.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

સત્તકનિપાત-અટ્ઠકથા

પણ્ણાસકં

૧. ધનવગ્ગો

૧-૫. પઠમપિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૫. સત્તકનિપાતસ્સ પઠમે અનવઞ્ઞત્તિકામોતિ અભિઞ્ઞાતભાવકામો. તતિયે યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન ચતુસચ્ચધમ્મં વિચિનાતિ. પઞ્ઞાયત્થં વિપસ્સતીતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય સચ્ચધમ્મં વિપસ્સતિ. પજ્જોતસ્સેવાતિ દીપસ્સેવ. વિમોક્ખો હોતિ ચેતસોતિ તસ્સ ઇમેહિ બલેહિ સમન્નાગતસ્સ ખીણાસવસ્સ દીપનિબ્બાનં વિય ચરિમકચિત્તસ્સ વત્થારમ્મણેહિ વિમોક્ખો હોતિ, ગતટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ. ચતુત્થે સદ્ધો હોતીતિઆદીનિ પઞ્ચકનિપાતે વણ્ણિતાનેવ. પઞ્ચમે ધનાનીતિ અદાલિદ્દિયકરણટ્ઠેન ધનાનિ.

૭. ઉગ્ગસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે ઉગ્ગો રાજમહામત્તોતિ પસેનદિકોસલસ્સ મહાઅમચ્ચો. ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો ઉપસઙ્કમિ. અડ્ઢોતિ નિધાનગતેન ધનેન અડ્ઢો. મિગારો રોહણેય્યોતિ રોહણસેટ્ઠિનો નત્તારં મિગારસેટ્ઠિં સન્ધાયેવમાહ. મહદ્ધનોતિ વળઞ્જનધનેન મહદ્ધનો. મહાભોગોતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડસ્સ મહન્તતાય મહાભોગો. હિરઞ્ઞસ્સાતિ સુવણ્ણસ્સેવ. સુવણ્ણામેવ હિસ્સ કોટિસઙ્ખ્યં અહોસિ. રૂપિયસ્સાતિ સેસસ્સ તટ્ટકસરકઅત્થરણપાવુરણાદિનો પરિભોગપરિક્ખારસ્સ પમાણસઙ્ખાને વાદોયેવ નત્થિ.

૮. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે અનુનયસંયોજનન્તિ કામરાગસંયોજનં. સબ્બાનેવ ચેતાનિ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ધનવગ્ગો પઠમો.

૨. અનુસયવગ્ગો

૩. કુલસુત્તવણ્ણના

૧૩. દુતિયસ્સ તતિયે નાલન્તિ ન યુત્તં નાનુચ્છવિકં. ન મનાપેનાતિ ન મનમ્હિ અપ્પનકેન આકારેન નિસિન્નાસનતો પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, અનાદરમેવ દસ્સેન્તિ. સન્તમસ્સ પરિગુહન્તીતિ વિજ્જમાનમ્પિ દેય્યધમ્મં એતસ્સ નિગુહન્તિ પટિચ્છાદેન્તિ. અસક્કચ્ચં દેન્તિ નો સક્કચ્ચન્તિ લૂખં વા હોતુ પણીતં વા, અસહત્થા અચિત્તીકારેન દેન્તિ, નો ચિત્તીકારેન.

૪. પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો, અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તો, મગ્ગેન નામકાયતો. સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. પાળિ પનેત્થ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮) એવં અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા.

પઞ્ઞાય વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. સો સુક્ખવિપસ્સકો, ચતૂહિ ઝાનેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તા ચત્તારો ચાતિ ઇમેસં વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. પાળિ પનેત્થ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ આગતા. યથાહ – ‘‘ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો’’તિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકતોતિ કાયસક્ખી. સો ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. સો સોતાપત્તિફલટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા છબ્બિધો હોતિ. તેનાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કાયસક્ખી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮).

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. તત્રિદં સઙ્ખેપલક્ખણં – દુક્ખા સઙ્ખારા, સુખો નિરોધોતિ ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફુસિતં પઞ્ઞાયાતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. વિત્થારતો પન સોપિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધો હોતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા પઞ્ઞાય…પે… અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો’’તિ.

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. સોપિ વુત્તનયેનેવ છબ્બિધો હોતિ. તેનાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા પઞ્ઞાય…પે… નો ચ ખો યથાદિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ. એતસ્સ હિ સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે સદ્દહન્તસ્સ વિય ઓકપ્પેન્તસ્સ વિય અધિમુચ્ચન્તસ્સ વિય ચ કિલેસક્ખયો હોતિ, દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં અદન્ધં તિખિણં સૂરં હુત્વા વહતિ. તસ્મા યથા નામ નાતિતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં ન હોતિ, અસિ સીઘં ન વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવતરો વાયામો કાતબ્બો હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના. યથા પન સુનિસિતેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના વેદિતબ્બા.

ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. ધમ્મોતિ પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતીતિ અત્થો. સદ્ધાનુસારિમ્હિપિ એસેવ નયો. ઉભોપેતે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮). અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસા ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૭૧, ૮૮૯) પઞ્ઞાભાવનાધિકારે વુત્તા. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

૫. ઉદકૂપમાસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઉદકૂપમાતિ નિમુજ્જનાદિઆકારં ગહેત્વા ઉદકેન ઉપમિતા. સકિં નિમુગ્ગોતિ એકવારમેવ નિમુગ્ગો. એકન્તકાળકેહીતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિં સન્ધાય વુત્તં. ઉમ્મુજ્જતીતિ ઉટ્ઠહતિ. સાધૂતિ સોભના ભદ્દકા. હાયતિયેવાતિ ચઙ્કવારે આસિત્તઉદકં વિય પરિહાયતેવ. ઉમ્મુજ્જિત્વા વિપસ્સતિ વિલોકેતીતિ ઉટ્ઠહિત્વા ગન્તબ્બદિસં વિપસ્સતિ વિલોકેતિ. પતરતીતિ ગન્તબ્બદિસાભિમુખો તરતિ નામ. પટિગાધપ્પત્તો હોતીતિ ઉટ્ઠાય વિલોકેત્વા પતરિત્વા એકસ્મિં ઠાને પતિટ્ઠાપત્તો નામ હોતિ, તિટ્ઠતિ ન પુનાગચ્છતિ. તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતીતિ સબ્બકિલેસોઘં તરિત્વા પરતીરં ગન્ત્વા નિબ્બાનથલે પતિટ્ઠિતો નામ હોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૬. અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે અનિચ્ચાતિ એવં પઞ્ઞાય ફરન્તો અનુપસ્સતીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સી. અનિચ્ચાતિ એવં સઞ્ઞા અસ્સાતિ અનિચ્ચસઞ્ઞી. અનિચ્ચાતિ એવં ઞાણેન પટિસંવેદિતા અસ્સાતિ અનિચ્ચપટિસંવેદી. સતતન્તિ સબ્બકાલં. સમિતન્તિ યથા પુરિમચિત્તેન પચ્છિમચિત્તં સમિતં સમુપગતં ઘટ્ટિતં હોતિ, એવં. અબ્બોકિણ્ણન્તિ નિરન્તરં અઞ્ઞેન ચેતસા અસંમિસ્સં. ચેતસા અધિમુચ્ચમાનોતિ ચિત્તેન સન્નિટ્ઠાપયમાનો. પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનોતિ વિપસ્સનાઞાણેન અનુપવિસમાનો.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા એકક્ખણેયેવ. ઇધ સમસીસી કથિતો. સો ચતુબ્બિધો હોતિ રોગસમસીસી, વેદનાસમસીસી, ઇરિયાપથસમસીસી, જીવિતસમસીસીતિ. તત્થ યસ્સ અઞ્ઞતરેન રોગેન ફુટ્ઠસ્સ સતો રોગવૂપસમો ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં રોગસમસીસી નામ. યસ્સ પન અઞ્ઞતરં વેદનં વેદયતો વેદનાવૂપસમો ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં વેદનાસમસીસી નામ. યસ્સ પન ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગિનો વિપસ્સન્તસ્સ ઇરિયાપથસ્સ પરિયોસાનઞ્ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યસ્સ પન ઉપક્કમતો વા સરસતો વા જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ આસવક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ, અયં જીવિતસમસીસી નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. તત્થ કિઞ્ચાપિ આસવપરિયાદાનં મગ્ગચિત્તેન, જીવિતપરિયાદાનં ચુતિચિત્તેન હોતીતિ ઉભિન્નં એકક્ખણે સમ્ભવો નામ નત્થિ. યસ્મા પનસ્સ આસવેસુ ખીણમત્તેસુ પચ્ચવેક્ખણવારાનન્તરમેવ જીવિતપરિયાદાનં ગચ્છતિ, અન્તરં ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા એવં વુત્તં.

અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ યો પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્નો નિબ્બત્તક્ખણે વા થોકં અતિક્કમિત્વા વા વેમજ્ઝે ઠત્વા વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તસ્સેતં નામં. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ યો તત્થેવ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ યો તેસંયેવ પુગ્ગલાનં અસઙ્ખારેનેવ અપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેતિ. સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ યો સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેતિ. ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ યો હેટ્ઠા ચતૂસુ સુદ્ધાવાસેસુ યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો અનુપુબ્બેન અકનિટ્ઠે ઉપ્પજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ.

૭-૯. દુક્ખાનુપસ્સીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭-૧૯. સત્તમે દુક્ખાનુપસ્સીતિ પીળનાકારં દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો. અટ્ઠમે અનત્તાનુપસ્સીતિ અવસવત્તનાકારં અનત્તાતિ અનુપસ્સન્તો. નવમે સુખાનુપસ્સીતિ સુખન્તિ એવં ઞાણેન અનુપસ્સન્તો.

૧૦. નિદ્દસવત્થુસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે નિદ્દસવત્થૂનીતિ નિદ્દસાદિવત્થૂનિ, ‘‘નિદ્દસો ભિક્ખુ, નિબ્બીસો, નિત્તિંસો, નિચ્ચત્તાલીસો, નિપ્પઞ્ઞાસો’’તિ એવં વચનકારણાનિ. અયં કિર પઞ્હો તિત્થિયસમયે ઉપ્પન્નો. તિત્થિયા હિ દસવસ્સકાલે મતં નિગણ્ઠં નિદ્દસોતિ વદન્તિ. સો કિર પુન દસવસ્સો ન હોતિ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સો, નવવસ્સોપિ એકવસ્સોપિ ન હોતિ. એતેનેવ નયેન વીસતિવસ્સાદિકાલેપિ મતં નિગણ્ઠં ‘‘નિબ્બીસો નિત્તિંસો નિચ્ચત્તાલીસો નિપ્પઞ્ઞાસો’’તિ વદન્તિ. આયસ્મા આનન્દો ગામે વિચરન્તો તં કથં સુત્વા વિહારં ગન્ત્વા ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા આહ – ‘‘ન ઇદં, આનન્દ, તિત્થિયાનં અધિવચનં, મમ સાસને ખીણાસવસ્સેતં અધિવચનં. ખીણાસવો હિ દસવસ્સકાલે પરિનિબ્બુતો પુન દસવસ્સો ન હોતિ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સોવ, નવવસ્સોપિ…પે… એકવસ્સોપિ. ન કેવલઞ્ચ એકવસ્સોવ, એકાદસમાસિકોપિ…પે… એકમાસિકોપિ એકમુહુત્તિકોપિ ન હોતિયેવ’’. કસ્મા? પુન પટિસન્ધિયા અભાવા. નિબ્બીસાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ભગવા ‘‘મમ સાસને ખીણાસવસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વત્વા યેહિ કારણેહિ નિદ્દસો હોતિ, તાનિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. સિક્ખાસમાદાને તિબ્બચ્છન્દો હોતીતિ સિક્ખાત્તયપૂરણે બલવચ્છન્દો હોતિ. આયતિઞ્ચ સિક્ખાસમાદાને અવિગતપેમોતિ અનાગતે પુનદિવસાદીસુપિ સિક્ખાપૂરણે અવિગતપેમેનેવ સમન્નાગતો હોતિ. ધમ્મનિસન્તિયાતિ ધમ્મનિસામનાય. વિપસ્સનાયેતં અધિવચનં. ઇચ્છાવિનયેતિ તણ્હાવિનયે. પટિસલ્લાનેતિ એકીભાવે. વીરિયારમ્ભેતિ કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ પૂરણે. સતિનેપક્કેતિ સતિયઞ્ચેવ નિપકભાવે. દિટ્ઠિપટિવેધેતિ મગ્ગદસ્સને. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અનુસયવગ્ગો દુતિયો.

૩. વજ્જિસત્તકવગ્ગો

૧. સારન્દદસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે સારન્દદે ચેતિયેતિ એવંનામકે વિહારે. અનુપ્પન્ને કિર તથાગતે તત્થ સારન્દદસ્સ યક્ખસ્સ નિવાસનટ્ઠાનં ચેતિયં અહોસિ, અથેત્થ ભગવતો વિહારં કારેસું. સો સારન્દદચેતિયંત્વેવ સઙ્ખં ગતો. યાવકીવઞ્ચાતિ યત્તકં કાલં. અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું સન્નિપતન્તાપિ અન્તરન્તરા સન્નિપતન્તાપિ અભિણ્હં સન્નિપાતાવ. સન્નિપાતબહુલાતિ ‘‘હિય્યોપિ પુરિમદિવસમ્પિ સન્નિપતમ્હ, પુન અજ્જ કિમત્થં સન્નિપતામા’’તિ વોસાનમનાપજ્જનેન સન્નિપાતબહુલા. વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાનીતિ અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા હિ દિસાસુ આગતં સાસનં ન સુણન્તિ, તતો ‘‘અસુકગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, અસુકટ્ઠાને ચોરા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ ન જાનન્તિ. ચોરાપિ ‘‘પમત્તા રાજાનો’’તિ ઞત્વા ગામનિગમાદીનિ પહરન્તા જનપદં નાસેન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અભિણ્હં સન્નિપતન્તા પન તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો બલં પેસેત્વા અમિત્તમદ્દનં કરોન્તિ. ચોરાપિ ‘‘અપ્પમત્તા રાજાનો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધનેન વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા નો પરિહાની’’તિ.

સમગ્ગાતિઆદીસુ સન્નિપાતભેરિયા નિગ્ગતાય ‘‘અજ્જ મે કિચ્ચં અત્થિ મઙ્ગલં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. ભેરિસદ્દં પન સુત્વાવ ભુઞ્જમાનાપિ અલઙ્કુરુમાનાપિ વત્થાનિ નિવાસયમાનાપિ અદ્ધભુત્તા અદ્ધાલઙ્કતા વત્થં નિવાસેન્તાવ સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતોવ અવુટ્ઠહન્તા ન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ – ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકતો વુટ્ઠહન્તા પન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ ‘‘અસુકટ્ઠાને ગામસીમા વા નિગમસીમા વા આકુલા, ચોરા વા પરિયુટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા ‘‘કો ગન્ત્વા અમિત્તમદ્દનં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં પઠમં અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એકસ્સ પન કમ્મન્તે ઓસીદમાને સેસા પુત્તભાતરો પેસેત્વા તસ્સ કમ્મન્તં ઉપત્થમ્ભયમાનાપિ આગન્તુકરાજાનં ‘‘અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતુ, અસુકસ્સ ગેહં ગચ્છતૂ’’તિ અવત્વા સબ્બે એકતો સઙ્ગણ્હન્તાપિ એકસ્સ મઙ્ગલે વા રોગે વા અઞ્ઞસ્મિં વા પન તાદિસે સુખદુક્ખે ઉપ્પન્ને સબ્બે તત્થ સહાયભાવં ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપ્પઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ પુબ્બે અકતં સુઙ્કં વા બલિં વા દણ્ડં વા આહરાપેન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તિ નામ. પોરાણપવેણિયા આગતમેવ પન અનાહરાપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ. ચોરોતિ ગહેત્વા દસ્સિતે અવિચિનિત્વા છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તા પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ. તેસં અપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તાનં અભિનવસુઙ્કાદિપીળિતા મનુસ્સા ‘‘અતિઉપદ્દુતમ્હ, કે ઇમેસં વિજિતે વસિસ્સન્તી’’તિ પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણિઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ અગણ્હન્તાનં કોસો પરિહાયતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં અલભમાના થામબલેન પરિહાયન્તિ. તે નેવ યુદ્ધક્ખમા હોન્તિ ન પારિચરિયક્ખમા. પોરાણં વજ્જિધમ્મં સમાદાય અવત્તન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં પુત્તં પિતરં ભાતરં અચોરંયેવ ચોરોતિ કત્વા છિન્દિંસુ ભિન્દિંસૂ’’તિ કુજ્ઝિત્વા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. એવં રાજૂનં પરિહાનિ હોતિ. અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તાનં પન ‘‘પવેણિઆગતંયેવ રાજાનો કરોન્તી’’તિ મનુસ્સા હટ્ઠતુટ્ઠા કસિવાણિજ્જાદિકે કમ્મન્તે સમ્પાદેન્તિ. પઞ્ઞત્તં અસમુચ્છિન્દન્તાનં પવેણિઆગતાનિ સુઙ્કાદીનિ ગણ્હન્તાનં કોસો વડ્ઢતિ, તતો હત્થિઅસ્સબલકાયઓરોધાદયો યથાનિબદ્ધં વટ્ટં લભમાના થામબલસમ્પન્ના યુદ્ધક્ખમા ચેવ પારિચરિયક્ખમા ચ હોન્તિ. પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તન્તાનં મનુસ્સા ન ઉજ્ઝાયન્તિ. ‘‘રાજાનો પોરાણપવેણિયા કરોન્તિ, અટ્ટકુલિકસેનાપતિઉપરાજૂહિ પરિક્ખિતં સયમ્પિ પરિક્ખિપિત્વા પવેણિપોત્થકં વાચાપેત્વા અનુચ્છવિકમેવ દણ્ડં પવત્તયન્તિ, એતેસં દોસો નત્થિ, અમ્હાકંયેવ દોસો’’તિ અપ્પમત્તા કમ્મન્તે કરોન્તિ. એવં રાજૂનં વુદ્ધિ હોતિ.

સક્કરિસ્સન્તીતિ યંકિઞ્ચિ તેસં સક્કારં કરોન્તા સુન્દરમેવ કરિસ્સન્તિ. ગરું કરિસ્સન્તીતિ ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા કરિસ્સન્તિ. માનેસ્સન્તીતિ મનેન પિયાયિસ્સન્તિ. પૂજેસ્સન્તીતિ પચ્ચયપૂજાય પૂજેસ્સન્તિ. સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ દિવસસ્સ દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા તેસં કથં સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ. તત્થ યે એવં મહલ્લકાનં રાજૂનં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય વા નેસં ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા અનોવદિયમાના કીળાપસુતા રજ્જતો પરિહાયન્તિ. યે પન તથા પટિપજ્જન્તિ, તેસં મહલ્લકરાજાનો ‘‘ઇદં કાતબ્બં ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ પોરાણપવેણિં આચિક્ખન્તિ. સઙ્ગામં પત્વાપિ ‘‘એવં પવિસિતબ્બં, એવં નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ ઉપાયં દસ્સેન્તિ. તે તેહિ ઓવદિયમાના યથાઓવાદં પટિપજ્જમાના સક્કોન્તિ રજ્જપવેણિં સન્ધારેતું. તેન વુત્તં – ‘‘વુદ્ધિયેવ લિચ્છવી વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા’’તિ.

કુલિત્થિયોતિ કુલઘરણિયો. કુલકુમારિયોતિ અનિવિદ્ધા તાસં ધીતરો. ઓકસ્સાતિ વા પસય્હાતિ વા પસય્હાકારસ્સેવેતં નામં. ઓકાસાતિપિ પઠન્તિ. તત્થ ઓકસ્સાતિ અવકસિત્વા આકડ્ઢિત્વા. પસય્હાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ અયં વચનત્થો. એવઞ્હિ કરોન્તાનં વિજિતે મનુસ્સા ‘‘અમ્હાકં ગેહે પુત્તભાતરોપિ, ખેળસિઙ્ઘાનિકાદીનિ મુખેન અપનેત્વા સંવડ્ઢિતા ધીતરોપિ ઇમે બલક્કારેન ગહેત્વા અત્તનો ઘરે વાસેન્તી’’તિ કુપિતા પચ્ચન્તં પવિસિત્વા ચોરા વા ચોરસહાયા વા હુત્વા જનપદં હનન્તિ. એવં અકરોન્તાનં પન વિજિતે મનુસ્સા અપ્પોસ્સુક્કા સકાનિ કમ્માનિ કરોન્તા રાજકોસં વડ્ઢેન્તિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનીતિ વજ્જિરાજૂનં વજ્જિરટ્ઠે ચિત્તીકતટ્ઠેન ચેતિયાનીતિ લદ્ધનામાનિ યક્ખટ્ઠાનાનિ. અબ્ભન્તરાનીતિ અન્તોનગરે ઠિતાનિ. બાહિરાનીતિ બહિનગરે ઠિતાનિ. દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બન્તિ પુબ્બે દિન્નઞ્ચ કતઞ્ચ. નો પરિહાપેસ્સન્તીતિ અહાપેત્વા યથાપવત્તમેવ કરિસ્સન્તિ. ધમ્મિકં બલિં પરિહાપેન્તાનઞ્હિ દેવતા આરક્ખં સુસંવિહિતં ન કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં દુક્ખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તિયોપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં વડ્ઢેન્તિ, સઙ્ગામે પત્તે સહાયા ન હોન્તિ. અપરિહાપેન્તાનં પન આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોન્તિ, અનુપ્પન્નં સુખં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તિયોપિ ઉપ્પન્નં કાસસીસરોગાદિં હરન્તિ, સઙ્ગામસીસે સહાયા હોન્તીતિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તીતિ એત્થ રક્ખા એવ યથા અનિચ્છિતં નાગચ્છતિ, એવં આવરણતો આવરણં. યથા ઇચ્છિતં ન નસ્સતિ, એવં ગોપાયનતો ગુત્તિ. તત્થ બલકાયેન પરિવારેત્વા રક્ખનં પબ્બજિતાનં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ ન હોતિ. યથા પન વિહારસ્સ ઉપવને રુક્ખે ન છિન્દન્તિ, વાજિકા વાજં ન કરોન્તિ, પોક્ખરણીસુ મચ્છે ન ગણ્હન્તિ, એવં કરણં ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ નામ. કિન્તીતિ કેન નુ ખો કારણેન.

તત્થ યે અનાગતાનં અરહન્તાનં આગમનં ન ઇચ્છન્તિ, તે અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના. પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોન્તિ, ગન્ત્વા ન પસ્સન્તિ, પટિસન્થારં ન કરોન્તિ, પઞ્હં ન પુચ્છન્તિ, ધમ્મં ન સુણન્તિ, દાનં ન દેન્તિ, અનુમોદનં ન સુણન્તિ, નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહન્તિ. અથ નેસં અવણ્ણો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકો નામ રાજા અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો, પબ્બજિતે સમ્પત્તે પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોતિ…પે… નિવાસનટ્ઠાનં ન સંવિદહતી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા તસ્સ નગરદ્વારેન ગચ્છન્તાપિ નગરં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અરહન્તાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનં પન ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવ ચિન્તેત્વા આગતમ્હા, ઇમેસં પન રાજૂનં ઇમિના નીહારેન કે વસિસ્સન્તી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં અનાગતેસુ અનાગચ્છન્તેસુ આગતેસુ દુક્ખં વિહરન્તેસુ સો દોસો પબ્બજિતાનં અનાવાસો હોતિ. તતો દેવતારક્ખા ન હોતિ, દેવતારક્ખાય અસતિ અમનુસ્સા ઓકાસં લભન્તિ, અમનુસ્સા ઉસ્સન્ના અનુપ્પન્નં બ્યાધિં ઉપ્પાદેન્તિ. સીલવન્તાનં દસ્સનપઞ્હપુચ્છનાદિવત્થુકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અનાગમો હોતિ. વિપરિયાયેન યથાવુત્તકણ્હપક્ખવિપરીતસ્સ સુક્કપક્ખસ્સ સમ્ભવો હોતીતિ એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

૨. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે અભિયાતુકામોતિ અભિભવનત્થાય યાતુકામો. વજ્જીતિ વજ્જિરાજાનો. એવંમહિદ્ધિકેતિ એવં મહતિયા રાજિદ્ધિયા સમન્નાગતે. એતેન નેસં સમગ્ગભાવં કથેતિ. એવંમહાનુભાવેતિ એવં મહન્તેન રાજાનુભાવેન સમન્નાગતે. એતેન નેસં હત્થિસિપ્પાદીસુ કતસિક્ખતં કથેતિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, સુસિક્ખિતા વતિમે લિચ્છવિકુમારકા, યત્ર હિ નામ સુખુમેન તાળચ્છિગ્ગળેન અસનં અતિપાતયિસ્સન્તિ પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અવિરાધિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૧૫). ઉચ્છેચ્છામીતિ ઉચ્છિન્દિસ્સામિ. વિનાસેસ્સામીતિ અદસ્સનં નયિસ્સામિ. અનયબ્યસનન્તિ અવડ્ઢિઞ્ચેવ, ઞાતિબ્યસનઞ્ચ. આપાદેસ્સામીતિ પાપયિસ્સામિ.

ઇતિ કિર સો ઠાનનિસજ્જાદીસુ ઇમં યુદ્ધકથમેવ કથેતિ, ‘‘ગમનસજ્જા હોથા’’તિ ચ બલકાયં આણાપેતિ. કસ્મા? ગઙ્ગાય કિર એકં પટ્ટનગામં નિસ્સાય અદ્ધયોજનં અજાતસત્તુનો વિજિતં, અદ્ધયોજનં લિચ્છવીનં. તત્ર પબ્બતપાદતો મહગ્ઘભણ્ડં ઓતરતિ. તં સુત્વા ‘‘અજ્જ યામિ, સ્વે યામી’’તિ અજાતસત્તુનો સંવિદહન્તસ્સેવ લિચ્છવિનો સમગ્ગા સમ્મોદમાના પુરેતરં આગન્ત્વા સબ્બં ગણ્હન્તિ. અજાતસત્તુ પચ્છા આગન્ત્વા તં પવત્તિં ઞત્વા કુજ્ઝિત્વા ગચ્છતિ. તે પુનસંવચ્છરેપિ તથેવ કરોન્તિ. અથ સો બલવાઘાતજાતો, તદા એવમકાસિ.

તતો ચિન્તેસિ – ‘‘ગણેન સદ્ધિં યુદ્ધં નામ ભારિયં, એકોપિ મોઘપ્પહારો નામ નત્થિ. એકેન ખો પન પણ્ડિતેન સદ્ધિં મન્તેત્વા કરોન્તો નિરપરાધો હોતિ, પણ્ડિતો ચ સત્થારા સદિસો નત્થિ, સત્થા ચ અવિદૂરે ધુરવિહારે વસતિ, હન્દાહં પેસેત્વા પુચ્છામિ. સચે મે ગતેન કોચિ અત્થો ભવિસ્સતિ, સત્થા તુણ્હી ભવિસ્સતિ. અનત્થે પન સતિ ‘કિં રઞ્ઞો તત્થ ગતેના’તિ વક્ખતી’’તિ. સો વસ્સકારં બ્રાહ્મણં પેસેસિ. બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા ભગવતો તમત્થં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – અથ ખો રાજા…પે… આપાદેસ્સામિ વજ્જીતિ.

ભગવન્તં બીજયમાનોતિ થેરો વત્તસીસે ઠત્વા ભગવન્તં બીજતિ, ભગવતો પન સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થિ. ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ વચનં સુત્વા તેન સદ્ધિં અમન્તેત્વા થેરેન સદ્ધિં મન્તેતુકામો કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતન્તિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવ.

એકમિદાહન્તિ ઇદં ભગવા પુબ્બે વજ્જીનં ઇમસ્સ વજ્જિસત્તકસ્સ દેસિતભાવપ્પકાસનત્થં આહ. અકરણીયાતિ અકત્તબ્બા, અગ્ગહેતબ્બાતિ અત્થો. યદિદન્તિ નિપાતમત્તં. યુદ્ધસ્સાતિ કરણત્થે સામિવચનં, અભિમુખં યુદ્ધેન ગહેતું ન સક્કાતિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર ઉપલાપનાયાતિ ઠપેત્વા ઉપલાપનં. ઉપલાપના નામ ‘‘અલં વિવાદેન, ઇદાનિ સમગ્ગા હોમા’’તિ હત્થિઅસ્સરથહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ પેસેત્વા સઙ્ગહકરણં, એવઞ્હિ સઙ્ગહં કત્વા કેવલં વિસ્સાસેન સક્કા ગણ્હિતુન્તિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર મિથુભેદાતિ ઠપેત્વા મિથુભેદં. ઇમિના ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞભેદં કત્વાપિ સક્કા એતે ગહેતુ’’ન્તિ દસ્સેતિ. ઇદં બ્રાહ્મણો ભગવતો કથાય નયં લભિત્વા આહ. કિં પન ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ ઇમાય કથાય નયલાભં જાનાતીતિ? આમ જાનાતિ. જાનન્તો કસ્મા કથેસિ? અનુકમ્પાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયા અકથિતેપિ કતિપાહેન ગન્ત્વા સબ્બે ગણ્હિસ્સતિ, કથિતે પન સમગ્ગે ભિન્દન્તો તીહિ સંવચ્છરેહિ ગણ્હિસ્સતિ. એત્તકમ્પિ જીવિતમેવ વરં. એત્તકઞ્હિ જીવન્તા અત્તનો પતિટ્ઠાભૂતં પુઞ્ઞં કરિસ્સન્તી’’તિ. અભિનન્દિત્વાતિ ચિત્તેન નન્દિત્વા. અનુમોદિત્વાતિ ‘‘યાવ સુભાસિતમિદં ભોતા ગોતમેના’’તિ વાચાય અનુમોદિત્વા. પક્કામીતિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગતો. રાજાપિ તમેવ પેસેત્વા સબ્બે ભિન્દિત્વા ગન્ત્વા અનયબ્યસનં પાપેસિ.

૩. પઠમસત્તકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ ઇદં વજ્જિસત્તકે વુત્તસદિસમેવ. ઇધાપિ ચ અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા દિસાસુ આગતસાસનં ન સુણન્તિ, તતો ‘‘અસુકવિહારસીમા આકુલા, ઉપોસથપ્પવારણા ઠિતા, અસુકસ્મિં ઠાને ભિક્ખૂ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્માદીનિ કરોન્તિ, વિઞ્ઞત્તિબહુલા ફલપુપ્ફદાનાદીહિ જીવિકં કપ્પેન્તી’’તિઆદીનિ ન જાનન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ ‘‘પમત્તો સઙ્ઘો’’તિ ઞત્વા રાસિભૂતા સાસનં ઓસક્કાપેન્તિ. અભિણ્હં સન્નિપતન્તા પન તં પવત્તિં સુણન્તિ, તતો ભિક્ખુસઙ્ઘં પેસેત્વા સીમં ઉજું કારેન્તિ, ઉપોસથપ્પવારણાયો પવત્તાપેન્તિ, મિચ્છાજીવાનં ઉસ્સન્નટ્ઠાને અરિયવંસિકે પેસેત્વા અરિયવંસં કથાપેન્તિ, પાપભિક્ખૂનં વિનયધરેહિ નિગ્ગહં કારાપેન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ ‘‘અપ્પમત્તો સઙ્ઘો, ન સક્કા અમ્હેહિ વગ્ગબન્ધનેન વિચરિતુ’’ન્તિ ભિજ્જિત્વા પલાયન્તિ. એવમેત્થ વુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા.

સમગ્ગાતિઆદીસુ ચેતિયપટિજગ્ગનત્થં વા બોધિઘરઉપોસથાગારચ્છાદનત્થં વા કતિકવત્તં વા ઠપેતુકામતાય ‘‘સઙ્ઘો સન્નિપતતૂ’’તિ ભેરિયા વા ઘણ્ટિયા વા આકોટિતમત્તાય ‘‘મય્હં ચીવરકમ્મં અત્થિ, મય્હં પત્તો પચિતબ્બો, મય્હં નવકમ્મં અત્થી’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા ન સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સબ્બં પન તં કમ્મં ઠપેત્વા ‘‘અહં પુરિમતરં, અહં પુરિમતર’’ન્તિ એકપ્પહારેનેવ સન્નિપતન્તા સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ નામ. સન્નિપતિતા પન ચિન્તેત્વા મન્તેત્વા કત્તબ્બં કત્વા એકતોવ અવુટ્ઠહન્તા ન સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. એવં વુટ્ઠિતેસુ હિ યે પઠમં ગચ્છન્તિ, તેસં એવં હોતિ ‘‘અમ્હેહિ બાહિરકથાવ સુતા, ઇદાનિ વિનિચ્છયકથા ભવિસ્સતી’’તિ. એકપ્પહારેનેવ વુટ્ઠહન્તા સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ. અપિચ ‘‘અસુકટ્ઠાને વિહારસીમા આકુલા, ઉપોસથપ્પવારણા ઠિતા, અસુકટ્ઠાને વેજ્જકમ્માદિકારકા પાપભિક્ખૂ ઉસ્સન્ના’’તિ સુત્વા ‘‘કો ગન્ત્વા તેસં નિગ્ગહં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં પઠમં, અહં પઠમ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તાપિ સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ નામ.

આગન્તુકં પન દિસ્વા ‘‘ઇમં પરિવેણં યાહિ, એતં પરિવેણં યાહિ, અયં કો’’તિ અવત્વા સબ્બે વત્તં કરોન્તાપિ, જિણ્ણપત્તચીવરકં દિસ્વા તસ્સ ભિક્ખાચારવત્તેન પત્તચીવરં પરિયેસન્તાપિ, ગિલાનસ્સ ગિલાનભેસજ્જં પરિયેસમાનાપિ, ગિલાનમેવ અનાથં ‘‘અસુકપરિવેણં યાહી’’તિ અવત્વા અત્તનો અત્તનો પરિવેણે પટિજગ્ગન્તાપિ, એકો ઓલીયમાનકો ગન્થો હોતિ, પઞ્ઞવન્તં ભિક્ખું સઙ્ગણ્હિત્વા તેન તં ગન્થં ઉક્ખિપાપેન્તાપિ સમગ્ગા સઙ્ઘકરણીયાનિ કરોન્તિ નામ.

અપ્પઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ નવં અધમ્મિકં કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા ગણ્હન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞાપેન્તિ નામ પુરાણસન્થતવત્થુસ્મિં સાવત્થિયં ભિક્ખૂ વિય. ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સાસનં દીપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ, વસ્સસતપરિનિબ્બુતે ભગવતિ વેસાલિકા વજ્જિપુત્તકા વિય. ખુદ્દાનુખુદ્દકા પન આપત્તિયો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તા યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ અસ્સજિપુનબ્બસુકા વિય. તથા અકરોન્તા પન અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તન્તિ નામ આયસ્મા ઉપસેનો વિય, આયસ્મા યસો કાકણ્ડકપુત્તો વિય, આયસ્મા મહાકસ્સપો વિય ચ. વુદ્ધિયેવાતિ સીલાદિગુણેહિ વુદ્ધિયેવ, નો પરિહાનિ.

થેરાતિ થિરભાવપ્પત્તા થેરકારકેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા. બહૂ રત્તિયો જાનન્તીતિ રત્તઞ્ઞૂ. ચિરં પબ્બજિતાનં એતેસન્તિ ચિરપબ્બજિતા. સઙ્ઘસ્સ પિતિટ્ઠાને ઠિતાતિ સઙ્ઘપિતરો. પિતિટ્ઠાને ઠિતત્તા સઙ્ઘં પરિણેન્તિ, પુબ્બઙ્ગમા હુત્વા તીસુ સિક્ખાસુ પવત્તેન્તીતિ સઙ્ઘપરિણાયકા.

યે તેસં સક્કારાદીનિ ન કરોન્તિ, ઓવાદત્થાય દ્વે તયો વારે ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, તેપિ તેસં ઓવાદં ન દેન્તિ, પવેણિકથં ન કથેન્તિ, સારભૂતં ધમ્મપરિયાયં ન સિક્ખાપેન્તિ. તે તેહિ વિસ્સટ્ઠા સીલાદીહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ સત્તહિ ચ અરિયધનેહીતિ એવમાદીહિ ગુણેહિ પરિહાયન્તિ. યે પન તેસં સક્કારાદીનિ કરોન્તિ, ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ, તેસં તે ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિકં ઓવાદં દેન્તિ, પવેણિકથં કથેન્તિ, સારભૂતં ધમ્મપરિયાયં સિક્ખાપેન્તિ, તેરસહિ ધુતઙ્ગેહિ દસહિ કથાવત્થૂહિ અનુસાસન્તિ. તે તેસં ઓવાદે ઠત્વા સીલાદીહિ ગુણેહિ વડ્ઢમાના સામઞ્ઞત્થં અનુપાપુણન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો દટ્ઠબ્બા.

પુનબ્ભવો સીલમસ્સાતિ પોનોબ્ભવિકા, પુનબ્ભવદાયિકાતિ અત્થો, તસ્સા પોનોબ્ભવિકાય. ન વસં ગચ્છિસ્સન્તીતિ એત્થ યે ચતુન્નં પચ્ચયાનં કારણા ઉપટ્ઠાકાનં પદાનુપદિકા હુત્વા ગામતો ગામં વિચરન્તિ, તે તસ્સા વસં ગચ્છન્તિ નામ. ઇતરે ન ગચ્છન્તિ. તત્થ હાનિવુદ્ધિયો પાકટાયેવ.

આરઞ્ઞકેસૂતિ પઞ્ચધનુસતિકપચ્છિમેસુ. સાપેક્ખાતિ સાલયા. ગામન્તસેનાસનેસુ હિ ઝાનં અપ્પેત્વાપિ તતો વુટ્ઠિતમત્તોવ ઇત્થિપુરિસદારકદારિકાદિસદ્દં સુણાતિ, યેનસ્સ અધિગતવિસેસોપિ હાયતિયેવ. અરઞ્ઞસેનાસને નિદ્દાયિત્વાપિ પબુદ્ધમત્તો સીહબ્યગ્ઘમોરાદીનં સદ્દં સુણાતિ, યેન અરઞ્ઞે પીતિં પટિલભિત્વા તમેવ સમ્મસન્તો અગ્ગફલે પતિટ્ઠાતિ. ઇતિ ભગવા ગામન્તસેનાસને ઝાનં અપ્પેત્વા નિસિન્નભિક્ખુતો અરઞ્ઞે નિદ્દાયમાનમેવ પસંસતિ. તસ્મા તમેવ અત્થવસં પટિચ્ચ ‘‘આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ સાપેક્ખા ભવિસ્સન્તી’’તિ આહ.

પચ્ચત્તઞ્ઞેવ સતિં ઉપટ્ઠાપેસ્સન્તીતિ અત્તનાવ અત્તનો અબ્ભન્તરે સતિં ઉપટ્ઠપેસ્સન્તિ. પેસલાતિ પિયસીલા. ઇધાપિ સબ્રહ્મચારીનં આગમનં અનિચ્છન્તા નેવાસિકા અસ્સદ્ધા હોન્તિ અપ્પસન્ના, વિહારં સમ્પત્તભિક્ખૂનં પચ્ચુગ્ગમન-પત્તચીવરપટિગ્ગહણ-આસનપઞ્ઞાપનતાલવણ્ટગ્ગહણાદીનિ ન કરોન્તિ. અથ નેસં અવણ્ણો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકવિહારવાસિનો ભિક્ખૂ અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના વિહારં પવિટ્ઠાનં વત્તપ્પટિવત્તમ્પિ ન કરોન્તી’’તિ. તં સુત્વા પબ્બજિતા વિહારદ્વારેન ગચ્છન્તાપિ વિહારં ન પવિસન્તિ. એવં અનાગતાનં અનાગમનમેવ હોતિ. આગતાનં પન ફાસુવિહારે અસતિ યેપિ અજાનિત્વા આગતા, તે ‘‘વસિસ્સામાતિ તાવચિન્તેત્વા આગતમ્હા, ઇમેસં પન નેવાસિકાનં ઇમિના નીહારેન કો વસિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તિ. એવં સો વિહારો અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં અનાવાસોવ હોતિ. તતો નેવાસિકા સીલવન્તાનં દસ્સનં અલભન્તા કઙ્ખાવિનોદકં વા આચારસિક્ખાપકં વા મધુરધમ્મસવનં વા ન લભન્તિ. તેસં નેવ અગ્ગહિતધમ્મગ્ગહણં ન ગહિતસજ્ઝાયકરણં હોતિ. ઇતિ નેસં હાનિયેવ હોતિ, ન વુદ્ધિ.

યે પન સબ્રહ્મચારીનં આગમનં ઇચ્છન્તિ, તે સદ્ધા હોન્તિ પસન્ના, આગતાનં સબ્રહ્મચારીનં પચ્ચુગ્ગમનાદીનિ કત્વા સેનાસનં પઞ્ઞપેત્વા દેન્તિ, તે ગહેત્વા ભિક્ખાચારં પવિસન્તિ, કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, મધુરધમ્મસ્સવનં લભન્તિ. અથ નેસં કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગચ્છતિ ‘‘અસુકવિહારે ભિક્ખૂ એવં સદ્ધા પસન્ના વત્તસમ્પન્ના સઙ્ગાહકા’’તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ દૂરતોપિ આગચ્છન્તિ. તેસં નેવાસિકા વત્તં કરોન્તિ, સમીપં ગન્ત્વા વુડ્ઢતરં આગન્તુકં વન્દિત્વા નિસીદન્તિ, નવકતરસ્સ સન્તિકે આસનં ગહેત્વા નિસીદિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે વસિસ્સથ, ગમિસ્સથા’’તિ પુચ્છન્તિ. ‘‘ગમિસ્સામા’’તિ વુત્તે ‘‘સપ્પાયં સેનાસનં, સુલભા ભિક્ખા’’તિઆદીનિ વત્વા ગન્તું ન દેન્તિ. વિનયધરો ચે હોતિ, તસ્સ સન્તિકે વિનયં સજ્ઝાયન્તિ. સુત્તન્તાદિધરો ચે, તસ્સ સન્તિકે તં તં ધમ્મં સજ્ઝાયન્તિ. તે આગન્તુકથેરાનં ઓવાદે ઠત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણન્તિ. આગન્તુકા ‘‘એકં દ્વે દિવસાનિ વસિસ્સામાતિ આગતમ્હા, ઇમેસં પન સુખસંવાસતાય દસ દ્વાદસ વસ્સાનિ વસિમ્હા’’તિ વત્તારો હોન્તિ. એવમેત્થ હાનિવુદ્ધિયો વેદિતબ્બા.

૪. દુતિયસત્તકસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે ન કમ્મારામાતિ યે દિવસં ચીવરકમ્મ-કાયબન્ધનપરિસ્સાવન-ધમ્મકરણ-સમ્મજ્જનિ-પાદકઠલિકાદીનેવ કરોન્તિ, તે સન્ધાયેસ પટિક્ખેપો. યો પન તેસં કરણવેલાય એવં એતાનિ કરોતિ, ઉદ્દેસવેલાય ઉદ્દેસં ગણ્હાતિ, સજ્ઝાયવેલાય સજ્ઝાયતિ, ચેતિયઙ્ગણવત્તવેલાય ચેતિયઙ્ગણવત્તં કરોતિ, મનસિકારવેલાય મનસિકારં કરોતિ, ન સો કમ્મારામો નામ.

યો ઇત્થિવણ્ણપુરિસવણ્ણાદિવસેન આલાપસલ્લાપં કરોન્તોયેવ રત્તિન્દિવં વીતિનામેતિ, એવરૂપે ભસ્સે પરિયન્તકારી ન હોતિ, અયં ભસ્સારામો નામ. યો પન રત્તિન્દિવં ધમ્મં કથેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, અયં અપ્પભસ્સોવ ભસ્સે પરિયન્તકારીયેવ. કસ્મા? ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩) વુત્તત્તા.

યો ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો નિદ્દાયતિયેવ, અયં નિદ્દારામો નામ. યસ્સ પન કરજકાયગેલઞ્ઞેન ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, નાયં નિદ્દારામો. તેનેવાહ – ‘‘અભિજાનામહં, અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭).

યો ‘‘એકસ્સ દુતિયો, દ્વિન્નં તતિયો, તિણ્ણં ચતુત્થો’’તિ એવં સંસટ્ઠોવ વિહરતિ, એકકો અસ્સાદં ન લભતિ, અયં સઙ્ગણિકારામો. યો પન ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકોવ અસ્સાદં લભતિ, નાયં સઙ્ગણિકારામો.

અસન્તસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતા દુસ્સીલા પાપિચ્છા નામ. યેસં પાપકા મિત્તા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સહ અયનતો પાપસહાયા, યે ચ તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારતાય પાપેસુ સમ્પવઙ્કા, તે પાપમિત્તા પાપસહાયા પાપસમ્પવઙ્કા નામ.

ઓરમત્તકેનાતિ અવરમત્તકેન અપ્પમત્તકેન. અન્તરાતિ અરહત્તં અપ્પત્વાવ એત્થન્તરે. વોસાનન્તિ પરિનિટ્ઠિતભાવં ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ ઓસક્કનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવ સીલપારિસુદ્ધિજ્ઝાનવિપસ્સના સોતાપન્નભાવાદીનં અઞ્ઞતરમત્તકેન વોસાનં નાપજ્જિસ્સન્તિ, તાવ વુદ્ધિયેવ ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનીતિ.

૭. સઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અનિચ્ચસઞ્ઞાદયો અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ સહગતસઞ્ઞા.

૮. પઠમપરિહાનિસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે ઉપ્પન્નાનં સઙ્ઘકિચ્ચાનં નિત્થરણેન ભારં વહન્તીતિ ભારવાહિનો. તે તેન પઞ્ઞાયિસ્સન્તીતિ તે થેરા તેન અત્તનો થેરભાવાનુરૂપેન કિચ્ચેન પઞ્ઞાયિસ્સન્તિ. તેસુ યોગં આપજ્જતીતિ પયોગં આપજ્જતિ, સયં તાનિ કિચ્ચાનિ કાતું આરભતીતિ.

૯. દુતિયપરિહાનિસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ભિક્ખુદસ્સનં હાપેતીતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દસ્સનત્થાય ગમનં હાપેતિ. અધિસીલેતિ પઞ્ચસીલદસસીલસઙ્ખાતે ઉત્તમસીલે. ઇતો બહિદ્ધાતિ ઇમમ્હા સાસના બહિદ્ધા. દક્ખિણેય્યં ગવેસતીતિ દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકે પરિયેસતિ. તત્થ ચ પુબ્બકારં કરોતીતિ તેસં બાહિરાનં તિત્થિયાનં દત્વા પચ્છા ભિક્ખૂનં દેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

વજ્જિસત્તકવગ્ગો તતિયો.

૪. દેવતાવગ્ગો

૫. પઠમમિત્તસુત્તવણ્ણના

૩૬. ચતુત્થસ્સ પઞ્ચમે દુદ્દદન્તિ દુપ્પરિચ્ચજં મહારહં ભણ્ડકં. દુક્કરં કરોતીતિ કાતું અસુકરં કમ્મં કરોતિ. દુક્ખમં ખમતીતિ સહાયસ્સ અત્થાય દુરધિવાસં અધિવાસેતિ. ગુય્હમસ્સ આવિકરોતીતિ અત્તનો ગુય્હં તસ્સ આવિકરોતિ. ગુય્હમસ્સ પરિગુહતીતિ તસ્સ ગુય્હં અઞ્ઞેસં નાચિક્ખતિ. ખીણેન નાતિમઞ્ઞતીતિ તસ્સ ભોગે ખીણે તેન ખયેન તં નાતિમઞ્ઞતિ, તસ્મિં ઓમાનં અત્તનિ ચ અતિમાનં ન કરોતિ.

૬. દુતિયમિત્તસુત્તવણ્ણના

૩૭. છટ્ઠે વત્તાતિ વચનકુસલો. વચનક્ખમોતિ વચનં ખમતિ, દિન્નં ઓવાદં કરોતિ. ગમ્ભીરન્તિ ગુય્હં રહસ્સં ઝાનનિસ્સિતં વિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનનિસ્સિતં.

૭. પઠમપટિસમ્ભિદાસુત્તવણ્ણના

૩૮. સત્તમે ઇદં મે ચેતસો લીનત્તન્તિ ઉપ્પન્ને ચેતસો લીનત્તે ‘‘ઇદં મે ચેતસો લીનત્ત’’ન્તિ યથાસભાવતો જાનાતિ. અજ્ઝત્તં સંખિત્તં નામ થિનમિદ્ધાનુગતં. બહિદ્ધા વિક્ખિત્તં નામ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વિક્ખિત્તં. વેદનાતિઆદીનિ પપઞ્ચમૂલવસેન ગહિતાનિ. વેદના હિ તણ્હાય મૂલં સુખવસેન તણ્હુપ્પત્તિતો, સઞ્ઞા દિટ્ઠિયા મૂલં અવિભૂતારમ્મણે દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો, વિતક્કો માનસ્સ મૂલં વિતક્કવસેન અસ્મીતિ માનુપ્પત્તિતો. સપ્પાયાસપ્પાયેસૂતિ ઉપકારાનુપકારેસુ. નિમિત્તન્તિ કારણં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દેવતાવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. મહાયઞ્ઞવગ્ગો

૧-૨. સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તાદિવણ્ણના

૪૪-૪૫. પઞ્ચમસ્સ પઠમે વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ ઠાનાનિ. સેય્યથાપીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો, યથા મનુસ્સાતિ અત્થો. અપરિમાણેસુ હિ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણાનં મનુસ્સાનં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન દ્વેપિ એકસદિસા નત્થિ. યેપિ હિ કત્થચિ યમકભાતરો વણ્ણેન વા સણ્ઠાનેન વા સદિસા હોન્તિ, તેસમ્પિ આલોકિતવિલોકિતકથિતહસિતગમનટ્ઠાનાદીહિ વિસેસો હોતિયેવ. તસ્મા નાનત્તકાયાતિ વુત્તા. પટિસન્ધિસઞ્ઞા પન નેસં તિહેતુકાપિ દ્વિહેતુકાપિ અહેતુકાપિ હોતિ. તસ્મા નાનત્તસઞ્ઞિનોતિ વુત્તા. એકચ્ચે ચ દેવાતિ છ કામાવચરદેવા. તેસુ હિ કેસઞ્ચિ કાયો નીલો હોતિ, કેસઞ્ચિ પીતકાદિવણ્ણો. સઞ્ઞા પન તેસં દ્વિહેતુકાપિ તિહેતુકાપિ હોતિ, અહેતુકા નત્થિ. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ ચતુઅપાયવિનિમુત્તા ઉત્તરમાતા યક્ખિની, પિયઙ્કરમાતા, ફુસ્સમિત્તા, ધમ્મગુત્તાતિ એવમાદિકા અઞ્ઞે ચ વેમાનિકા પેતા. એતેસઞ્હિ પીતઓદાતકાળમઙ્ગુરચ્છવિસામવણ્ણાદિવસેન ચેવ કિસ થૂલરસ્સદીઘવસેન ચ કાયો નાના હોતિ, મનુસ્સાનં વિય દ્વિહેતુકતિહેતુકઅહેતુકવસેન સઞ્ઞાપિ. તે પન દેવા વિય ન મહેસક્ખા, કપણમનુસ્સા વિય અપ્પેસક્ખા દુલ્લભઘાસચ્છાદના દુક્ખપીળિતા વિહરન્તિ. એકચ્ચે કાળપક્ખે દુક્ખિતા જુણ્હપક્ખે સુખિતા હોન્તિ. તસ્મા સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતિકાતિ વુત્તા. યે પનેત્થ તિહેતુકા, તેસં ધમ્માભિસમયોપિ હોતિ પિયઙ્કરમાતાદીનં વિય.

બ્રહ્મકાયિકાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માનો. પઠમાભિનિબ્બત્તાતિ તે સબ્બેપિ પઠમજ્ઝાનેન અભિનિબ્બત્તા. બ્રહ્મપારિસજ્જા પન પરિત્તેન અભિનિબ્બત્તા, તેસં કપ્પસ્સ તતિયો ભાગો આયુપ્પમાણં. બ્રહ્મપુરોહિતા મજ્ઝિમેન, તેસં ઉપડ્ઢકપ્પો આયુપ્પમાણં, કાયો ચ તેસં વિપ્ફારિકતરો હોતિ. મહાબ્રહ્માનો પણીતેન, તેસં કપ્પો આયુપ્પમાણં, કાયો ચ પન તેસં અતિવિપ્ફારિકોવ હોતિ. ઇતિ તે કાયસ્સ નાનત્તા પઠમજ્ઝાનવસેન સઞ્ઞાય એકત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનોતિ વેદિતબ્બા.

યથા ચ તે, એવં ચતૂસુ અપાયેસુ સત્તા. નિરયેસુ હિ કેસઞ્ચિ ગાવુતં, કેસઞ્ચિ અડ્ઢયોજનં, કેસઞ્ચિ યોજનં અત્તભાવો હોતિ, દેવદત્તસ્સ પન યોજનસતિકો જાતો. તિરચ્છાનેસુપિ કેચિ ખુદ્દકા, કેચિ મહન્તા. પેત્તિવિસયેસુપિ કેચિ સટ્ઠિહત્થા, કેચિ અસીતિહત્થા હોન્તિ, કેચિ સુવણ્ણા, કેચિ દુબ્બણ્ણા. તથા કાલકઞ્ચિકા અસુરા. અપિચેત્થ દીઘપિટ્ઠિકપેતા નામ સટ્ઠિયોજનિકાપિ હોન્તિ. સઞ્ઞા પન સબ્બેસમ્પિ અકુસલવિપાકાહેતુકાવ હોતિ. ઇતિ આપાયિકાપિ નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ.

આભસ્સરાતિ દણ્ડઉક્કાય અચ્ચિ વિય એતેસં સરીરતો આભા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તી વિય સરતિ વિસ્સરતીતિ આભસ્સરા. તેસુ પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયજ્ઝાનદ્વયં પરિત્તં ભાવેત્વા ઉપપન્ના પરિત્તાભા નામ હોન્તિ, તેસં દ્વે કપ્પા આયુપ્પમાણં. મજ્ઝિમં ભાવેત્વા ઉપપન્ના અપ્પમાણાભા નામ હોન્તિ, તેસં ચત્તારો કપ્પા આયુપ્પમાણં. પણીતં ભાવેત્વા ઉપપન્ના આભસ્સરા નામ હોન્તિ, તેસં અટ્ઠ કપ્પા આયુપ્પમાણં. ઇધ પન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સબ્બેવ તે ગહિતા. સબ્બેસઞ્હિ તેસં કાયો એકવિપ્ફારોવ હોતિ, સઞ્ઞા પન અવિતક્કવિચારમત્તા વા અવિતક્કઅવિચારા વાતિ નાના.

સુભકિણ્હાતિ સુભેન વોકિણ્ણા વિકિણ્ણા, સુભેન સરીરપ્પભાવણ્ણેન એકગ્ઘનાતિ અત્થો. એતેસઞ્હિ ન આભસ્સરાનં વિય છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતિ. પઞ્ચકનયે પન પરિત્તમજ્ઝિમપણીતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ વસેન સોળસબાત્તિંસચતુસ્સટ્ઠિકપ્પાયુકા પરિત્તઅપ્પમાણસુભકિણ્હા નામ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે એકત્તકાયા ચેવ ચતુત્થજ્ઝાનસઞ્ઞાય એકત્તસઞ્ઞિનો ચાતિ વેદિતબ્બા. વેહપ્ફલાપિ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ. અસઞ્ઞસત્તા વિઞ્ઞાણાભાવા એત્થ સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ, સત્તાવાસેસુ ગચ્છન્તિ.

સુદ્ધાવાસા વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા ન સબ્બકાલિકા, કપ્પસતસહસ્સમ્પિ અસઙ્ખેય્યમ્પિ બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે ન ઉપ્પજ્જન્તિ. સોળસકપ્પસહસ્સઅબ્ભન્તરે બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. ધમ્મચક્કપ્પવત્તિસ્સ ભગવતો ખન્ધાવારટ્ઠાનસદિસા હોન્તિ. તસ્મા નેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં ન સત્તાવાસં ભજન્તિ. મહાસીવત્થેરો પન ‘‘ન ખો પન સો, સારિપુત્ત, આવાસો સુલભરૂપો, યો મયા અનાવુત્થપુબ્બો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અઞ્ઞત્ર સુદ્ધાવાસેહિ દેવેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૦) ઇમિના સુત્તેન સુદ્ધાવાસાપિ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં ચતુત્થસત્તાવાસઞ્ચ ભજન્તીતિ વદતિ, તં અપ્પતિબાહિયત્તા સુત્તસ્સ અનુઞ્ઞાતં.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં યથેવ સઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સાપિ સુખુમત્તા નેવ વિઞ્ઞાણં નાવિઞ્ઞાણં. તસ્મા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ન વુત્તં. દુતિયે સમાધિપરિક્ખારાતિ મગ્ગસમાધિસ્સ સમ્ભારા.

૩. પઠમઅગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૪૬. તતિયે સબ્બેપિ રાગાદયો અનુડહનટ્ઠેન અગ્ગી. આહુનેય્યગ્ગીતિઆદીસુ પનેત્થ આહુનં વુચ્ચતિ સક્કારો, આહુનં અરહન્તીતિ આહુનેય્યા. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં બહુપકારત્તા આહુનં અરહન્તિ, તેસુ વિપ્પટિપજ્જમાના પુત્તા નિરયાદીસુ નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મા કિઞ્ચાપિ માતાપિતરો ન અનુડહન્તિ, અનુડહનસ્સ પન પચ્ચયા હોન્તિ. ઇતિ અનુડહનટ્ઠેનેવ આહુનેય્યગ્ગીતિ વુચ્ચન્તિ. ગહપતીતિ પન ગેહસામિકો વુચ્ચતિ, સો માતુગામસ્સ સયનવત્થાલઙ્કારાદિઅનુપ્પદાનેન બહુપકારો. તં અતિચરન્તો માતુગામો નિરયાદીસુ નિબ્બત્તતિ. તસ્મા સોપિ પુરિમનયેનેવ અનુડહનટ્ઠેન ગહપતગ્ગીતિ વુત્તો. દક્ખિણેય્યગ્ગીતિ એત્થ પન દક્ખિણાતિ ચત્તારો પચ્ચયા, ભિક્ખુસઙ્ઘો દક્ખિણેય્યો. સો હિ ગિહીનં તીસુ સરણેસુ પઞ્ચસુ સીલેસુ દસસુ સીલેસુ માતાપિતુપટ્ઠાને ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણુપટ્ઠાનેતિ એવમાદીસુ કલ્યાણધમ્મેસુ નિયોજનેન બહુપકારો. તસ્મિં મિચ્છાપટિપન્ના ગિહી ભિક્ખુસઙ્ઘં અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા નિરયાદીસુ નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મા સોપિ પુરિમનયેનેવ અનુડહનટ્ઠેન દક્ખિણેય્યગ્ગીતિ વુત્તો. કટ્ઠતો નિબ્બત્તો પાકતિકોવ અગ્ગિ કટ્ઠગ્ગિ નામ.

૪. દુતિયઅગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૪૭. ચતુત્થે ઉગ્ગતસરીરસ્સાતિ સો કિર બ્રાહ્મણમહાસાલો અત્તભાવેનપિ ભોગેહિપિ ઉગ્ગતો સારપ્પત્તો અહોસિ, તસ્મા ઉગ્ગતસરીરોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. ઉપક્ખટોતિ પચ્ચુપટ્ઠિતો. થૂણૂપનીતાનીતિ યૂપસઙ્ખાતં થૂણં ઉપનીતાનિ. યઞ્ઞત્થાયાતિ વધિત્વા યજનત્થાય. ઉપસઙ્કમીતિ સો કિર સબ્બં તં યઞ્ઞસમ્ભારં સજ્જેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો કિર ગોતમો મહાપઞ્ઞો, કિં નુ ખો મે યઞ્ઞસ્સ વણ્ણં કથેસ્સતિ ઉદાહુ અવણ્ણં, પુચ્છિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ ઇમિના કારણેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. અગ્ગિસ્સ આદાનન્તિ યઞ્ઞયજનત્થાય નવસ્સ મઙ્ગલગ્ગિનો આદિયનં. સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બેન સુતેન સબ્બં સુતં સમેતિ સંસન્દતિ, એકસદિસં હોતીતિ દસ્સેતિ. સત્થાનીતિ વિહિંસનટ્ઠેન સત્થાનિ વિયાતિ સત્થાનિ. સયં પઠમં સમારમ્ભતીતિ અત્તનાવ પઠમતરં આરભતિ. હન્તુન્તિ હનિતું.

પહાતબ્બાતિ પરિહરિતબ્બા. અતોહયન્તિ અતો હિ માતાપિતિતો અયં. આહુતોતિ આગતો. સમ્ભૂતોતિ ઉપ્પન્નો. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, ગહપતગ્ગીતિ અયં પુત્તદારાદિગણો યસ્મા, ગહપતિ, વિય ગેહસામિકો વિય હુત્વા અગ્ગતિ વિચરતિ, તસ્મા ગહપતગ્ગીતિ વુચ્ચતિ. અત્તાનન્તિ ચિત્તં. દમેન્તીતિ ઇન્દ્રિયદમનેન દમેન્તિ. સમેન્તીતિ રાગાદિસમનેન સમેન્તિ. તેસઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાપનેન પરિનિબ્બાપેન્તિ. નિક્ખિપિતબ્બોતિ યથા ન વિનસ્સતિ, એવં ઠપેતબ્બો. ઉપવાયતન્તિ ઉપવાયતુ. એવઞ્ચ પન વત્વા બ્રાહ્મણો સબ્બેસમ્પિ તેસં પાણાનં જીવિતં દત્વા યઞ્ઞસાલં વિદ્ધંસેત્વા સત્થુ સાસને ઓપાનભૂતો અહોસીતિ.

૫-૬. સઞ્ઞાસુત્તદ્વયવણ્ણના

૪૮-૪૯. પઞ્ચમે અમતોગધાતિ નિબ્બાનપતિટ્ઠા. અમતપરિયોસાનાતિ નિબ્બાનાવસાના. છટ્ઠે મેથુનધમ્મસમાપત્તિયાતિ મેથુનધમ્મેન સમઙ્ગિભાવતો. ન્હારુદદ્દુલન્તિ ન્હારુખણ્ડં ન્હારુવિલેખનં વા. અનુસન્દતીતિ પવત્તતિ. નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસોતિ નત્થિ મય્હં પુબ્બેન અભાવિતકાલેન સદ્ધિં અપરં ભાવિતકાલે વિસેસો. લોકચિત્રેસૂતિ તિધાતુકલોકસન્નિવાસસઙ્ખાતેસુ લોકચિત્રેસુ. આલસ્યેતિ આલસિયભાવે. વિસ્સટ્ઠિયેતિ વિસ્સટ્ઠભાવે. અનનુયોગેતિ યોગસ્સ અનનુયુઞ્જને. અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાપગતન્તિ અહઙ્કારદિટ્ઠિતો ચ મમઙ્કારતણ્હાતો ચ નવવિધમાનતો ચ અપગતં. વિધાસમતિક્કન્તન્તિ તિસ્સો વિધા અતિક્કન્તં. સન્તન્તિ તપ્પચ્ચનીકકિલેસેહિ સન્તં. સુવિમુત્તન્તિ પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તં.

૭. મેથુનસુત્તવણ્ણના

૫૦. સત્તમે ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો દાસકમ્મકરપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. ભવમ્પિનોતિ ભવમ્પિ નુ. બ્રહ્મચારી પટિજાનાતીતિ ‘‘અહં બ્રહ્મચારી’’તિ એવં બ્રહ્મચરિયવાસં પટિજાનાતીતિ પુચ્છતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘બ્રાહ્મણસમયે વેદં ઉગ્ગણ્હન્તા અટ્ઠચત્તાલીસ વસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ. સમણો પન ગોતમો અગારં અજ્ઝાવસન્તો તીસુ પાસાદેસુ તિવિધનાટકરતિયા અભિરમિ, ઇદાનિ કિં નુ ખો વક્ખતી’’તિ ઇમમત્થં સન્ધાયેવં પુચ્છતિ. તતો ભગવા મન્તેન કણ્હસપ્પં ગણ્હન્તો વિય અમિત્તં ગીવાય પાદેન અક્કમન્તો વિય અત્તનો સંકિલેસકાલે છબ્બસ્સાનિ પધાનચરિયાય રજ્જસુખં વા પાસાદેસુ નાટકસમ્પત્તિં વા આરબ્ભ વિતક્કમત્તસ્સાપિ અનુપ્પન્નભાવં સન્ધાય સીહનાદં નદન્તો યઞ્હિ તં બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિન્તિ દ્વીહિ દ્વીહિ સમાપજ્જિતબ્બભાવં. દુક્ખસ્માતિ સકલવટ્ટદુક્ખતો. સઞ્જગ્ઘતીતિ હસિતકથં કથેતિ. સંકીળતીતિ કેળિં કરોતિ. સંકેળાયતીતિ મહાહસિતં હસતિ. ચક્ખુના ચક્ખુન્તિ અત્તનો ચક્ખુના તસ્સા ચક્ખું પટિવિજ્ઝિત્વા ઉપનિજ્ઝાયતિ. તિરોકુટ્ટં વા તિરોપાકારં વાતિ પરકુટ્ટે વા પરપાકારે વા. દેવોતિ એકો દેવરાજા. દેવઞ્ઞતરોતિ અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ અરહત્તઞ્ચેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ.

૮. સંયોગસુત્તવણ્ણના

૫૧. અટ્ઠમે સંયોગવિસંયોગન્તિ સંયોગવિસંયોગસાધકં. ધમ્મપરિયાયન્તિ ધમ્મકારણં. અજ્ઝત્તં ઇત્થિન્દ્રિયન્તિ નિયકજ્ઝત્તે ઇત્થિભાવં. ઇત્થિકુત્તન્તિ ઇત્થિકિરિયં. ઇત્થાકપ્પન્તિ નિવાસનપારુપનાદિઇત્થિઆકપ્પં. ઇત્થિવિધન્તિ ઇત્થિયા માનવિધં. ઇત્થિછન્દન્તિ ઇત્થિયા અજ્ઝાસયચ્છન્દં. ઇત્થિસ્સરન્તિ ઇત્થિસદ્દં. ઇત્થાલઙ્કારન્તિ ઇત્થિયા પસાધનભણ્ડં. પુરિસિન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો. બહિદ્ધા સંયોગન્તિ પુરિસેન સદ્ધિં સમાગમં. અતિવત્તતીતિ અનભિરતાતિ એવં વુત્તાય બલવવિપસ્સનાય અરિયમગ્ગં પત્વા અતિવત્તતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૯. દાનમહપ્ફલસુત્તવણ્ણના

૫૨. નવમે સાપેખોતિ સતણ્હો. પટિબદ્ધચિત્તોતિ વિપાકે બદ્ધચિત્તો. સન્નિધિપેખોતિ નિધાનપેખો હુત્વા. પેચ્ચાતિ પરલોકં ગન્ત્વા. તં કમ્મં ખેપેત્વાતિ તં કમ્મવિપાકં ખેપેત્વા. ઇદ્ધિન્તિ વિપાકિદ્ધિં. યસન્તિ પરિવારસમ્પદં. આધિપચ્ચન્તિ જેટ્ઠભાવકારણં. આગન્તા ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થભાવં ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે પુન આગન્તા, ન તત્રૂપપત્તિકો ન ઉપરૂપપત્તિકો, હેટ્ઠાગામીયેવ હોતીતિ અત્થો. સાહુ દાનન્તિ દાનં નામેતં સાધુ ભદ્દકં સુન્દરં. તાનિ મહાયઞ્ઞાનીતિ તાનિ સપ્પિનવનીતદધિમધુફાણિતાદીહિ નિટ્ઠાનં ગતાનિ મહાદાનાનિ. ચિત્તાલઙ્કારચિત્તપરિક્ખારન્તિ સમથવિપસ્સનાચિત્તસ્સ અલઙ્કારભૂતઞ્ચેવ પરિવારભૂતઞ્ચ. બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતન્તિ ન સક્કા તત્થ દાનેન ઉપપજ્જિતું. યસ્મા પન તં સમથવિપસ્સનાચિત્તસ્સ અલઙ્કારભૂતં, તસ્મા તેન દાનાલઙ્કતેન ચિત્તેન ઝાનઞ્ચેવ અરિયમગ્ગઞ્ચ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનેન તત્થ ઉપપજ્જતિ. અનાગામી હોતીતિ ઝાનાનાગામી નામ હોતિ. અનાગન્તા ઇત્થત્તન્તિ પુન ઇત્થભાવં ન આગન્તા, ઉપરૂપપત્તિકો વા તત્રૂપપત્તિકો વા હુત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ. ઇતિ ઇમેસુ દાનેસુ પઠમં તણ્હુત્તરિયદાનં, દુતિયં ચિત્તીકારદાનં, તતિયં હિરોત્તપ્પદાનં, ચતુત્થં નિરવસેસદાનં, પઞ્ચમં દક્ખિણેય્યદાનં, છટ્ઠં સોમનસ્સુપવિચારદાનં, સત્તમં અલઙ્કારપરિવારદાનં નામાતિ.

૧૦. નન્દમાતાસુત્તવણ્ણના

૫૩. દસમં અત્થુપ્પત્તિવસેન દેસિતં. સત્થા કિર વુત્થવસ્સો પવારેત્વા દ્વે અગ્ગસાવકે ઓહાય ‘‘દક્ખિણાગિરિં ચારિકં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિ, રાજા પસેનદિ કોસલો, અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ, વિસાખા મહાઉપાસિકા, અઞ્ઞે ચ બહુજના દસબલં નિવત્તેતું નાસક્ખિંસુ. અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ‘‘સત્થારં નિવત્તેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ રહો ચિન્તયમાનો નિસીદિ. અથ નં પુણ્ણા નામ દાસી દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો તે, સામિ, ન પુબ્બે વિય ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાની’’તિ પુચ્છિ. આમ, પુણ્ણે, સત્થા ચારિકં પક્કન્તો, તમહં નિવત્તેતું નાસક્ખિં. ન ખો પન સક્કા જાનિતું પુન સીઘં આગચ્છેય્ય વા ન વા, તેનાહં ચિન્તયમાનો નિસિન્નોતિ. સચાહં દસબલં નિવત્તેય્યં, કિં મે કરેય્યાસીતિ? ભુજિસ્સં તં કરિસ્સામીતિ. સા ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘નિવત્તથ, ભન્તે’’તિ આહ. મમ નિવત્તનપચ્ચયા ત્વં કિં કરિસ્સસીતિ? તુમ્હે, ભન્તે, મમ પરાધીનભાવં જાનાથ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતું ન સક્કોમિ, સરણેસુ પન પતિટ્ઠાય પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિસ્સામીતિ. સાધુ સાધુ પુણ્ણેતિ, સત્થા ધમ્મગારવેન એકપદસ્મિઞ્ઞેવ નિવત્તિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ધમ્મગરુ, ભિક્ખવે, તથાગતો ધમ્મગારવો’’તિ (અ. નિ. ૫.૯૯).

સત્થા નિવત્તિત્વા જેતવનમહાવિહારં પાવિસિ. મહાજનો પુણ્ણાય સાધુકારસહસ્સાનિ અદાસિ. સત્થા તસ્મિં સમાગમે ધમ્મં દેસેસિ, ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ. પુણ્ણાપિ સેટ્ઠિના અનુઞ્ઞાતા ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને આમન્તેત્વા ‘‘અહં યં દિસં ચારિકાય નિક્ખન્તો, તત્થ ન ગચ્છામિ. તુમ્હે તુમ્હાકં પરિસાય સદ્ધિં તં દિસં ચારિકં ગચ્છથા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. ઇમિસ્સં અત્થુપ્પત્તિયં એકં સમયં આયસ્મા સારિપુત્તોતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ વેળુકણ્ડકીતિ વેળુકણ્ટકનગરવાસિની. તસ્સ કિર નગરસ્સ પાકારગુત્તત્થાય પાકારપરિયન્તેન વેળૂ રોપિતા, તેનસ્સ વેળુકણ્ટકન્તેવ નામં જાતં. પારાયનન્તિ નિબ્બાનસઙ્ખાતપારં અયનતો પારાયનન્તિ લદ્ધવોહારં ધમ્મં. સરેન ભાસતીતિ સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે સુસંવિહિતારક્ખટ્ઠાને નિસિન્ના સમાપત્તિબલેન રત્તિભાગં વીતિનામેત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘ઇમં રત્તાવસેસં કતરાય રતિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ધમ્મરતિયા’’તિ કતસન્નિટ્ઠાના તીણિ ફલાનિ પત્તા અરિયસાવિકા અડ્ઢતેય્યગાથાસતપરિમાણં પારાયનસુત્તં મધુરેન સરભઞ્ઞેન ભાસતિ. અસ્સોસિ ખોતિ આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ પરિહરિત્વા તસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિભાગં ગતેન મગ્ગેન નરવાહનયાનં આરુય્હ ગચ્છમાનો અસ્સોસિ. કથાપરિયોસાનં આગમયમાનો અટ્ઠાસીતિ ‘‘કિં સદ્દો એસ ભણે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નન્દમાતાય ઉપાસિકાય સરભઞ્ઞસદ્દો’’તિ વુત્તે ઓતરિત્વા ‘‘ઇદમવોચા’’તિ ઇદં દેસનાપરિયોસાનં ઓલોકેન્તો અવિદૂરટ્ઠાને આકાસે અટ્ઠાસિ.

સાધુ ભગિનિ, સાધુ ભગિનીતિ ‘‘સુગ્ગહિતા તે ભગિનિ ધમ્મદેસના સુકથિતા, પાસાણકચેતિયે નિસીદિત્વા સોળસન્નં પારાયનિકબ્રાહ્મણાનં સમ્માસમ્બુદ્ધેન કથિતદિવસે ચ અજ્જ ચ ન કિઞ્ચિ અન્તરં પસ્સામિ, મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય તે સત્થુ કથિતેન સદ્ધિં સદિસમેવ કથિત’’ન્તિ વત્વા સાધુકારં દદન્તો એવમાહ. કો પનેસો ભદ્રમુખાતિ ઇમસ્મિં સુસંવિહિતારક્ખટ્ઠાને એવં મહન્તેન સદ્દેન કો નામેસ, ભદ્રમુખ, લદ્ધમુખ, કિં નાગો સુપણ્ણો દેવો મારો બ્રહ્માતિ સુવણ્ણપટ્ટવણ્ણં વાતપાનં વિવરિત્વા વિગતસારજ્જા તીણિ ફલાનિ પત્તા અરિયસાવિકા વેસ્સવણેન સદ્ધિં કથયમાના એવમાહ. અહં તે ભગિનિ ભાતાતિ સયં સોતાપન્નત્તા અનાગામિઅરિયસાવિકં જેટ્ઠિકં મઞ્ઞમાનો ‘‘ભગિની’’તિ વત્વા પુન તં પઠમવયે ઠિતત્તા અત્તનો કનિટ્ઠં, અત્તાનં પન નવુતિવસ્સસતસહસ્સાયુકત્તા મહલ્લકતરં મઞ્ઞમાનો ‘‘ભાતા’’તિ આહ. સાધુ ભદ્રમુખાતિ, ભદ્રમુખ, સાધુ સુન્દરં, સ્વાગમનં તે આગમનં, આગન્તું યુત્તટ્ઠાનમેવસિ આગતોતિ અત્થો. ઇદં તે હોતુ આતિથેય્યન્તિ ઇદમેવ ધમ્મભણનં તવ અતિથિપણ્ણાકારો હોતુ, ન હિ તે અઞ્ઞં ઇતો ઉત્તરિતરં દાતબ્બં પસ્સામીતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્ચેવ મે ભવિસ્સતિ આતિથેય્યન્તિ એવં અત્તનો પત્તિદાનં યાચિત્વા ‘‘અયં તે ધમ્મકથિકસક્કારો’’તિ અડ્ઢતેળસાનિ કોટ્ઠસતાનિ રત્તસાલીનં પૂરેત્વા ‘‘યાવાયં ઉપાસિકા ચરતિ, તાવ મા ખયં ગમિંસૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા પક્કામિ. યાવ ઉપાસિકા અટ્ઠાસિ, તાવ કોટ્ઠાનં હેટ્ઠિમતલં નામ દટ્ઠું નાસક્ખિંસુ. તતો પટ્ઠાય ‘‘નન્દમાતાય કોટ્ઠાગારં વિયા’’તિ વોહારો ઉદપાદિ.

અકતપાતરાસોતિ અભુત્તપાતરાસો. પુઞ્ઞન્તિ પુબ્બચેતના ચ મુઞ્ચનચેતના ચ. પુઞ્ઞમહીતિ અપરચેતના. સુખાય હોતૂતિ સુખત્થાય હિતત્થાય હોતુ. એવં અત્તનો દાને વેસ્સવણસ્સ પત્તિં અદાસિ.

પકરણેતિ કારણે. ઓક્કસ્સ પસય્હાતિ આકડ્ઢિત્વા અભિભવિત્વા. યક્ખયોનિન્તિ ભુમ્મદેવતાભાવં. તેનેવ પુરિમેન અત્તભાવેન ઉદ્દસ્સેતીતિ પુરિમસરીરસદિસમેવ સરીરં માપેત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો સિરિગબ્ભસયનતલે અત્તાનં દસ્સેતિ. ઉપાસિકા પટિદેસિતાતિ ઉપાસિકા અહન્તિ એવં ઉપાસિકાભાવં દેસેસિં. યાવદેતિ યાવદેવ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

મહાયઞ્ઞવગ્ગો પઞ્ચમો.

પણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.

૬. અબ્યાકતવગ્ગો

૧. અબ્યાકતસુત્તવણ્ણના

૫૪. છટ્ઠવગ્ગસ્સ પઠમે અબ્યાકતવત્થૂસૂતિ એકંસાદિવસેન અકથિતવત્થૂસુ. તથાગતોતિ સત્તો. દિટ્ઠિગતમેતન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિમત્તકમેતં, ન તાય દિટ્ઠિયા ગહિતસત્તો નામ અત્થિ. પટિપદન્તિ અરિયમગ્ગં. ન છમ્ભતીતિ દિટ્ઠિવસેન ન કમ્પતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તણ્હાગતન્તિ દિટ્ઠિતણ્હા. સઞ્ઞાગતાદીસુપિ એસેવ નયો. દિટ્ઠિસઞ્ઞા એવ હેત્થ સઞ્ઞાગતં, દિટ્ઠિનિસ્સિતમાનોયેવ દિટ્ઠિમઞ્ઞિતમેવ વા મઞ્ઞિતં, દિટ્ઠિપપઞ્ચોવ પપઞ્ચિતં, દિટ્ઠુપાદાનમેવ ઉપાદાનં, દિટ્ઠિયા વિરૂપં પટિસરણભાવોયેવ વિપ્પટિસારો નામાતિ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ દિટ્ઠિગ્ગહણેન દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો, દિટ્ઠિનિરોધગામિનિપટિપદાગહણેન સોતાપત્તિમગ્ગો ગહિતોતિ.

૨. પુરિસગતિસુત્તવણ્ણના

૫૫. દુતિયે પુરિસગતિયોતિ પુરિસસ્સ ઞાણગતિયો. અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ અપચ્ચયનિબ્બાનં. નો ચસ્સાતિ અતીતે અત્તભાવનિબ્બત્તકં કમ્મં નો ચે અભવિસ્સ. નો ચ મે સિયાતિ એતરહિ મે અયં અત્તભાવો ન સિયા. ન ભવિસ્સતીતિ એતરહિ મે અનાગતત્તભાવનિબ્બત્તકં કમ્મં ન ભવિસ્સતિ. ન ચ મે ભવિસ્સતીતિ અનાગતે મે અત્તભાવો ન ભવિસ્સતિ. યદત્થિ યં ભૂતન્તિ યં અત્થિ યં ભૂતં પચ્ચુપ્પન્નક્ખન્ધપઞ્ચકં. તં પજહામીતિ ઉપેક્ખં પટિલભતીતિ તં તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન પજહામીતિ વિપસ્સનુપેક્ખં પટિલભતિ. ભવે ન રજ્જતીતિ અતીતે ખન્ધપઞ્ચકે તણ્હાદિટ્ઠીહિ ન રજ્જતિ. સમ્ભવે ન રજ્જતીતિ અનાગતેપિ તથેવ ન રજ્જતિ. અત્થુત્તરિ પદં સન્તન્તિ ઉત્તરિ સન્તં નિબ્બાનપદં નામ અત્થિ. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ તં સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મા પસ્સતિ. ન સબ્બેન સબ્બન્તિ એકચ્ચાનં કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા સચ્ચપટિચ્છાદકસ્સ તમસ્સ સબ્બસો અવિદ્ધંસિતત્તા ન સબ્બાકારેન સબ્બં. હઞ્ઞમાનેતિ સણ્ડાસેન ગહેત્વા મુટ્ઠિકાય કોટ્ટિયમાને. અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ ઉપપત્તિસમનન્તરતો પટ્ઠાય આયુનો વેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા એત્થન્તરે કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો હોતિ. અનુપહચ્ચ તલન્તિ આકાસતલં અનુપહચ્ચ અનતિક્કમિત્વા, ભૂમિં અપ્પત્વા આકાસેયેવ નિબ્બાયેય્યાતિ ઇમાહિ તીહિ ઉપમાહિ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી દસ્સિતા.

ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા પચ્છિમકોટિં અપ્પત્વા પરિનિબ્બુતો હોતિ. ઉપહચ્ચ તલન્તિ જલમાના ગન્ત્વા આકાસતલં અતિક્કમિત્વા પથવીતલં વા ઉપહનિત્વા પથવિયં પતિતમત્તાવ નિબ્બાયેય્ય. અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. ગચ્છન્તિ નિરારક્ખં અરઞ્ઞં. દાયન્તિ સારક્ખં અભયત્થાય દિન્નં અરઞ્ઞં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. ઇમસ્મિં સુત્તે અરિયપુગ્ગલાવ કથિતાતિ.

૩. તિસ્સબ્રહ્માસુત્તવણ્ણના

૫૬. તતિયે ભિક્ખુનિયોતિ મહાપજાપતિયા પરિવારા પઞ્ચસતા ભિક્ખુનિયો. વિમુત્તાતિ પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમુત્તા. અનુપાદિસેસાતિ ઉપાદાનસેસં અટ્ઠપેત્વા પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ અનવસેસાહિપિ વિમુત્તા. સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ સઉપાદાનસેસે પુગ્ગલે ‘‘સઉપાદાનસેસો અય’’ન્તિ. ઇતરસ્મિમ્પિ એસેવ નયો. તિસ્સોતિ થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકબ્રહ્મા. અનુલોમિકાનીતિ પટિપત્તિયા અનુલોમાનિ વિવિત્તાનિ અન્તિમપરિયન્તિમાનિ. ઇન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાદીનિ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ. સમન્નાનયમાનોતિ સમન્નાહારે ઠપયમાનો. ન હિ પન તેતિ ઇદં કસ્મા આરભિ? સત્તમસ્સ પુગ્ગલસ્સ દસ્સનત્થં. સત્તમો હિ સદ્ધાનુસારિપુગ્ગલો ન દસ્સિતો. અથ ભગવા બલવવિપસ્સકવસેન તં દસ્સેન્તો એવમાહ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ સબ્બેસં નિચ્ચનિમિત્તાદીનં. અનિમિત્તન્તિ બલવવિપસ્સનાસમાધિં.

૪. સીહસેનાપતિસુત્તવણ્ણના

૫૭. ચતુત્થે મચ્છરીતિ પઞ્ચમચ્છેરયુત્તો. કદરિયોતિ થદ્ધમચ્છરિયો, પરેસં દિય્યમાનમ્પિ વારેતિ. અનુપ્પદાનરતોતિ પુનપ્પુનં દાનં દદમાનોવ રમતિ. અનુકમ્પન્તાતિ ‘‘કો અજ્જ અમ્હેહિ અનુગ્ગહેતબ્બો, કસ્સ દેય્યધમ્મં વા પટિગ્ગણ્હેય્યામ, ધમ્મં વા દેસેય્યામા’’તિ એવં ચિત્તેન અનુકમ્પમાના.

૫. અરક્ખેય્યસુત્તવણ્ણના

૫૮. પઞ્ચમે નિમિત્તન્તિ ધમ્મનિમિત્તમ્પિ પુગ્ગલનિમિત્તમ્પિ. અયઞ્હિ અત્તના દેસિતધમ્મે એકપદમ્પિ દુરક્ખાતં અનિય્યાનિકં અપસ્સન્તો ધમ્મનિમિત્તં ન સમનુપસ્સતિ, ‘‘દુરક્ખાતો તયા ધમ્મો ન સ્વાક્ખાતો’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા પટિપ્ફરન્તં એકં પુગ્ગલમ્પિ અપસ્સન્તો પુગ્ગલનિમિત્તં ન સમનુપસ્સતિ નામ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. છટ્ઠસત્તમાનિ ઉત્તાનાનેવ.

૮. પચલાયમાનસુત્તવણ્ણના

૬૧. અટ્ઠમે પચલાયમાનોતિ તં ગામં ઉપનિસ્સાય એકસ્મિં વનસણ્ડે સમણધમ્મં કરોન્તો સત્તાહં ચઙ્કમનવીરિયેન નિમ્મથિતત્તા કિલન્તગત્તો ચઙ્કમનકોટિયં પચલાયમાનો નિસિન્નો હોતિ. પચલાયસિ નોતિ નિદ્દાયસિ નુ. અનુમજ્જિત્વાતિ પરિમજ્જિત્વા. આલોકસઞ્ઞન્તિ મિદ્ધવિનોદનઆલોકસઞ્ઞં. દિવાસઞ્ઞન્તિ દિવાતિસઞ્ઞં. યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથા દિવા આલોકસઞ્ઞા અધિટ્ઠિતા, તથા નં રત્તિમ્પિ અધિટ્ઠહેય્યાસિ. યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા ચ તે રત્તિં આલોકસઞ્ઞા અધિટ્ઠિતા, તથા નં દિવાપિ અધિટ્ઠહેય્યાસિ. સપ્પભાસન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણત્થાય સહોભાસં. પચ્છાપુરેસઞ્ઞીતિ પુરતો ચ પચ્છતો ચ અભિહરણસઞ્ઞાય સઞ્ઞાવા. અન્તોગતેહિ ઇન્દ્રિયેહીતિ બહિ અવિક્ખિત્તેહિ અન્તો અનુપવિટ્ઠેહેવ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ. મિદ્ધસુખન્તિ નિદ્દાસુખં. એત્તકેન ઠાનેન ભગવા થેરસ્સ મિદ્ધવિનોદનકમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. સોણ્ડન્તિ માનસોણ્ડં. કિચ્ચકરણીયાનીતિ એત્થ અવસ્સં કત્તબ્બાનિ કિચ્ચાનિ, ઇતરાનિ કરણીયાનિ. મઙ્કુભાવોતિ નિત્તેજતા દોમનસ્સતા. એત્તકેન ઠાનેન સત્થારા થેરસ્સ ભિક્ખાચારવત્તં કથિતં.

ઇદાનિ ભસ્સે પરિયન્તકારિતાય સમાદપેતું તસ્માતિહાતિઆદિમાહ. તત્થ વિગ્ગાહિકકથન્તિ ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસી’’તિઆદિનયપ્પવત્તા વિગ્ગાહિકકથા. નાહં મોગ્ગલ્લાનાતિઆદિ પાપમિત્તસંસગ્ગવિવજ્જનત્થં વુત્તં. કિત્તાવતા નુ ખોતિ કિત્તકેન નુ ખો. તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો હોતીતિ તણ્હાસઙ્ખયે નિબ્બાને તં આરમ્મણં કત્વા વિમુત્તચિત્તતાય તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો નામ સંખિત્તેન કિત્તાવતા હોતિ. યાય પટિપત્તિયા તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો હોતિ, તમેવ ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પુબ્બભાગપટિપદં સંખિત્તેન દેસેથાતિ પુચ્છતિ. અચ્ચન્તનિટ્ઠોતિ ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતાતિ અચ્ચન્તા, અચ્ચન્તા નિટ્ઠા અસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો, એકન્તનિટ્ઠો સતતનિટ્ઠોતિ અત્થો. અચ્ચન્તયોગક્ખેમીતિ અચ્ચન્તં યોગક્ખેમી, નિચ્ચયોગક્ખેમીતિ અત્થો. અચ્ચન્તબ્રહ્મચારીતિ અચ્ચન્તં બ્રહ્મચારી, નિચ્ચબ્રહ્મચારીતિ અત્થો. અચ્ચન્તં પરિયોસાનમસ્સાતિ પુરિમનયેનેવ અચ્ચન્તપરિયોસાનો. સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાનન્તિ દેવાનઞ્ચ મનુસ્સાનઞ્ચ સેટ્ઠો ઉત્તમો. એવરૂપો ભિક્ખુ કિત્તાવતા હોતિ, સઙ્ખેપેનેવ તસ્સ પટિપત્તિં કથેથાતિ યાચતિ.

સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયાતિ એત્થ સબ્બે ધમ્મા નામ પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો, તે સબ્બેપિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનિવેસાય નાલં ન પરિયત્તા ન સમત્તા ન યુત્તા. કસ્મા? ગહિતાકારેન અતિટ્ઠનતો. તે હિ નિચ્ચા સુખા અત્તાતિ ગહિતાપિ અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તાવ સમ્પજ્જન્તિ. તસ્મા નાલં અભિનિવેસાય. અભિજાનાતીતિ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનાતિ. પરિજાનાતીતિ તથેવ તીરણપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ. યંકિઞ્ચિ વેદનન્તિ અન્તમસો પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં યંકિઞ્ચિ અપ્પમત્તકમ્પિ વેદનં અનુભવતિ. ઇમિના ભગવા થેરસ્સ વેદનાવસેન ચ વિનિવટ્ટેત્વા અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેસિ.

અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો. વિરાગાનુપસ્સીતિ એત્થ દ્વે વિરાગા ખયવિરાગો ચ અચ્ચન્તવિરાગો ચ. તત્થ સઙ્ખારાનં ખયં ખયતો પસ્સના વિપસ્સનાપિ, અચ્ચન્તવિરાગં નિબ્બાનં વિરાગતો દસ્સનમગ્ગઞાણમ્પિ વિરાગાનુપસ્સના. તદુભયસમઙ્ગિપુગ્ગલો વિરાગાનુપસ્સી નામ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘વિરાગાનુપસ્સી’’તિ, વિરાગતો અનુપસ્સન્તોતિ અત્થો. નિરોધાનુપસ્સિમ્હિપિ એસેવ નયો. નિરોધોપિ હિ ખયનિરોધો અચ્ચન્તનિરોધોતિ દુવિધોયેવ. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીતિ એત્થ પટિનિસ્સગ્ગો વુચ્ચતિ વોસ્સગ્ગો. સો ચ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ દુવિધો હોતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સના. સા હિ તદઙ્ગવસેન કિલેસે ચ ખન્ધે ચ વોસ્સજતિ. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ મગ્ગો. સો હિ નિબ્બાનં આરમ્મણતો પક્ખન્દતિ. દ્વીહિપિ વા કારણેહિ સો વોસ્સગ્ગોયેવ, સમુચ્છેદવસેન ખન્ધાનં કિલેસાનઞ્ચ વોસ્સજનતો નિબ્બાને ચ પક્ખન્દનતો. તસ્મા કિલેસે ચ ખન્ધે ચ પરિચ્ચજતીતિ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો. નિરોધાય નિબ્બાનધાતુયા ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ ઉભયમ્પેતં મગ્ગે સમેતિ. તદુભયસમઙ્ગી પુગ્ગલો ઇમાય પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય સમન્નાગતત્તા પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતીતિ કિઞ્ચિ એકમ્પિ સઙ્ખારગતં તણ્હાવસેન ન ઉપાદિયતિ ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતીતિ અગ્ગણ્હન્તો તણ્હાપરિતસ્સનાય ન પરિતસ્સતિ. પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતીતિ સયમેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ. ખીણા જાતીતિઆદિના પનસ્સ પચ્ચવેક્ખણા દસ્સિતા. ઇતિ ભગવા સંખિત્તેન ખીણાસવસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદં પુચ્છિતો સંખિત્તેનેવ કથેસિ. ઇદં પન સુત્તં થેરસ્સ ઓવાદોપિ અહોસિ વિપસ્સનાપિ. સો ઇમસ્મિંયેવ સુત્તે વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તોતિ.

૯. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૬૨. નવમે મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનં ભાયિત્થાતિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા તેસં મા ભાયિત્થ. મેત્તચિત્તં ભાવેસિન્તિ તિકચતુક્કજ્ઝાનિકાય મેત્તાય સમ્પયુત્તં પણીતં કત્વા ચિત્તં ભાવેસિન્તિ દસ્સેતિ. સંવટ્ટમાને સુદાહન્તિ સંવટ્ટમાને સુદં અહં. સંવટ્ટમાનેતિ ઝાયમાને વિપજ્જમાને. ધમ્મિકોતિ દસકુસલધમ્મસમન્નાગતો. ધમ્મરાજાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ધમ્મેન વા લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા. ચાતુરન્તોતિ પુરત્થિમસમુદ્દાદીનં ચતુન્નં સમુદ્દાનં વસેન ચાતુરન્તાય પથવિયા ઇસ્સરો. વિજિતાવીતિ વિજિતસઙ્ગામો. જનપદો તસ્મિં થાવરિયં થિરભાવં પત્તોતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. પરોસહસ્સન્તિ અતિરેકસહસ્સં. સૂરાતિ અભીરુનો. વીરઙ્ગરૂપાતિ વીરાનં અઙ્ગં વીરઙ્ગં, વીરિયસ્સેતં નામં. વીરઙ્ગરૂપમેતેસન્તિ વીરઙ્ગરૂપા. વીરિયજાતિકા વીરિયસભાવા વીરિયમયા વિય અકિલાસુનો દિવસમ્પિ યુજ્ઝન્તા ન કિલમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સાગરપરિયન્તન્તિ ચક્કવાળપબ્બતં સીમં કત્વા ઠિતસમુદ્દપરિયન્તં. અદણ્ડેનાતિ ધનદણ્ડેનપિ છેજ્જભેજ્જાનુસાસનેન સત્થદણ્ડેનપિ વિનાયેવ. અસત્થેનાતિ એકતોધારાદિના પરવિહેઠનસત્થેનપિ વિનાયેવ. ધમ્મેન અભિવિજિયાતિ એહિ ખો, મહારાજાતિ એવં પટિરાજૂહિ સમ્પટિચ્છિતાગમનો ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિના ધમ્મેનેવ વુત્તપ્પકારં પથવિં અભિવિજિનિત્વા.

સુખેસિનોતિ સુખપરિયેસકે સત્તે આમન્તેતિ. સુઞ્ઞબ્રહ્મૂપગોતિ સુઞ્ઞબ્રહ્મવિમાનૂપગો. પથવિં ઇમન્તિ ઇમં સાગરપરિયન્તં મહાપથવિં. અસાહસેનાતિ ન સાહસિકકમ્મેન. સમેન મનુસાસિતન્તિ સમેન કમ્મેન અનુસાસિં. તેહિ એતં સુદેસિતન્તિ તેહિ સઙ્ગાહકેહિ મહાકારુણિકેહિ બુદ્ધેહિ એતં એત્તકં ઠાનં સુદેસિતં સુકથિતં. પથબ્યોતિ પુથવિસામિકો.

૧૦. ભરિયાસુત્તવણ્ણના

૬૩. દસમે કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપેતિ કેવટ્ટાનં મચ્છપચ્છિં ઓતારેત્વા ઠિતટ્ઠાને જાલે વા ઉદકતો ઉક્ખિત્તમત્તે મચ્છગ્ગાહકાનં મહાસદ્દો હોતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. સુજાતાતિ વિસાખાય કનિટ્ઠા. સા નેવ સસ્સું આદિયતીતિ સસ્સુયા કત્તબ્બવત્તં નામ અત્થિ, તં ન કરોતિ, સસ્સૂતિપિ નં ન ગણેતિ. ન સસુરં આદિયતીતિ વચનં ન ગણ્હાતિ. એવં અનાદરતાયપિ અગ્ગહણેનપિ ન આદિયતિ નામ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એવં અનાથપિણ્ડિકો સુણિસાય આચારં ગહેત્વા સત્થુ પુરતો નિસીદિ. સાપિ સુજાતા ‘‘કિં નુ ખો અયં સેટ્ઠિ દસબલસ્સ સન્તિકે મય્હં ગુણં કથેસ્સતિ ઉદાહુ અગુણ’’ન્તિ ગન્ત્વા અવિદૂરે સદ્દં સુણન્તી અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા એહિ સુજાતેતિ આમન્તેસિ.

અહિતાનુકમ્પિનીતિ ન હિતાનુકમ્પિની. અઞ્ઞેસૂતિ પરપુરિસેસુ. અતિમઞ્ઞતેતિ ઓમાનાતિ માનવસેન અતિમઞ્ઞતિ. ધનેન કીતસ્સાતિ ધનેન કીતા અસ્સ. વધાય ઉસ્સુકા વધિતું ઉસ્સુક્કમાપન્ના. યં ઇત્થિયા વિન્દતિ સામિકો ધનન્તિ ઇત્થિયા સામિકો યં ધનં લભતિ. અપ્પમ્પિ તસ્સ અપહાતુમિચ્છતીતિ થોકતોપિ અસ્સ હરિતું ઇચ્છતિ, ઉદ્ધને આરોપિતઉક્ખલિયં પક્ખિપિતબ્બતણ્ડુલતોપિ થોકં હરિતુમેવ વાયમતિ. અલસાતિ નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નાવ ઠિતટ્ઠાને ઠિતાવ હોતિ. ફરુસાતિ ખરા. દુરુત્તવાદિનીતિ દુબ્ભાસિતભાસિની, કક્ખળં વાળકથમેવ કથેતિ. ઉટ્ઠાયકાનં અભિભુય્ય વત્તતીતિ એત્થ ઉટ્ઠાયકાનન્તિ બહુવચનવસેન વિરિયુટ્ઠાનસમ્પન્નો સામિકો વુત્તો, તસ્સ તં ઉટ્ઠાનસમ્પત્તિં અભિભવિત્વા હેટ્ઠા કત્વા વત્તતિ. પમોદતીતિ આમોદિતપમોદિતા હોતિ. કોલેય્યકાતિ કુલસમ્પન્ના. પતિબ્બતાતિ પતિદેવતા. વધદણ્ડતજ્જિતાતિ દણ્ડકં ગહેત્વા વધેન તજ્જિતા, ‘‘ઘાતેસ્સામિ ન’’ન્તિ વુત્તા. દાસીસમન્તિ સામિકસ્સ વત્તપૂરિકા દાસીતિ મં ભગવા ધારેતૂતિ વત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠાસિ.

૧૧. કોધનસુત્તવણ્ણના

૬૪. એકાદસમે સપત્તકન્તાતિ સપત્તાનં વેરીનં કન્તા પિયા તેહિ ઇચ્છિતપત્થિતા. સપત્તકરણાતિ સપત્તાનં વેરીનં અત્થકરણા. કોધપરેતોતિ કોધાનુગતો. પચુરત્થતાયાતિ બહુઅત્થતાય બહુહિતતાય. અનત્થમ્પીતિ અવુદ્ધિમ્પિ. અત્થો મે ગહિતોતિ વુડ્ઢિ મે ગહિતા.

અથો અત્થં ગહેત્વાનાતિ અથો વુદ્ધિં ગહેત્વા. અનત્થં અધિપજ્જતીતિ અનત્થો મે ગહિતોતિ સલ્લક્ખેતિ. વધં કત્વાનાતિ પાણાતિપાતકમ્મં કત્વા. કોધસમ્મદસમ્મત્તોતિ કોધમદેન મત્તો, આદિન્નગહિતપરામટ્ઠોતિ અત્થો. આયસક્યન્તિ અયસભાવં, અયસો નિયસો હોતીતિ અત્થો. અન્તરતો જાતન્તિ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નં. અત્થં ન જાનાતીતિ વુદ્ધિઅત્થં ન જાનાતિ. ધમ્મં ન પસ્સતીતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મં ન પસ્સતિ. અન્ધતમન્તિ અન્ધભાવકરં તમં બહલતમં. સહતેતિ અભિભવતિ.

દુમ્મઙ્કુયન્તિ દુમ્મઙ્કુભાવં નિત્તેજતં દુબ્બણ્ણમુખતં. યતો પતાયતીતિ યદા નિબ્બત્તતિ. ન વાચો હોતિ ગારવોતિ વચનસ્સપિ ગરુભાવો ન હોતિ. ન દીપં હોતિ કિઞ્ચનન્તિ કાચિ પતિટ્ઠા નામ ન હોતિ. તપનીયાનીતિ તાપજનકાનિ. ધમ્મેહીતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેહિ. આરકાતિ દૂરે. બ્રાહ્મણન્તિ ખીણાસવબ્રાહ્મણં. યાય માતુ ભતોતિ યાય માતરા ભતો પોસિતો. પાણદદિં સન્તિન્તિ જીવિતદાયિકં સમાનં. હન્તિ કુદ્ધો પુથુત્તાનન્તિ કુદ્ધો પુગ્ગલો પુથુ નાનાકારણેહિ અત્તાનં હન્તિ. નાનારૂપેસુ મુચ્છિતોતિ નાનારમ્મણેસુ અધિમુચ્છિતો હુત્વા. રજ્જુયા બજ્ઝ મીયન્તીતિ રજ્જુયા બન્ધિત્વા મરન્તિ. પબ્બતામપિ કન્દરેતિ પબ્બતકન્દરેપિ પતિત્વા મરન્તિ.

ભૂનહચ્ચાનીતિ હતવુદ્ધીનિ. ઇતાયન્તિ ઇતિ અયં. તં દમેન સમુચ્છિન્દેતિ તં કોધં દમેન છિન્દેય્ય. કતરેન દમેનાતિ? પઞ્ઞાવીરિયેન દિટ્ઠિયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તેન કાયિકચેતસિકવીરિયેન ચ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા ચ. તથેવ ધમ્મે સિક્ખેથાતિ યથા અકુસલં સમુચ્છિન્દેય્ય, સમથવિપસ્સનાધમ્મેપિ તથેવ સિક્ખેય્ય. મા નો દુમ્મઙ્કુયં અહૂતિ મા અમ્હાકં દુમ્મઙ્કુભાવો અહોસીતિ ઇમમત્થં પત્થયમાના. અનાયાસાતિ અનુપાયાસા. અનુસ્સુકાતિ કત્થચિ ઉસ્સુક્કં અનાપન્ના. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અબ્યાકતવગ્ગો છટ્ઠો.

૭. મહાવગ્ગો

૧. હિરિઓત્તપ્પસુત્તવણ્ણના

૬૫. સત્તમસ્સ પઠમે હતૂપનિસોતિ હતઉપનિસો છિન્નપચ્ચયો. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ તરુણવિપસ્સના. નિબ્બિદાવિરાગોતિ બલવવિપસ્સના ચેવ મગ્ગો ચ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ અરહત્તવિમુત્તિ ચ પચ્ચવેક્ખણા ચ.

૨. સત્તસૂરિયસુત્તવણ્ણના

૬૬. દુતિયે યસ્મા અયં સત્તસૂરિયદેસના તેજોસંવટ્ટદસ્સનવસેન પવત્તા, તસ્મા તયો સંવટ્ટા, તિસ્સો સંવટ્ટસીમા, તીણિ સંવટ્ટમૂલાની, તીણિ કોલાહલાનીતિ અયં તાવ આદિતોવ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પુરેચારિકકથા વેદિતબ્બા. સા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૩) પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાવ. એતદવોચાતિ અનિચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અજ્ઝાસયેન ઉપાદિન્નકાનં અનુપાદિન્નકાનં સઙ્ખારાનં વિપત્તિદસ્સનત્થં એતં ‘‘અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા’’તિઆદિસત્તસૂરિયોપમસુત્તન્તં અવોચ. તત્થ અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. સઙ્ખારાતિ ઉપાદિન્નકઅનુપાદિન્નકા સઙ્ખારધમ્મા. અદ્ધુવાતિ એવં અચિરટ્ઠેન ન ધુવા. અનસ્સાસિકાતિ અસસ્સતભાવેન અસ્સાસરહિતા. અલમેવાતિ યુત્તમેવ.

અજ્ઝોગાળ્હોતિ ઉદકે અનુપવિટ્ઠો. અચ્ચુગ્ગતોતિ ઉદકપિટ્ઠિતો ઉગ્ગતો. દેવો ન વસ્સતીતિ પઠમં તાવ ઉપકપ્પનમેઘો નામ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે એકમેઘો હુત્વા વસ્સતિ, તદા નિક્ખન્તબીજં ન પુન ગેહં પવિસતિ. તતો પટ્ઠાય ધમકરણે નિરુદ્ધં વિય ઉદકં હોતિ, પુન એકબિન્દુમ્પિ દેવો ન વસ્સતીતિ ઉપમાનધમ્મકથાવ પમાણં. વિનસ્સન્તે પન લોકે પઠમં અવીચિતો પટ્ઠાય તુચ્છો હોતિ, તતો ઉટ્ઠહિત્વા સત્તા મનુસ્સલોકે ચ તિરચ્છાનેસુ ચ નિબ્બત્તન્તિ. તિરચ્છાનેસુ નિબ્બત્તાપિ પુત્તભાતિકેસુ મેત્તં પટિલભિત્વા કાલકતા દેવમનુસ્સેસુ નિબ્બત્તન્તિ. દેવતા આકાસેન ચરન્તિયો આરોચેન્તિ – ‘‘ન ઇદં ઠાનં સસ્સતં ન નિબદ્ધં, મેત્તં ભાવેથ, કરુણં, મુદિતં, ઉપેક્ખં ભાવેથા’’તિ. તે મેત્તાદયો ભાવેત્વા તતો ચુતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ.

બીજગામાતિ એત્થ બીજગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાનિ. ભૂતગામો નામ યંકિઞ્ચિ નિક્ખન્તમૂલપણ્ણં હરિતકં. ઓસધિતિણવનપ્પતયોતિ એત્થ ઓસધીતિ ઓસધરુક્ખા. તિણાતિ બહિસારા તાલનાળિકેરાદયો. વનપ્પતયોતિ વનજેટ્ઠકરુક્ખા. કુન્નદિયોતિ ઠપેત્વા પઞ્ચ મહાનદિયો અવસેસા નિન્નગા. કુસોબ્ભાતિ ઠપેત્વા સત્ત મહાસરે અવસેસા રહદાદયો. દુતિયો સૂરિયોતિઆદીસુ દુતિયસૂરિયકાલે એકો ઉદેતિ, એકો અત્થઙ્ગમેતિ. તતિયકાલે એકો ઉદેતિ, એકો અત્થઙ્ગમેતિ, એકો મજ્ઝે હોતિ. ચતુત્થકાલે ચતુકુલિકે ગામે ચત્તારો પિણ્ડચારિકા દ્વારપટિપાટિયા ઠિતા વિય હોન્તિ. પઞ્ચમાદિકાલેપિ એસેવ નયો. પલુજ્જન્તીતિ છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તિ. નેવ છારિકા પઞ્ઞાયતિ ન મસીતિ ચક્કવાળમહાપથવી સિનેરુપબ્બતરાજા હિમવા ચક્કવાળપબ્બતો છ કામસગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકબ્રહ્મલોકાતિ એત્તકે ઠાને દડ્ઢે અચ્છરાય ગહેતબ્બમત્તાપિ છારિકા વા અઙ્ગારો વા ન પઞ્ઞાયતિ. કો મન્તા કો સદ્ધાતાતિ કો તસ્સ સદ્ધાપનત્થાય સમત્થો, કો વા તસ્સ સદ્ધાતા. અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠપદેહીતિ દિટ્ઠપદે સોતાપન્ને અરિયસાવકે ઠપેત્વા કો અઞ્ઞો સદ્દહિસ્સતીતિ અત્થો.