્જિતું કુસલો હોતિ છેકો સમત્થો પટિબલો. સમાધિસ્સ ઠિતિકુસલોતિ સમાધિસ્સ ઠિતિયં કુસલો, સમાધિં ઠપેતું સક્કોતીતિ અત્થો. સમાધિસ્સ વુટ્ઠાનકુસલોતિ સમાધિસ્સ વુટ્ઠાને કુસલો, યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સક્કોતીતિ અત્થો. સમાધિસ્સ કલ્લિતકુસલોતિ સમાધિસ્સ કલ્લતાય કુસલો, સમાધિચિત્તં હાસેતું કલ્લં કાતું સક્કોતીતિ અત્થો. સમાધિસ્સ ગોચરકુસલોતિ સમાધિસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારકે ધમ્મે વજ્જેત્વા સપ્પાયે ઉપકારકે સેવન્તોપિ, ‘‘અયં સમાધિનિમિત્તારમ્મણો અયં લક્ખણારમ્મણો’’તિ જાનન્તોપિ સમાધિસ્સ ગોચરકુસલો નામ હોતિ. સમાધિસ્સ અભિનીહારકુસલોતિ ઉપરિઉપરિસમાપત્તિસમાપજ્જનત્થાય પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિં અભિનીહરિતું સક્કોન્તો સમાધિસ્સ અભિનીહારકુસલો નામ હોતિ. સો પઠમજ્ઝાના વુટ્ઠાય દુતિયં સમાપજ્જતિ, દુતિયજ્ઝાના…પે… તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠાય ચતુત્થં સમાપજ્જતીતિ.

૫. અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અનુસ્સતિટ્ઠાનાનીતિ અનુસ્સતિકારણાનિ. ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વિત્થારિતાનેવ. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વાતિ ઇદં બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં આરમ્મણં કરિત્વા. વિસુજ્ઝન્તીતિ પરમવિસુદ્ધિં નિબ્બાનં પાપુણન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૬. મહાકચ્ચાનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે સમ્બાધેતિ પઞ્ચકામગુણસમ્બાધે. ઓકાસાધિગમોતિ એત્થ ઓકાસા વુચ્ચન્તિ છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ, તેસં અધિગમો. વિસુદ્ધિયાતિ વિસુજ્ઝનત્થાય. સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયાતિ સોકાનઞ્ચ પરિદેવાનઞ્ચ સમતિક્કમત્થાય. અત્થઙ્ગમાયાતિ અત્થં ગમનત્થાય. ઞાયસ્સ અધિગમાયાતિ સહવિપસ્સનકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમનત્થાય. નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયાતિ અપચ્ચયપરિનિબ્બાનસ્સ પચ્ચક્ખકિરિયત્થાય.

સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. આકાસસમેનાતિ અલગ્ગનટ્ઠેન ચેવ અપલિબુદ્ધટ્ઠેન ચ આકાસસદિસેન. વિપુલેનાતિ ન પરિત્તકેન. મહગ્ગતેનાતિ મહન્તભાવં ગતેન, મહન્તેહિ વા અરિયસાવકેહિ ગતેન, પટિપન્નેનાતિ અત્થો. અપ્પમાણેનાતિ ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણેન. અવેરેનાતિ અકુસલવેરપુગ્ગલવેરરહિતેન. અબ્યાપજ્ઝેનાતિ કોધદુક્ખવજ્જિતેન. સબ્બમેતં બુદ્ધાનુસ્સતિચિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં. પરતોપિ એસેવ નયો. વિસુદ્ધિધમ્માતિ વિસુજ્ઝનસભાવા. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ મિસ્સકાનેવ કથિતાનીતિ.

૭. પઠમસમયસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે મનોભાવનીયસ્સાતિ એત્થ મનં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ મનોભાવનીયો. દસ્સનાયાતિ દસ્સનત્થં. નિસ્સરણન્તિ નિગ્ગમનં વૂપસમનં. ધમ્મં દેસેતીતિ કામરાગપ્પજહનત્થાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ. દુતિયવારાદીસુ બ્યાપાદપ્પહાનાય મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં, થિનમિદ્ધપ્પહાનાય થિનમિદ્ધવિનોદનકમ્મટ્ઠાનં, આલોકસઞ્ઞં વા વીરિયારમ્ભવત્થુઆદીનં વા અઞ્ઞતરં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપ્પહાનાય સમથકમ્મટ્ઠાનં, વિચિકિચ્છાપહાનાય તિણ્ણં રતનાનં ગુણકથં કથેન્તો ધમ્મં દેસેતીતિ વેદિતબ્બો. આગમ્માતિ આરબ્ભ. મનસિકરોતોતિ આરમ્મણવસેન ચિત્તે કરોન્તસ્સ. અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતીતિ અનન્તરાયેન આસવાનં ખયો હોતિ.

૮. દુતિયસમયસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે મણ્ડલમાળેતિ ભોજનસાલાય. ચારિત્તકિલમથોતિ પિણ્ડપાતચરિયાય ઉપ્પન્નકિલમથો. ભત્તકિલમથોતિ ભત્તદરથો. વિહારપચ્છાયાયન્તિ વિહારપચ્ચન્તે છાયાય. યદેવસ્સ દિવા સમાધિનિમિત્તં મનસિકતં હોતીતિ યં એવ તસ્સ તતો પુરિમદિવસભાગે સમથનિમિત્તં ચિત્તે કતં હોતિ. તદેવસ્સ તસ્મિં સમયે સમુદાચરતીતિ તંયેવ એતસ્સ તસ્મિં સમયે દિવાવિહારે નિસિન્નસ્સ મનોદ્વારે સઞ્ચરતિ. ઓજટ્ઠાયીતિ ઓજાય ઠિતો પતિટ્ઠિતો. ફાસુકસ્સ હોતીતિ ફાસુકં અસ્સ હોતિ. સમ્મુખાતિ કથેન્તસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને. સુતન્તિ સોતેન સુતં. પટિગ્ગહિતન્તિ ચિત્તેન પટિગ્ગહિતં.

૯. ઉદાયીસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ઉદાયિન્તિ લાળુદાયિત્થેરં. સુણોમહં, આવુસોતિ, આવુસો, નાહં બધિરો, સુણામિ ભગવતો વચનં, પઞ્હં પન ઉપપરિક્ખામીતિ. અધિચિત્તન્તિ સમાધિવિપસ્સનાચિત્તં. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનન્તિ ઇદં ઝાનત્તયસઙ્ખાતં અનુસ્સતિકારણં. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતીતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખવિહારત્થાય પવત્તતિ. આલોકસઞ્ઞન્તિ આલોકનિમિત્તે ઉપ્પન્નસઞ્ઞં. દિવા સઞ્ઞં અધિટ્ઠાતીતિ દિવાતિ સઞ્ઞં ઠપેતિ. યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથાનેન દિવા આલોકસઞ્ઞા મનસિકતા, રત્તિમ્પિ તથેવ તં મનસિ કરોતિ. યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા વાનેન રત્તિં આલોકસઞ્ઞા મનસિકતા, દિવાપિ તં તથેવ મનસિ કરોતિ. વિવટેનાતિ પાકટેન. અપરિયોનદ્ધેનાતિ નીવરણેહિ અનોનદ્ધેન. સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતીતિ દિબ્બચક્ખુઞાણત્થાય સહોભાસકં ચિત્તં બ્રૂહેતિ વડ્ઢેતિ. યં પન ‘‘આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતી’’તિ વુત્તં, તં થિનમિદ્ધવિનોદનાલોકસઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં, ન દિબ્બચક્ખુઞાણાલોકન્તિ વેદિતબ્બં. ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાયાતિ દિબ્બચક્ખુસઙ્ખાતસ્સ ઞાણદસ્સનસ્સ પટિલાભાય.

ઇમમેવ કાયન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાને વુત્તં. કામરાગપ્પહાનાયાતિ પઞ્ચકામગુણિકસ્સ રાગસ્સ પહાનત્થાય. સેય્યથાપિ પસ્સેય્યાતિ યથા પસ્સેય્ય. સરીરન્તિ મતસરીરં. સિવથિકાય છડ્ડિતન્તિ સુસાને અપવિદ્ધં. એકાહં મતસ્સ અસ્સાતિ એકાહમતં. દ્વીહં મતસ્સ અસ્સાતિ દ્વીહમતં. તીહં મતસ્સ અસ્સાતિ તીહમતં. ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાનુક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં, ઉદ્ધુમાતમેવ ઉદ્ધુમાતકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં ઉદ્ધુમાતન્તિ ઉદ્ધુમાતકં. વિનીલં વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નવણ્ણં, વિનીલમેવ વિનીલકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં. મંસુસ્સદટ્ઠાનેસુ રત્તવણ્ણસ્સ પુબ્બસન્નિચયટ્ઠાનેસુ સેતવણ્ણસ્સ યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણસ્સ નીલટ્ઠાને નીલસાટકપારુતસ્સેવ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ નવહિ વા વણમુખેહિ વિસ્સન્દમાનં પુબ્બં વિપુબ્બં, વિપુબ્બમેવ વિપુબ્બકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિપુબ્બન્તિ વિપુબ્બકં. વિપુબ્બકં જાતં તથાભાવં ગતન્તિ વિપુબ્બકજાતં.

સો ઇમમેવ કાયન્તિ સો ભિક્ખુ ઇમં અત્તનો કાયં તેન કાયેન સદ્ધિં ઞાણેન ઉપસંહરતિ ઉપનેતિ. કથં? અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – આયુ ઉસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં ધમ્માનં અત્થિતાય અયં કાયો ઠાનગમનાદિખમો હોતિ, ઇમેસં પન વિગમા અયમ્પિ એવંધમ્મો એવંપૂતિકસભાવોયેવાતિ. એવંભાવીતિ એવમેવં ઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતિ. એવં અનતીતોતિ એવં ઉદ્ધુમાતાદિભાવં અનતિક્કન્તો.

ખજ્જમાનન્તિ ઉદરાદીસુ નિસીદિત્વા ઉદરમંસઓટ્ઠમંસઅક્ખિકમંસાદીનિ લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વા ખાદિયમાનં. સમંસલોહિતન્તિ સેસાવસેસમંસલોહિતયુત્તં. નિમ્મંસલોહિતમક્ખિતન્તિ મંસે ખીણેપિ લોહિતં ન સુસ્સતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘નિમ્મંસલોહિતમક્ખિત’’ન્તિ. અઞ્ઞેનાતિ અઞ્ઞેન દિસાભાગેન. હત્થટ્ઠિકન્તિ ચતુસટ્ઠિભેદમ્પિ હત્થટ્ઠિકં પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં વિપ્પકિણ્ણં. પાદટ્ઠિકાદીસુપિ એસેવ નયો. તેરોવસ્સિકાનીતિ અતિક્કન્તસંવચ્છરાનિ. પૂતીનીતિ અબ્ભોકાસે ઠિતાનિ વાતાતપવુટ્ઠિસમ્ફસ્સેન તેરોવસ્સિકાનેવ પૂતીનિ હોન્તિ, અન્તોભૂમિગતાનિ પન ચિરતરં તિટ્ઠન્તિ. ચુણ્ણકજાતાનીતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં હુત્વા વિપ્પકિણ્ણાનિ. સબ્બત્થ સો ઇમમેવાતિ વુત્તનયેન ખજ્જમાનાદીનં વસેન યોજના કાતબ્બા. અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયાતિ અસ્મીતિ પવત્તસ્સ નવવિધસ્સ માનસ્સ સમુગ્ઘાતત્થાય. અનેકધાતુપટિવેધાયાતિ અનેકધાતૂનં પટિવિજ્ઝનત્થાય. સતોવ અભિક્કમતીતિ ગચ્છન્તો સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતોવ ગચ્છતિ. સતોવ પટિક્કમતીતિ પટિનિવત્તન્તોપિ સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતોવ નિવત્તતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સતિસમ્પજઞ્ઞાયાતિ સતિયા ચ ઞાણસ્સ ચ અત્થાય. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સતિઞાણાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ.

૧૦. અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે ઉચ્ચાવચન્તિ યં કિઞ્ચિ મહન્તખુદ્દકં, ઉચ્ચનીચં વા. હીનન્તિ નિહીનં. ગમ્મન્તિ ગામવાસિકાનં દસ્સનં. પોથુજ્જનિકન્તિ પુથુજ્જનાનં સન્તકં. અનરિયન્તિ ન અરિયં ન ઉત્તમં ન પરિસુદ્ધં. અનત્થસંહિતન્તિ ન અત્થસન્નિસ્સિતં. ન નિબ્બિદાયાતિ ન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય. ન વિરાગાયાતિ ન રાગાદીનં વિરજ્જનત્થાય. ન નિરોધાયાતિ ન રાગાદીનં અપ્પવત્તિનિરોધાય. ન ઉપસમાયાતિ ન રાગાદીનં વૂપસમનત્થાય. ન અભિઞ્ઞાયાતિ ન અભિજાનનત્થાય. ન સમ્બોધાયાતિ ન સમ્બોધિસઙ્ખાતસ્સ ચતુમગ્ગઞાણસ્સ પટિવિજ્ઝનત્થાય. ન નિબ્બાનાયાતિ ન નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય.

નિવિટ્ઠસદ્ધોતિ પતિટ્ઠિતસદ્ધો. નિવિટ્ઠપેમોતિ પતિટ્ઠિતપેમો. એકન્તગતોતિ એકન્તં ગતો, અચલપ્પત્તોતિ અત્થો. અભિપ્પસન્નોતિ અતિવિય પસન્નો. એતદાનુત્તરિયન્તિ એતં અનુત્તરં. હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખતીતિ હત્થિનિમિત્તં સિક્ખિતબ્બં હત્થિસિપ્પં સિક્ખતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઉચ્ચાવચન્તિ મહન્તખુદ્દકં સિપ્પં સિક્ખતિ.

ઉપટ્ઠિતા પારિચરિયેતિ પારિચરિયાય પચ્ચુપટ્ઠિતા. ભાવયન્તિ અનુસ્સતિન્તિ અનુત્તરં અનુસ્સતિં ભાવેન્તિ. વિવેકપ્પટિસંયુત્તન્તિ નિબ્બાનનિસ્સિતં કત્વા. ખેમન્તિ નિરુપદ્દવં. અમતગામિનન્તિ નિબ્બાનગામિનં, અરિયમગ્ગં ભાવેન્તીતિ અત્થો. અપ્પમાદે પમોદિતાતિ સતિયા અવિપ્પવાસસઙ્ખાતે અપ્પમાદે આમોદિતા પમોદિતા. નિપકાતિ નેપક્કેન સમન્નાગતા. સીલસંવુતાતિ સીલેન સંવુતા પિહિતા. તે વે કાલેન પચ્ચેન્તીતિ તે વે યુત્તપ્પયુત્તકાલે જાનન્તિ. યત્થ દુક્ખં નિરુજ્ઝતીતિ યસ્મિં ઠાને સકલં વટ્ટદુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તં અમતં મહાનિબ્બાનં તે ભિક્ખૂ જાનન્તીતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે છ અનુત્તરિયાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ.

અનુત્તરિયવગ્ગો તતિયો.

૪. દેવતાવગ્ગો

૧. સેખસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સેખસ્સાતિ સત્તવિધસ્સ સેખસ્સ. પુથુજ્જને પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. પરિહાનાયાતિ ઉપરૂપરિગુણપરિહાનાય.

૨-૩. અપરિહાનસુત્તદ્વયવણ્ણના

૩૨-૩૩. દુતિયે સત્થુગારવતાતિ સત્થરિ ગરુભાવો. ધમ્મગારવતાતિ નવવિધે લોકુત્તરધમ્મે ગરુભાવો. સઙ્ઘગારવતાતિ સઙ્ઘે ગરુભાવો. સિક્ખાગારવતાતિ તીસુ સિક્ખાસુ ગરુભાવો. અપ્પમાદગારવતાતિ અપ્પમાદે ગરુભાવો. પટિસન્થારગારવતાતિ ધમ્મામિસવસેન દુવિધે પટિસન્થારે ગરુભાવો. સત્થા ગરુ અસ્સાતિ સત્થુગરુ. ધમ્મો ગરુ અસ્સાતિ ધમ્મગરુ. તિબ્બગારવોતિ બહલગારવો. પટિસન્થારે ગારવો અસ્સાતિ પટિસન્થારગારવો. તતિયે સપ્પતિસ્સોતિ સજેટ્ઠકો સગારવો. હિરોત્તપ્પં પનેત્થ મિસ્સકં કથિતં.

૪. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે તિસ્સો નામ ભિક્ખૂતિ થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકો. મહિદ્ધિકો મહાનુભાવોતિ ઇજ્ઝનટ્ઠેન મહતી ઇદ્ધિ અસ્સાતિ મહિદ્ધિકો. અનુફરણટ્ઠેન મહા આનુભાવો અસ્સાતિ મહાનુભાવો. ચિરસ્સં ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ઇમં પરિયાયમકાસીતિ એવરૂપં લોકે પકતિયા પિયસમુદાહારવચનં હોતિ. લોકિયા હિ ચિરસ્સં આગતમ્પિ અનાગતપુબ્બમ્પિ મનાપજાતિયં આગતં દિસ્વા ‘‘કુતો ભવં આગતો, ચિરસ્સં ભવં આગતો, કથં તે ઇધાગમનમગ્ગો ઞાતો, કિં મગ્ગમૂળ્હોસી’’તિઆદીનિ વદન્તિ. અયં પન આગતપુબ્બત્તાયેવ એવમાહ. થેરો હિ કાલેન કાલં બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિયેવ. તત્થ પરિયાયમકાસીતિ વારં અકાસિ. યદિદં ઇધાગમનાયાતિ યો અયં ઇધાગમનાય વારો, તં ચિરસ્સં અકાસીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદમાસનં પઞ્ઞત્તન્તિ મહારહં બ્રહ્મપલ્લઙ્કં પઞ્ઞાપેત્વા એવમાહ. અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ અધિગતેન અચલેન મગ્ગપ્પસાદેન. ઇમસ્મિં સુત્તે સોતાપત્તિમગ્ગઞાણં કથિતં.

૫. વિજ્જાભાગિયસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે વિજ્જાભાગિયાતિ વિજ્જાકોટ્ઠાસિકા. અનિચ્ચસઞ્ઞાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞાતિ દુક્ખાનુપસ્સનાઞાણે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞાતિ અનત્તાનુપસ્સનાઞાણે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. પહાનસઞ્ઞાતિ પહાનાનુપસ્સનાઞાણે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. વિરાગસઞ્ઞાતિ વિરાગાનુપસ્સનાઞાણે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. નિરોધસઞ્ઞાતિ નિરોધાનુપસ્સનાઞાણે ઉપ્પન્નસઞ્ઞા.

૬. વિવાદમૂલસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે વિવાદમૂલાનીતિ વિવાદસ્સ મૂલાનિ. કોધનોતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન સમન્નાગતો. ઉપનાહીતિ વેરઅપ્પટિનિસ્સગ્ગલક્ખણેન ઉપનાહેન સમન્નાગતો. અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો કથં દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ? કોસમ્બકક્ખન્ધકે વિય દ્વીસુ ભિક્ખૂસુ વિવાદં આપન્નેસુ તસ્મિં વિહારે તેસં અન્તેવાસિકા વિવદન્તિ, તેસં ઓવાદં ગણ્હન્તો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો વિવદતિ. તતો તેસં ઉપટ્ઠાકા વિવદન્તિ, અથ મનુસ્સાનં આરક્ખદેવતા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. તથા ધમ્મવાદીનં આરક્ખદેવતા ધમ્મવાદિનિયો હોન્તિ, અધમ્મવાદીનં અધમ્મવાદિનિયો. તતો આરક્ખદેવતાનં મિત્તા ભુમ્મદેવતા ભિજ્જન્તિ. એવં પરમ્પરાય યાવ બ્રહ્મલોકા ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બે દેવમનુસ્સા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીહિ પન અધમ્મવાદિનોવ બહુતરા હોન્તિ. તતો યં બહુકેહિ ગહિતં, તં ગચ્છન્તિ. ધમ્મં વિસ્સજ્જેત્વા બહુતરાવ અધમ્મં ગણ્હન્તિ. તે અધમ્મં પુરક્ખત્વા વિહરન્તા અપાયે નિબ્બત્તન્તિ. એવં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ તુમ્હાકં અબ્ભન્તરપરિસાય. બહિદ્ધાતિ પરેસં પરિસાય.

મક્ખીતિ પરેસં ગુણમક્ખનલક્ખણેન મક્ખેન સમન્નાગતો. પળાસીતિ યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો. ઇસ્સુકીતિ પરસ્સ સક્કારાદીનિ ઇસ્સાયનલક્ખણાય ઇસ્સાય સમન્નાગતો. મચ્છરીતિ આવાસમચ્છરિયાદીહિ સમન્નાગતો. સઠોતિ કેરાટિકો. માયાવીતિ કતપટિચ્છાદકો. પાપિચ્છોતિ અસન્તસમ્ભાવનિચ્છકો દુસ્સીલો. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ નત્થિકવાદી, અહેતુવાદી, અકિરિયવાદી. સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ સયં દિટ્ઠમેવ પરામસતિ. આધાનગ્ગાહીતિ દળ્હગ્ગાહી. દુપ્પટિનિસ્સગ્ગીતિ ન સક્કા હોતિ ગહિતં વિસ્સજ્જાપેતું. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં.

૭. દાનસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે વેળુકણ્ડકીતિ વેળુકણ્ડકનગરવાસિની. છળઙ્ગસમન્નાગતન્તિ છહિ ગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતીતિ દાનં દેતિ. પુબ્બેવ દાના સુમનોતિ દાનં દસ્સામીતિ માસડ્ઢમાસતો પટ્ઠાય સોમનસ્સપ્પત્તો હોતિ. એત્થ હિ પુબ્બેચેતના દસ્સામીતિ ચિત્તુપ્પાદકાલતો પટ્ઠાય ‘‘ઇતો ઉટ્ઠિતેન દાનં દસ્સામી’’તિ ખેત્તગ્ગહણં આદિં કત્વા ચિન્તેન્તસ્સ લબ્ભતિ. દદં ચિત્તં પસાદેતીતિ એવં વુત્તા મુઞ્ચચેતના પન દાનકાલેયેવ લબ્ભતિ. દત્વા અત્તમનો હોતીતિ અયં પન અપરચેતના અપરાપરં અનુસ્સરન્તસ્સ લબ્ભતિ. વીતરાગાતિ વિગતરાગા ખીણાસવા. રાગવિનયાય વા પટિપન્નાતિ રાગવિનયપટિપદં પટિપન્ના. ઉક્કટ્ઠદેસના ચેસા, ન કેવલં પન ખીણાસવાનં, અનાગામિ-સકદાગામિ-સોતાપન્નાનમ્પિ અન્તમસો તદહુપબ્બજિતસ્સ ભણ્ડગાહકસામણેરસ્સાપિ દિન્ના દક્ખિણા છળઙ્ગસમન્નાગતાવ હોતિ. સોપિ હિ સોતાપત્તિમગ્ગત્થમેવ પબ્બજિતો.

યઞ્ઞસ્સ સમ્પદાતિ દાનસ્સ પરિપુણ્ણતા. સઞ્ઞતાતિ સીલસઞ્ઞમેન સઞ્ઞતા. સયં આચમયિત્વાનાતિ અત્તનાવ હત્થપાદે ધોવિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા. સકેહિ પાણિભીતિ અત્તનો હત્થેહિ. સયેહીતિપિ પાઠો. સદ્ધોતિ રતનત્તયગુણે સદ્દહન્તો. મુત્તેન ચેતસાતિ લાભમચ્છરિયાદીહિ વિમુત્તેન ચિત્તેન. અબ્યાપજ્ઝં સુખં લોકન્તિ નિદ્દુક્ખં ઉળારસુખસોમનસ્સં દેવલોકં.

૮. અત્તકારીસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અદ્દસં વા અસ્સોસિં વાતિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા મા અદ્દસં, અસુકસ્મિં નામ ઠાને વસતીતિ મા અસ્સોસિં, કથેન્તસ્સ વા વચનં મા અસ્સોસિં. કથઞ્હિ નામાતિ કેન નામ કારણેન. આરમ્ભધાતૂતિ આરભનવસેન પવત્તવીરિયં. નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખમનસભાવં વીરિયં. પરક્કમધાતૂતિ પરક્કમસભાવો. થામધાતૂતિ થામસભાવો. ઠિતિધાતૂતિ ઠિતિસભાવો. ઉપક્કમધાતૂતિ ઉપક્કમસભાવો. સબ્બં ચેતં તેન તેનાકારેન પવત્તસ્સ વીરિયસ્સેવ નામં.

૯-૧૦. નિદાનસુત્તાદિવણ્ણના

૩૯-૪૦. નવમે કમ્માનન્તિ વટ્ટગામિકમ્માનં. સમુદયાયાતિ પિણ્ડકરણત્થાય. નિદાનન્તિ પચ્ચયો. લોભજેનાતિ લોભતો જાતેન. ન પઞ્ઞાયન્તીતિ ‘‘એવરૂપેન કમ્મેન નિબ્બત્તા’’તિ ન દિસ્સન્તિ. સુક્કપક્ખે કમ્માનન્તિ વિવટ્ટગામિકમ્માનં. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. દસમે નિચુલવનેતિ મહામુચલિન્દવને. સદ્ધમ્મોતિ સાસનસદ્ધમ્મો.

૧૧. દારુક્ખન્ધસુત્તવણ્ણના

૪૧. એકાદસમે ચેતોવસિપ્પત્તોતિ ચિત્તવસિભાવં પત્તો. પથવીત્વેવ અધિમુચ્ચેય્યાતિ થદ્ધાકારં પથવીધાતૂતિ સલ્લક્ખેય્ય. યં નિસ્સાયાતિ યં વિજ્જમાનં થદ્ધાકારં પથવીધાતું નિસ્સાય અમું દારુક્ખન્ધં પથવીત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય, સા એત્થ પથવીધાતુ અત્થીતિ. ઇમિના નયેન સેસપદાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. યથેવ હિ તસ્મિં થદ્ધાકારા પથવીધાતુ અત્થિ, એવં યૂસાકારા આપોધાતુ, ઉણ્હાકારા તેજોધાતુ, વિત્થમ્ભનાકારા વાયોધાતુ, રત્તવણ્ણમ્હિ સારે પદુમપુપ્ફવણ્ણા સુભધાતુ, પૂતિભૂતે ચુણ્ણે ચેવ ફેગ્ગુપપટિકાસુ ચ અમનુઞ્ઞવણ્ણા અસુભધાતુ, તં નિસ્સાય અમું દારુક્ખન્ધં અસુભન્ત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય સલ્લક્ખેય્યાતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે મિસ્સકવિહારો નામ કથિતો.

૧૨. નાગિતસુત્તવણ્ણના

૪૨. દ્વાદસમે ગામન્તવિહારિન્તિ ગામન્તસેનાસનવાસિં. સમાહિતં નિસિન્નન્તિ તસ્મિં ગામન્તસેનાસને સમાધિં અપ્પેત્વા નિસિન્નં. ઇદાનિમન્તિ ઇદાનિ ઇમં. સમાધિમ્હા ચાવેસ્સતીતિ સમાધિતો ઉટ્ઠાપેસ્સતિ. ન અત્તમનો હોમીતિ ન સકમનો હોમિ. પચલાયમાનન્તિ નિદ્દાયમાનં. એકત્તન્તિ એકસભાવં, એકગ્ગતાભૂતં અરઞ્ઞસઞ્ઞંયેવ ચિત્તે કરિસ્સતીતિ અત્થો. અનુરક્ખિસ્સતીતિ અનુગ્ગણ્હિસ્સતિ. અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમોચેસ્સતીતિ અઞ્ઞસ્મિં કાલે અવિમુત્તં ચિત્તં ઇદાનિ પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમોચયિસ્સતિ. રિઞ્ચતીતિ વજ્જેતિ વિસ્સજ્જેતિ. પટિપણામેત્વાતિ પનુદિત્વા વિસ્સજ્જેત્વા. ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્માયાતિ ઉચ્ચારપસ્સાવકરણત્થાય. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન સત્થારા અરઞ્ઞસેનાસનસ્સ વણ્ણો કથિતો. સુત્તસ્સ પન પઠમકોટ્ઠાસે યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ.

દેવતાવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. ધમ્મિકવગ્ગો

૧. નાગસુત્તવણ્ણના

૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિન્તિ ઇદં ‘‘આયામાનન્દા’’તિ થેરં આમન્તેત્વા ગતત્તા વુત્તં, સત્થા પન અનૂનેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો તત્થ અગમાસીતિ વેદિતબ્બો. તેનુપસઙ્કમીતિ તેહેવ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. પરિસિઞ્ચિત્વાતિ વોહારવચનમેતં, ન્હાયિત્વાતિ અત્થો. પુબ્બાપયમાનોતિ રત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા ઉત્તરાસઙ્ગચીવરં દ્વીહિ હત્થેહિ ગહેત્વા પચ્છિમલોકધાતું પિટ્ઠિતો કત્વા પુરત્થિમલોકધાતું અભિમુખો વોદકભાવેન ગત્તાનિ પુબ્બસદિસાનિ કુરુમાનો અટ્ઠાસીતિ અત્થો. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ તેન તેન ઠાનેન ઓતરિત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા સત્થારંયેવ પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. ઇતિ તસ્મિં સમયે આકાસતો પતમાનં રત્તસુવણ્ણકુણ્ડલં વિય સૂરિયો પચ્છિમલોકધાતું પટિપજ્જિ, પરિસુદ્ધરજતમણ્ડલો વિય પાચીનલોકધાતુતો ચન્દો અબ્ભુગ્ગઞ્છિ, મજ્ઝટ્ઠાનેપિ પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો સમ્માસમ્બુદ્ધો છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા પુબ્બકોટ્ઠકનદીતીરે લોકં અલઙ્કુરુમાનો અટ્ઠાસિ.

તેન ખો પન સમયેન…પે… સેતો નામ નાગોતિ સેતવણ્ણતાય એવં લદ્ધનામો હત્થિનાગો. મહાતૂરિયતાળિતવાદિતેનાતિ મહન્તેન તૂરિયતાળિતવાદિતેન. તત્થ પઠમં સઙ્ઘટ્ટનં તાળિતં નામ હોતિ, તતો પરં વાદિતં. જનોતિ હત્થિદસ્સનત્થં સન્નિપતિતમહાજનો. દિસ્વા એવમાહાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ઘંસિત્વા ન્હાપેત્વા ઉત્તારેત્વા બહિતીરે ઠપેત્વા ગત્તાનિ વોદકાનિ કત્વા હત્થાલઙ્કારેન અલઙ્કતં તં મહાનાગં દિસ્વા ઇદં ‘‘અભિરૂપો વત, ભો’’તિ પસંસાવચનમાહ. કાયુપપન્નોતિ સરીરસમ્પત્તિયા ઉપપન્નો, પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગોતિ અત્થો. આયસ્મા ઉદાયીતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો કાળુદાયિત્થેરો. એતદવોચાતિ તં મહાજનં હત્થિસ્સ વણ્ણં ભણન્તં દિસ્વા ‘‘અયં જનો અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તહત્થિનો વણ્ણં કથેતિ, ન બુદ્ધહત્થિસ્સ. અહં દાનિ ઇમિના હત્થિનાગેન ઉપમં કત્વા બુદ્ધનાગસ્સ વણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘હત્થિમેવ નુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ મહન્તન્તિ આરોહસમ્પન્નં. બ્રહન્તન્તિ પરિણાહસમ્પન્નં. એવમાહાતિ એવં વદતિ. અથ ભગવા યસ્મા અયં નાગસદ્દો હત્થિમ્હિચેવ અસ્સગોણઉરગરુક્ખમનુસ્સેસુ ચાપિ પવત્તતિ, તસ્મા હત્થિમ્પિ ખોતિઆદિમાહ.

આગુન્તિ પાપકં લામકં અકુસલધમ્મં. તમહં નાગોતિ બ્રૂમીતિ તં અહં ઇમેહિ તીહિ દ્વારેહિ દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં દ્વાદસન્નઞ્ચ અકુસલચિત્તાનં અકરણતો નાગોતિ વદામિ. અયઞ્હિ ન આગું કરોતીતિ ઇમિના અત્થેન નાગો. ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદામીતિ ઇમાહિ ચતુસટ્ઠિપદાહિ સોળસહિ ગાથાહિ અનુમોદામિ અભિનન્દામિ.

મનુસ્સભૂતન્તિ દેવાદિભાવં અનુપગન્ત્વા મનુસ્સમેવ ભૂતં. અત્તદન્તન્તિ અત્તનાયેવ દન્તં, ન અઞ્ઞેહિ દમથં ઉપનીતં. ભગવા હિ અત્તના ઉપ્પાદિતેનેવ મગ્ગદમથેન ચક્ખુતોપિ દન્તો, સોતતોપિ, ઘાનતોપિ, જિવ્હાતોપિ, કાયતોપિ, મનતોપીતિ ઇમેસુ છસુ ઠાનેસુ દન્તો સન્તો નિબ્બુતો પરિનિબ્બુતો. તેનાહ – ‘‘અત્તદન્ત’’ન્તિ. સમાહિતન્તિ દુવિધેનાપિ સમાધિના સમાહિતં. ઇરિયમાનન્તિ વિહરમાનં. બ્રહ્મપથેતિ સેટ્ઠપથે, અમતપથે, નિબ્બાનપથે. ચિત્તસ્સૂપસમે રતન્તિ પઠમજ્ઝાનેન પઞ્ચ નીવરણાનિ વૂપસમેત્વા, દુતિયજ્ઝાનેન વિતક્કવિચારે, તતિયજ્ઝાનેન પીતિં, ચતુત્થજ્ઝાનેન સુખદુક્ખં વૂપસમેત્વા તસ્મિં ચિત્તસ્સૂપસમે રતં અભિરતં.

નમસ્સન્તીતિ કાયેન નમસ્સન્તિ, વાચાય નમસ્સન્તિ, મનસા નમસ્સન્તિ, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા નમસ્સન્તિ, સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ. સબ્બધમ્માનપારગુન્તિ સબ્બેસં ખન્ધાયતનધાતુધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, પહાનપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ છબ્બિધેન પારગમનેન પારગતં પારપ્પત્તં મત્થકપ્પત્તં. દેવાપિ તં નમસ્સન્તીતિ દુક્ખપ્પત્તા સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયો સુખપ્પત્તા ચ સબ્બેવ દસસહસ્સચક્કવાળવાસિનો દેવાપિ તુમ્હે નમસ્સન્તિ. ઇતિ મે અરહતો સુતન્તિ ઇતિ મયા ચતૂહિ કારણેહિ અરહાતિ લદ્ધવોહારાનં તુમ્હાકંયેવ સન્તિકે સુતન્તિ દીપેતિ.

સબ્બસંયોજનાતીતન્તિ સબ્બાનિ દસવિધસંયોજનાનિ અતિક્કન્તં. વના નિબ્બનમાગતન્તિ કિલેસવનતો નિબ્બનં કિલેસવનરહિતં નિબ્બાનં આગતં સમ્પત્તં. કામેહિ નેક્ખમ્મરતન્તિ દુવિધેહિ કામેહિ નિક્ખન્તત્તા પબ્બજ્જા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા કામેહિ નેક્ખમ્મં નામ, તત્થ રતં અભિરતં. મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનન્તિ સેલધાતુતો મુત્તં કઞ્ચનસદિસં.

સબ્બે અચ્ચરુચીતિ સબ્બસત્તે અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિ. અટ્ઠમકઞ્હિ અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સોતાપન્નો અચ્ચરુચિ નામ, સોતાપન્નં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સકદાગામી…પે… ખીણાસવં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સમ્માસમ્બુદ્ધો અચ્ચરુચિ નામ. હિમવાવઞ્ઞે સિલુચ્ચયેતિ યથા હિમવા પબ્બતરાજા અઞ્ઞે પબ્બતે અતિરોચતિ, એવં અતિરોચતીતિ અત્થો. સચ્ચનામોતિ તચ્છનામો ભૂતનામો આગું અકરણેનેવ નાગોતિ એવં અવિતથનામો.

સોરચ્ચન્તિ સુચિસીલં. અવિહિંસાતિ કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ. પાદા નાગસ્સ તે દુવેતિ તે બુદ્ધનાગસ્સ દુવે પુરિમપાદા.

તપોતિ ધુતસમાદાનં. બ્રહ્મચરિયન્તિ અરિયમગ્ગસીલં. ચરણા નાગસ્સ ત્યાપરેતિ તે બુદ્ધનાગસ્સ અપરે દ્વે પચ્છિમપાદા. સદ્ધાહત્થોતિ સદ્ધામયાય સોણ્ડાય સમન્નાગતો. ઉપેક્ખાસેતદન્તવાતિ છળઙ્ગુપેક્ખામયેહિ સેતદન્તેહિ સમન્નાગતો.

સતિ ગીવાતિ યથા નાગસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્મિં સિરાજાલાનં ગીવા પતિટ્ઠા, એવં બુદ્ધનાગસ્સ સોરચ્ચાદીનં ધમ્માનં સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સતિ ગીવા’’તિ. સિરો પઞ્ઞાતિ યથા હત્થિનાગસ્સ સિરો ઉત્તમઙ્ગો, એવં બુદ્ધનાગસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. તેન હિ સો સબ્બધમ્મે જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સિરો પઞ્ઞા’’તિ. વીમંસા ધમ્મચિન્તનાતિ યથા હત્થિનાગસ્સ અગ્ગસોણ્ડો વીમંસા નામ હોતિ. સો તાય થદ્ધમુદુકં ખાદિતબ્બાખાદિતબ્બઞ્ચ વીમંસતિ, તતો પહાતબ્બં પજહતિ, આદાતબ્બં આદિયતિ, એવમેવ બુદ્ધનાગસ્સ ધમ્મકોટ્ઠાસપરિચ્છેદકઞાણસઙ્ખાતા ધમ્મચિન્તના વીમંસા. તેન હિ ઞાણેન સો ભબ્બાભબ્બે જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વીમંસા ધમ્મચિન્તના’’તિ. ધમ્મકુચ્છિસમાતપોતિ ધમ્મો વુચ્ચતિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ, કુચ્છિયેવ સમાતપો કુચ્છિસમાતપો. સમાતપો નામ સમાતપનટ્ઠાનં. ધમ્મો કુચ્છિસમાતપો અસ્સાતિ ધમ્મકુચ્છિસમાતપો. ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિસ્મિં ઠિતસ્સ હિ તે તે ઇદ્ધિવિધાદિધમ્મા ઇજ્ઝન્તિ, તસ્મા સો કુચ્છિસમાતપોતિ વુત્તો. વિવેકોતિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકો. યથા નાગસ્સ વાલધિ મક્ખિકા વારેતિ, એવં તથાગતસ્સ વિવેકો ગહટ્ઠપબ્બજિતે વારેતિ. તસ્મા સો વાલધીતિ વુત્તો.

ઝાયીતિ દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી. અસ્સાસરતોતિ નાગસ્સ હિ અસ્સાસપસ્સાસા વિય બુદ્ધનાગસ્સ ફલસમાપત્તિ, તત્થ રતો, અસ્સાસપસ્સાસેહિ વિય તાય વિના ન વત્તતીતિ અત્થો. સબ્બત્થ સંવુતોતિ સબ્બદ્વારેસુ સંવુતો. અનવજ્જાનીતિ સમ્માઆજીવેન ઉપ્પન્નભોજનાનિ. સાવજ્જાનીતિ પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નભોજનાનિ.

અણુંથૂલન્તિ ખુદ્દકઞ્ચ મહન્તઞ્ચ. સબ્બં છેત્વાન બન્ધનન્તિ સબ્બં દસવિધમ્પિ સંયોજનં છિન્દિત્વાન. નુપલિપ્પતિ લોકેનાતિ લોકેન સદ્ધિં તણ્હામાનદિટ્ઠિલેપેહિ ન લિપ્પતિ. મહાગિનીતિ મહાઅગ્ગિ. વિઞ્ઞૂહિ દેસિતાતિ ઇધ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો કાળુદાયિત્થેરોવ વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતો, તેન દેસિતાતિ અત્થો. વિઞ્ઞસ્સન્તિ મહાનાગા, નાગં નાગેન દેસિતન્તિ ઉદાયિત્થેરનાગેન દેસિતં બુદ્ધનાગં ઇતરે ખીણાસવા નાગા વિજાનિસ્સન્તિ.

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સતીતિ બોધિપલ્લઙ્કે કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો, યમકસાલન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ. એવં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો ઉદાયિત્થેરો સોળસહિ ગાથાહિ ચતુસટ્ઠિયા પદેહિ દસબલસ્સ વણ્ણં કથેન્તો દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. ભગવા અનુમોદિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસૂતિ.

૨. મિગસાલાસુત્તવણ્ણના

૪૪. દુતિયે કથં કથં નામાતિ કેન કેન કારણેન. અઞ્ઞેય્યોતિ આજાનિતબ્બો. યત્ર હિ નામાતિ યસ્મિં નામ ધમ્મે. સમસમગતિકાતિ સમભાવેનેવ સમગતિકા. ભવિસ્સન્તીતિ જાતા. સકદાગામિપત્તો તુસિતં કાયં ઉપપન્નોતિ સકદાગામિપુગ્ગલો હુત્વા તુસિતભવનેયેવ નિબ્બત્તો. કથં કથં નામાતિ કેન કેન નુ ખો કારણેન, કિં નુ ખો જાનિત્વા દેસિતો, ઉદાહુ અજાનિત્વાતિ. થેરો કારણં અજાનન્તો એવં ખો પનેતં ભગિનિ ભગવતા બ્યાકતન્તિ આહ.

અમ્મકા અમ્મકપઞ્ઞાતિ ઇત્થી હુત્વા ઇત્થિસઞ્ઞાય એવ સમન્નાગતા. કે ચ પુરિસપુગ્ગલપરોપરિયઞાણેતિ એત્થ પુરિસપુગ્ગલપરોપરિયઞાણં વુચ્ચતિ પુરિસપુગ્ગલાનં તિક્ખમુદુવસેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયઞાણં. તસ્મા કા ચ બાલા મિગસાલા, કે ચ પુરિસપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયઞાણે અપ્પટિહતવિસયા સમ્માસમ્બુદ્ધા, ઉભયમેતં દૂરે સુવિદૂરેતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

ઇદાનિ મિગસાલાય અત્તનો દૂરભાવં દસ્સેન્તો છયિમે, આનન્દાતિઆદિમાહ. સોરતો હોતીતિ પાપતો સુટ્ઠુ ઓરતો વિરતો હોતિ. સુરતોતિપિ પાઠો. અભિનન્દન્તિ સબ્રહ્મચારી એકત્તવાસેનાતિ તેન સદ્ધિં એકતોવાસેન સબ્રહ્મચારી અભિનન્દન્તિ તુસ્સન્તિ. એકન્તવાસેનાતિપિ પાઠો, સતતવાસેનાતિ અત્થો. સવનેનપિ અકતં હોતીતિ સોતબ્બયુત્તકં અસુતં હોતિ. બાહુસચ્ચેનપિ અકતં હોતીતિ એત્થ બાહુસચ્ચં વુચ્ચતિ વીરિયં, વીરિયેન કત્તબ્બયુત્તકં અકતં હોતીતિ અત્થો. દિટ્ઠિયાપિ અપ્પટિવિદ્ધં હોતીતિ દિટ્ઠિયા પટિવિજ્ઝિતબ્બં અપ્પટિવિદ્ધં હોતિ. સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં ન લભતીતિ કાલાનુકાલં ધમ્મસ્સવનં નિસ્સાય પીતિપામોજ્જં ન લભતિ. હાનગામીયેવ હોતીતિ પરિહાનિમેવ ગચ્છતિ.

પમાણિકાતિ પુગ્ગલેસુ પમાણગ્ગાહકા. પમિનન્તીતિ પમેતું તુલેતું આરભન્તિ. એકો હીનોતિ એકો ગુણેહિ હીનો. એકો પણીતોતિ એકો ગુણેહિ પણીતો. તં હીતિ તં પમાણકરણં.

અભિક્કન્તતરોતિ સુન્દરતરો. પણીતતરોતિ ઉત્તમતરો. ધમ્મસોતો નિબ્બહતીતિ સૂરં હુત્વા પવત્તમાનવિપસ્સનાઞાણં નિબ્બહતિ, અરિયભૂમિં સમ્પાપેતિ. તદન્તરં કો જાનેય્યાતિ તં અન્તરં તં કારણં અઞ્ઞત્ર તથાગતેન કો જાનેય્યાતિ અત્થો.

કોધમાનોતિ કોધો ચ માનો ચ. લોભધમ્માતિ લોભોયેવ. વચીસઙ્ખારાતિ આલાપસલ્લાપવસેન વચનાનેવ. યો વા પનસ્સ માદિસોતિ યો વા પન અઞ્ઞોપિ મયા સદિસો સમ્માસમ્બુદ્ધોયેવ અસ્સ, સો પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. ખઞ્ઞતીતિ ગુણખણનં પાપુણાતિ. ઇમે ખો, આનન્દ, છ પુગ્ગલાતિ દ્વે સોરતા, દ્વે અધિગતકોધમાનલોભધમ્મા, દ્વે અધિગતકોધમાનવચીસઙ્ખારાતિ ઇમે છ પુગ્ગલા. ગતિન્તિ ઞાણગતિં. એકઙ્ગહીનાતિ એકેકેન ગુણઙ્ગેન હીના. પૂરણો સીલેન વિસેસી અહોસિ, ઇસિદત્તો પઞ્ઞાય. પૂરણસ્સ સીલં ઇસિદત્તસ્સ પઞ્ઞાઠાને ઠિતં, ઇસિદત્તસ્સ પઞ્ઞા પૂરણસ્સ સીલટ્ઠાને ઠિતાતિ.

૩. ઇણસુત્તવણ્ણના

૪૫. તતિયે દાલિદ્દિયન્તિ દલિદ્દભાવો. કામભોગિનોતિ કામે ભુઞ્જનકસત્તસ્સ. અસ્સકોતિ અત્તનો સન્તકેન રહિતો. અનાળ્હિકોતિ ન અડ્ઢો. ઇણં આદિયતીતિ જીવિતું અસક્કોન્તો ઇણં આદિયતિ. વડ્ઢિં પટિસ્સુણાતીતિ દાતું અસક્કોન્તો વડ્ઢિં દસ્સામીતિ પટિજાનાતિ. અનુચરન્તિપિ નન્તિ પરિસમજ્ઝગણમજ્ઝાદીસુ આતપઠપનપંસુઓકિરણાદીહિ વિપ્પકારં પાપેન્તો પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધન્તિ. સદ્ધા નત્થીતિ ઓકપ્પનકસદ્ધામત્તકમ્પિ નત્થિ. હિરી નત્થીતિ હિરીયનાકારમત્તકમ્પિ નત્થિ. ઓત્તપ્પં નત્થીતિ ભાયનાકારમત્તકમ્પિ નત્થિ. વીરિયં નત્થીતિ કાયિકવીરિયમત્તકમ્પિ નત્થિ. પઞ્ઞા નત્થીતિ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞામત્તકમ્પિ નત્થિ. ઇણાદાનસ્મિં વદામીતિ ઇણગ્ગહણં વદામિ. મા મં જઞ્ઞૂતિ મા મં જાનાતુ.

દાલિદ્દિયં દુક્ખન્તિ ધનદલિદ્દભાવો દુક્ખં. કામલાભાભિજપ્પિનન્તિ કામલાભં પત્થેન્તાનં. પાપકમ્મવિનિબ્બયોતિ પાપકમ્મવડ્ઢકો. સંસપ્પતીતિ પરિપ્ફન્દતિ. જાનન્તિ જાનન્તો. યસ્સ વિપ્પટિસારજાતિ યે અસ્સ વિપ્પટિસારતો જાતા. યોનિમઞ્ઞતરન્તિ એકં તિરચ્છાનયોનિં. દદં ચિત્તં પસાદયન્તિ ચિત્તં પસાદેન્તો દદમાનો.

કટગ્ગાહોતિ જયગ્ગાહો, અનપરાધગ્ગાહો હોતિ. ઘરમેસિનોતિ ઘરાવાસં પરિયેસન્તસ્સ વસમાનસ્સ વા. ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ ચાગોતિ સઙ્ખં ગતં પુઞ્ઞં વડ્ઢતિ. ચાગા પુઞ્ઞન્તિ વા પાઠો. પતિટ્ઠિતાતિ પતિટ્ઠિતસદ્ધા નામ સોતાપન્નસ્સ સદ્ધા. હિરિમનોતિ હિરિસમ્પયુત્તચિત્તો. નિરામિસં સુખન્તિ તીણિ ઝાનાનિ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકસુખં. ઉપેક્ખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખં. આરદ્ધવીરિયોતિ પરિપુણ્ણપગ્ગહિતવીરિયો. ઝાનાનિ ઉપસમ્પજ્જાતિ ચત્તારિ ઝાનાનિ પત્વા. એકોદિ નિપકો સતોતિ એકગ્ગચિત્તો કમ્મસ્સકતઞાણસતીહિ ચ સમન્નાગતો.

એવં ઞત્વા યથાભૂતન્તિ એવં એત્તકં કારણં યથાસભાવં જાનિત્વા. સબ્બસંયોજનક્ખયેતિ નિબ્બાને. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. અનુપાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા. સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ ઇદં વુત્તં હોતિ – સબ્બસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને સબ્બસો અનુપાદિયિત્વા સમ્મા હેતુના નયેન મગ્ગચિત્તં વિમુચ્ચતિ. ‘‘એતં ઞત્વા યથાભૂતં, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિપિ પાળિયં લિખિતં, તસ્સ એતં સબ્બસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાનં યથાભૂતં ઞત્વાતિ અત્થો. પુરિમપચ્છિમેહિ પન સદ્ધિં ન ઘટીયતિ.

તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સાતિ તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ. ઞાણં હોતીતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં હોતિ. તાદિનોતિ તંસણ્ઠિતસ્સ. અકુપ્પાતિ અકુપ્પારમ્મણત્તા કુપ્પકારણાનં કિલેસાનઞ્ચ અભાવેન અકુપ્પા. વિમુત્તીતિ મગ્ગવિમુત્તિપિ ફલવિમુત્તિપિ. ભવસંયોજનક્ખયેતિ ભવસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને ભવસંયોજનાનઞ્ચ ખયન્તે ઉપ્પન્ના. એતં ખો પરમં ઞાણન્તિ એતં મગ્ગફલઞાણં પરમઞાણં નામ. સુખમનુત્તરન્તિ એતદેવ મગ્ગફલસુખં અનુત્તરં સુખં નામ. આણણ્યમુત્તમન્તિ સબ્બેસં અણણાનં ખીણાસવો ઉત્તમઅણણો, તસ્મા અરહત્તફલં આણણ્યમુત્તમન્તિ અરહત્તફલેન દેસનાય કૂટં ગણ્હિ. ઇમસ્મિઞ્ચ સુત્તે વટ્ટમેવ કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ.

૪. મહાચુન્દસુત્તવણ્ણના

૪૬. ચતુત્થે ચેતીસૂતિ ચેતિરટ્ઠે. સયંજાતિયન્તિ એવંનામકે નિગમે. મહાચુન્દોતિ ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો. ધમ્મે યોગો અનુયોગો એતેસન્તિ ધમ્મયોગા. ધમ્મકથિકાનં એતં નામં. ઝાયન્તીતિ ઝાયી. અપસાદેન્તીતિ ઘટ્ટેન્તિ હિંસન્તિ. ઝાયન્તીતિ ચિન્તેન્તિ. પજ્ઝાયન્તીતિઆદીનિ ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતાનિ. કિમિમે ઝાયન્તીતિ કિં નામ ઇમે ઝાયન્તિ. કિન્તિમે ઝાયન્તીતિ કિમત્થં ઇમે ઝાયન્તિ. કથં ઇમે ઝાયન્તીતિ કેન કારણેન ઇમે ઝાયન્તિ. અમતં ધાતું કાયેન ફુસિત્વા વિહરન્તીતિ મરણવિરહિતં નિબ્બાનધાતું સન્ધાય કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તા અનુક્કમેન તં નામકાયેન ફુસિત્વા વિહરન્તિ. ગમ્ભીરં અત્થપદન્તિ ગુળ્હં પટિચ્છન્નં ખન્ધધાતુઆયતનાદિઅત્થં. પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સન્તીતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિત્વા પસ્સન્તિ. ઇમસ્મિં પનત્થે સમ્મસનપટિવેધપઞ્ઞાપિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાપઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવાતિ.

૫-૬. સન્દિટ્ઠિકસુત્તદ્વયવણ્ણના

૪૭-૪૮. પઞ્ચમે સન્તં વા અજ્ઝત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તે વિજ્જમાનં. લોભોતિઆદીહિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ દસ્સિતાનિ. લોભધમ્માતિઆદીહિ તંસમ્પયુત્તકા ધમ્મા. છટ્ઠે કાયસન્દોસન્તિ કાયદ્વારસ્સ દુસ્સનાકારં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ પચ્ચવેક્ખણાવ કથિતા.

૭. ખેમસુત્તવણ્ણના

૪૯. સત્તમે વુસિતવાતિ વુત્થબ્રહ્મચરિયવાસો. કતકરણીયોતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બં કત્વા ઠિતો. ઓહિતભારોતિ ખન્ધભારં કિલેસભારં અભિસઙ્ખારભારઞ્ચ ઓતારેત્વા ઠિતો. અનુપ્પત્તસદત્થોતિ સદત્થો વુચ્ચતિ અરહત્તં, તં પત્તોતિ અત્થો. પરિક્ખીણભવસંયોજનોતિ ખીણભવબન્ધનો. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તોતિ સમ્મા હેતુના કારણેન જાનિત્વા વિમુત્તો. તસ્સ ન એવં હોતિ અત્થિ મે સેય્યોતિ વાતિઆદીહિ સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો તયો માના પટિક્ખિત્તા. ન હિ ખીણાસવસ્સ ‘‘અત્થિ મય્હં સેય્યો, અત્થિ સદિસો, અત્થિ હીનો’’તિ માનો હોતિ. નત્થિ મે સેય્યોતિઆદીહિપિ તેયેવ પટિક્ખિત્તા. ન હિ ખીણાસવસ્સ ‘‘અહમેવ સેય્યો, અહં સદિસો, અહં હીનો, અઞ્ઞે સેય્યાદયો નત્થી’’તિ એવં માનો હોતિ.

અચિરપક્કન્તેસૂતિ અરહત્તં બ્યાકરિત્વા અચિરંયેવ પક્કન્તેસુ. અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તીતિ અરહત્તં કથેન્તિ. હસમાનકા મઞ્ઞે અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તીતિ હસમાના વિય કથેન્તિ. વિઘાતં આપજ્જન્તીતિ દુક્ખં આપજ્જન્તિ.

ન ઉસ્સેસુ ન ઓમેસુ, સમત્તે નોપનીયરેતિ એત્થ ઉસ્સાતિ ઉસ્સિતતા સેય્યપુગ્ગલા. ઓમાતિ હીના. સમત્તોતિ સદિસો. ઇતિ ઇમેસુ તીસુપિ સેય્યહીનસદિસેસુ ખીણાસવા માનેન ન ઉપનીયરે, ન ઉપનેન્તિ, ન ઉપગચ્છન્તીતિ અત્થો. ખીણા જાતીતિ ખીણા તેસં જાતિ. વુસિતં બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્થં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. ચરન્તિ સંયોજનવિપ્પમુત્તાતિ સબ્બસંયોજનેહિ વિમુત્તા હુત્વા ચરન્તિ. સુત્તેપિ ગાથાયમ્પિ ખીણાસવો કથિતો.

૮. ઇન્દ્રિયસંવરસુત્તવણ્ણના

૫૦. અટ્ઠમે હતૂપનિસં હોતીતિ હતૂપનિસ્સયં હોતિ. સીલવિપન્નસ્સાતિ વિપન્નસીલસ્સ. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ તરુણવિપસ્સનાઞાણં. નિબ્બિદાવિરાગોતિ એત્થ નિબ્બિદા બલવવિપસ્સના, વિરાગો અરિયમગ્ગો. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ એત્થ વિમુત્તીતિ અરહત્તફલં, ઞાણદસ્સનન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં હોતીતિ સમ્પન્નઉપનિસ્સયં હોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સીલાનુરક્ખણઇન્દ્રિયસંવરો કથિતો.

૯. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૫૧. નવમે કિત્તાવતાતિ કિત્તકેન. અસ્સુતઞ્ચેવાતિ અઞ્ઞસ્મિં કાલે અસ્સુતપુબ્બં. ન સમ્મોસં ગચ્છન્તીતિ વિનાસં ન ગચ્છન્તિ. ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બાતિ ચિત્તેન ફુસિતપુબ્બા. સમુદાચરન્તીતિ મનોદ્વારે ચરન્તિ. અવિઞ્ઞાતઞ્ચ વિજાનાતીતિ અઞ્ઞસ્મિં કાલે અવિઞ્ઞાતકારણં જાનાતિ. પરિયાપુણાતીતિ વળઞ્જેતિ કથેતિ. દેસેતીતિ પકાસેતિ. પરં વાચેતીતિ પરં ઉગ્ગણ્હાપેતિ.

આગતાગમાતિ દીઘાદીસુ યો કોચિ આગમો આગતો એતેસન્તિ આગતાગમા. ધમ્મધરાતિ સુત્તન્તપિટકધરા. વિનયધરાતિ વિનયપિટકધરા. માતિકાધરાતિ દ્વેપાતિમોક્ખધરા. પરિપુચ્છતીતિ અનુસન્ધિપુબ્બાપરં પુચ્છતિ. પરિપઞ્હતીતિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પુચ્છિસ્સામીતિ પરિતુલતિ પરિચ્છિન્દતિ. ઇદં, ભન્તે, કથન્તિ, ભન્તે, ઇદં અનુસન્ધિપુબ્બાપરં કથં હોતીતિ પુચ્છતિ. ઇમસ્સ ક્વત્થોતિ ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થોતિ પુચ્છતિ. અવિવટન્તિ અવિવરિતં. વિવરન્તીતિ પાકટં કરોન્તિ. કઙ્ખાઠાનિયેસૂતિ કઙ્ખાય કારણભૂતેસુ. તત્થ યસ્મિં ધમ્મે કઙ્ખા ઉપ્પજ્જતિ, સ્વેવ કઙ્ખાઠાનિયો નામાતિ વેદિતબ્બો.