(૧૯) ૪. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. યોધાજીવસુત્તવણ્ણના

૧૮૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે ઠાનકુસલોતિ યેન ઠાનેન ઠિતો અવિરાધેત્વા વિજ્ઝિતું સક્કોતિ, તસ્મિં ઠાને કુસલો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨. પાટિભોગસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. દુતિયે નત્થિ કોચિ પાટિભોગોતિ અહં તે પાટિભોગોતિ એવં પાટિભોગો ભવિતું સમત્થો નામ નત્થિ. જરાધમ્મન્તિ જરાસભાવં. એસ નયો સબ્બત્થ.

૩. સુતસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. તતિયે નત્થિ તતો દોસોતિ તસ્મિં દોસો નામ નત્થીતિ અત્થો.

૪. અભયસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. ચતુત્થે કિચ્છાજીવિતકારણટ્ઠેન રોગોવ રોગાતઙ્કો નામ. ફુટ્ઠસ્સાતિ તેન રોગાતઙ્કેન સમન્નાગતસ્સ. ઉરત્તાળિં કન્દતીતિ ઉરં તાળેત્વા રોદતિ. અકતકલ્યાણોતિઆદીસુ કલ્યાણં વુચ્ચતિ પુઞ્ઞકમ્મં, તં અકતં એતેનાતિ અકતકલ્યાણો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. પુઞ્ઞકમ્મમેવ હિ કોસલ્લસમ્ભૂતત્તા કુસલં, ભીતસ્સ પરિત્તાયકત્તા ભીરુત્તાણન્તિ વુચ્ચતિ. કતપાપોતિઆદીસુ પાપં વુચ્ચતિ લામકં અકુસલકમ્મં. લુદ્દન્તિ કક્ખળકમ્મં. કિબ્બિસન્તિ સમલં અપરિસુદ્ધકમ્મં. કઙ્ખી હોતીતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણેસુ ચેવ સિક્ખાય ચ પુબ્બન્તે ચ અપરન્તે ચ પુબ્બન્તાપરન્તે ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદે ચાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ કઙ્ખાય સમન્નાગતો હોતિ. વિચિકિચ્છીતિ વિચિકિચ્છાય સમન્નાગતો સાસનસદ્ધમ્મે ન નિટ્ઠં ગતો, ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન નિટ્ઠં ગન્તું ન સક્કોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૫. બ્રાહ્મણસચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. પઞ્ચમે બ્રાહ્મણસચ્ચાનીતિ બ્રાહ્મણાનં સચ્ચાનિ તથાનિ. સો તેન ન સમણોતિ મઞ્ઞતીતિ સો ખીણાસવો તેન સચ્ચેન ‘‘અહં સમણો’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ન મઞ્ઞતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. યદેવ તત્થ સચ્ચં, તદભિઞ્ઞાયાતિ યં તત્થ ‘‘સબ્બે પાણા અવજ્ઝા’’તિ પટિપત્તિયા સચ્ચં તથં અવિપરીતં. ઇમિના વચીસચ્ચં અબ્ભન્તરં કત્વા પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનં દસ્સેતિ. તદભિઞ્ઞાયાતિ તં ઉભયમ્પિ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય જાનિત્વા. અનુદ્દયાય અનુકમ્પાય પટિપન્નો હોતીતિ અનુદ્દયત્થાય ચ અનુકમ્પત્થાય ચ યા પટિપદા, તં પટિપન્નો હોતિ, પૂરેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સેસપટિપદાસુપિ એસેવ નયો.

સબ્બે કામાતિ સબ્બે વત્થુકામકિલેસકામા. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણો સચ્ચમાહાતિ એવમ્પિ વદન્તો ખીણાસવબ્રાહ્મણો સચ્ચમેવ આહ. સબ્બે ભવાતિ કામભવાદયો તયોપિ. નાહં ક્વચનીતિ એત્થ પન ચતુક્કોટિકસુઞ્ઞતા કથિતા. અયઞ્હિ ‘‘નાહં ક્વચની’’તિ ક્વચિ અત્તાનં ન પસ્સતિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ અત્તનો અત્તાનં કસ્સચિ પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતિ, ભાતિટ્ઠાને ભાતરં, સહાયટ્ઠાને સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારં મઞ્ઞિત્વા ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમસદ્દં તાવ ઠપેત્વા ‘‘ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ ચ અત્તાનં ક્વચિ ન પસ્સતી’’તિ અયમત્થો. ઇદાનિ ‘‘મમસદ્દં આહરિત્વા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનં નત્થી’’તિ સો પરસ્સ અત્તા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનભાવે અત્થીતિ ન પસ્સતિ, અત્તનો ભાતિટ્ઠાને ભાતરં, સહાયટ્ઠાને સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારન્તિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને પરસ્સ અત્તાનં ઇમિના કિઞ્ચનભાવેન ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. એવમયં યસ્મા નેવ કત્થચિ અત્તાનં પસ્સતિ, ન તં પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં અત્તનો કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતીતિ. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણોતિ એવં ચતુક્કોટિકં સુઞ્ઞતં વદન્તોપિ ખીણાસવબ્રાહ્મણો તસ્સા પટિપદાય સમ્મા પટિવિદ્ધત્તા સચ્ચમેવ આહ, ન મુસાતિ સબ્બેસુપિ વારેસુ મઞ્ઞનાનં પહીનત્તાયેવ ન મઞ્ઞતીતિ ચ અત્થો વેદિતબ્બો. આકિઞ્ચઞ્ઞંયેવ પટિપદન્તિ કિઞ્ચનભાવવિરહિતં નિપ્પલિબોધં નિગ્ગહણમેવ પટિપદં પટિપન્નો હોતિ પૂરેત્વા ઠિતો.

ઇમાનિ ખો પરિબ્બાજકા ચત્તારિ બ્રાહ્મણસચ્ચાનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાનીતિ યાનિ તુમ્હે ભોવાદિબ્રાહ્મણાનં સચ્ચાનિ વદેથ, તેહિ અઞ્ઞાનિ મયા ઇમાનિ બાહિતપાપબ્રાહ્મણસ્સ ચત્તારિ સચ્ચાનિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ સોળસવિધેન કિચ્ચેન જાનિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા પવેદિતાનિ દેસિતાનિ જોતિતાનીતિ અત્થો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચતૂસુપિ ઠાનેસુ ખીણાસવસ્સ વચીસચ્ચમેવ કથિતન્તિ.

૬. ઉમ્મગ્ગસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. છટ્ઠે પરિકસ્સતીતિ આકડ્ઢિયતિ. ઉમ્મગ્ગોતિ ઉમ્મુજ્જનં, પઞ્ઞાગમનન્તિ અત્થો. પઞ્ઞા એવ વા ઉમ્મુજ્જનટ્ઠેન ઉમ્મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ. સાવ પટિભાનટ્ઠેન પટિભાનં. ચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નસ્સ વસં ગચ્છતીતિ યે ચિત્તસ્સ વસં ગચ્છન્તિ, તેસંયેવેત્થ ગહણં વેદિતબ્બં. અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અત્થઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતીતિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુચ્છવિકધમ્મં સહ સીલેન પુબ્બભાગપ્પટિપદં પટિપન્નો હોતિ. નિબ્બેધિકપઞ્ઞોતિ નિબ્બિજ્ઝનકપઞ્ઞો. ઇદં દુક્ખન્તિ ઠપેત્વા તણ્હં સેસં તેભૂમકક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખન્તિ સુતં હોતિ. પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. અયં દુક્ખસમુદયોતિ વટ્ટમૂલકતણ્હા તસ્સ દુક્ખસ્સ સમુદયોતિ સુતં હોતિ. ઇમિના ઉપાયેન સેસદ્વયેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેન અરહત્તફલં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૭. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. સત્તમે તોદેય્યસ્સાતિ તુદિગામવાસિકસ્સ. પરિસતીતિ સન્નિપતિતાય પરિસાય. પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તીતિ પરગરહં પવત્તેન્તિ કથેન્તિ. બાલો અયં રાજાતિઆદિ યં તે ઉપારમ્ભં વત્તેન્તિ, તસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. સમણે રામપુત્તેતિ ઉદકે રામપુત્તે. અભિપ્પસન્નોતિ અતિક્કમ્મ પસન્નો. પરમનિપચ્ચકારન્તિ ઉત્તમનિપાતકિરિયં નીચવુત્તિં. પરિહારકાતિ પરિચારકા. યમકોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ. તેસુ હિ એકો યમકો નામ, એકો મોગ્ગલ્લો નામ, એકો ઉગ્ગો નામ, એકો નાવિન્દકી નામ, એકો ગન્ધબ્બો નામ, એકો અગ્ગિવેસ્સો નામ. ત્યાસ્સુદન્તિ એત્થ અસ્સુદન્તિ નિપાતમત્તં, તે અત્તનો પરિસતિ નિસિન્નેતિ અત્થો. ઇમિના નયેન નેતીતિ ઇમિના કારણેન અનુનેતિ જાનાપેતિ. કરણીયાધિકરણીયેસૂતિ પણ્ડિતેહિ કત્તબ્બકિચ્ચેસુ ચ અતિરેકકત્તબ્બકિચ્ચેસુ ચ. વચનીયાધિવચનીયેસૂતિ વત્તબ્બેસુ ચ અતિરેકવત્તબ્બેસુ ચ. અલમત્થદસતરેહીતિ એત્થ અત્થે પસ્સિતું સમત્થા અલમત્થદસા, તે અતિસિત્વા ઠિતા અલમત્થદસતરા, તેહિ અલમત્થદસતરેહિ. અલમત્થદસતરોતિ અલમત્થદસતાય ઉત્તરિતરો, છેકેહિ છેકતરો પણ્ડિતેહિ પણ્ડિતતરોતિ પુચ્છન્તો એવમાહ. અથસ્સ તે પટિપુચ્છન્તા એવં ભોતિઆદિમાહંસુ. ઇતિ બ્રાહ્મણો અત્તનો સપ્પુરિસતાય તં એળેય્યરાજાનમ્પિ તસ્સ પરિવારિકેપિ ઉદકમ્પિ રામપુત્તં પસંસિ. અન્ધો વિય હિ અસપ્પુરિસો, ચક્ખુમા વિય સપ્પુરિસો. યથા અન્ધો નેવ અનન્ધં ન અન્ધં પસ્સતિ, એવં અસપ્પુરિસો નેવ સપ્પુરિસં ન અસપ્પુરિસં જાનાતિ. યથા ચક્ખુમા અન્ધમ્પિ અનન્ધમ્પિ પસ્સતિ, એવં સપ્પુરિસો સપ્પુરિસમ્પિ અસપ્પુરિસમ્પિ જાનાતિ. તોદેય્યોપિ સપ્પુરિસતાય અસપ્પુરિસે અઞ્ઞાસીતિ ઇમમત્થવસં પટિચ્ચ તુટ્ઠમાનસો બ્રાહ્મણો અચ્છરિયં ભો, ગોતમાતિઆદીનિ વત્વા તથાગતસ્સ ભાસિતં અનુમોદિત્વા પક્કામિ.

૮. ઉપકસુત્તવણ્ણના

૧૮૮. અટ્ઠમે ઉપકોતિ તસ્સ નામં. મણ્ડિકાપુત્તોતિ મણ્ડિકાય પુત્તો. ઉપસઙ્કમીતિ સો કિર દેવદત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો, ‘‘કિં નુ ખો સત્થા મયિ અત્તનો સન્તિકં ઉપગતે વણ્ણં કથેસ્સતિ, ઉદાહુ અવણ્ણ’’ન્તિ પરિગ્ગણ્હનત્થં ઉપસઙ્કમિ. ‘‘નેરયિકો દેવદત્તો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૮) વચનં સુત્વા સત્થારં ઘટ્ટેતુકામો ઉપસઙ્કમીતિપિ વદન્તિ. પરૂપારમ્ભં વત્તેતીતિ પરગરહં કથેતિ. સબ્બો સો ન ઉપપાદેતીતિ સબ્બોપિ સો કુસલધમ્મં ન ઉપ્પાદેતિ, અત્તનો વા વચનં ઉપપાદેતું અનુચ્છવિકં કાતું ન સક્કોતિ. અનુપપાદેન્તો ગારય્હો હોતીતિ કુસલં ધમ્મં ઉપ્પાદેતું અસક્કોન્તો અત્તનો ચ વચનં ઉપપન્નં અનુચ્છવિકં કાતું અસક્કોન્તો ગારય્હો હોતિ. ઉપવજ્જોતિ ઉપવદિતબ્બો ચ હોતિ, વજ્જેન વા ઉપેતો હોતિ, સદોસો હોતીતિ અત્થો.

અથ ભગવા તસ્સ વાદં ગહેત્વા તસ્સેવ ગીવાય પટિમુઞ્ચન્તો પરૂપારમ્ભન્તિઆદિમાહ. ઉમ્મુજ્જમાનકંયેવાતિ ઉદકતો સીસં ઉક્ખિપન્તંયેવ. તત્થ અપરિમાણા પદાતિઆદીસુ તસ્મિં અકુસલન્તિ પઞ્ઞાપને પદાનિપિ અક્ખરાનિપિ ધમ્મદેસનાપિ અપરિમાણાયેવ. ઇતિપિદં અકુસલન્તિ ઇદમ્પિ અકુસલં ઇદમ્પિ અકુસલં ઇમિનાપિ કારણેન ઇમિનાપિ કારણેન અકુસલન્તિ એવં અકુસલપઞ્ઞત્તિયં આગતાનિપિ અપરિમાણાનિ. અથાપિ અઞ્ઞેનાકારેન તથાગતો તં ધમ્મં દેસેય્ય, એવમ્પિસ્સ દેસના અપરિમાણા ભવેય્ય. યથાહ – ‘‘અપરિયાદિન્નાવસ્સ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના, અપરિયાદિન્નં ધમ્મપદબ્યઞ્જન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૧). ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. યાવ ધંસી વતાયન્તિ યાવ ગુણધંસી વત અયં. લોણકારદારકોતિ લોણકારગામદારકો. યત્ર હિ નામાતિ યો હિ નામ. આસાદેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતીતિ ઘટ્ટેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ. અપેહીતિ અપગચ્છ, મા મે પુરતો અટ્ઠાસિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ગીવાય ગણ્હાપેત્વા નિક્કડ્ઢાપેસિયેવાતિ.

૯. સચ્છિકરણીયસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. નવમે કાયેનાતિ નામકાયેન. સચ્છિકરણીયાતિ પચ્ચક્ખં કાતબ્બા. સતિયાતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિયા. ચક્ખુનાતિ દિબ્બચક્ખુના. પઞ્ઞાયાતિ ઝાનપઞ્ઞાય વિપસ્સનાપઞ્ઞા સચ્છિકાતબ્બા, વિપસ્સનાપઞ્ઞાય મગ્ગપઞ્ઞા, મગ્ગપઞ્ઞાય ફલપઞ્ઞા, ફલપઞ્ઞાય પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા સચ્છિકાતબ્બા, પત્તબ્બાતિ અત્થો. આસવાનં ખયસઙ્ખાતં પન અરહત્તં પચ્ચવેક્ખણવસેન પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય સચ્છિકરણીયં નામાતિ.

૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. દસમે તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ યતો યતો અનુવિલોકેતિ, તતો તતો તુણ્હીભૂતમેવ. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ પટિપત્તિસમ્પન્ને ભિક્ખૂ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ અનુવિલોકેત્વા ઉપ્પન્નધમ્મપામોજ્જો થોમેતુકામતાય આમન્તેસિ. અપલાપાતિ પલાપરહિતા. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. સુદ્ધાતિ નિમ્મલા. સારે પતિટ્ઠિતાતિ સીલાદિસારે પતિટ્ઠિતા. અલન્તિ યુત્તં. યોજનગણનાનીતિ એકં યોજનં યોજનમેવ, દસપિ યોજનાનિ યોજનાનેવ. તતો ઉદ્ધં ‘‘યોજનગણનાની’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન યોજનસતમ્પિ યોજનસહસ્સમ્પિ અધિપ્પેતં. પુટોસેનાપીતિ પુટોસં વુચ્ચતિ પાથેય્યં, પાથેય્યં ગહેત્વાપિ ઉપસઙ્કમિતું યુત્તમેવાતિ અત્થો. પુટંસેનાતિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – પુટો અંસે અસ્સાતિ પુટંસો, તેન પુટંસેન, અંસેન પાથેય્યપુટં વહન્તેનાપીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ એવરૂપેહિ એવરૂપેહિ ચ ગુણેહિ સમન્નાગતા એત્થ ભિક્ખૂ અત્થીતિ દસ્સેતું સન્તિ ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ દેવપ્પત્તાતિ ઉપપત્તિદેવનિબ્બત્તકં દિબ્બવિહારં દિબ્બવિહારેન ચ અરહત્તં પત્તા. બ્રહ્મપ્પત્તાતિ નિદ્દોસટ્ઠેન બ્રહ્મભાવસાધકં બ્રહ્મવિહારં બ્રહ્મવિહારેન ચ અરહત્તં પત્તા. આનેઞ્જપ્પત્તાતિ અનિઞ્જનભાવસાધકં આનેઞ્જં આનેઞ્જેન ચ અરહત્તં પત્તા. અરિયપ્પત્તાતિ પુથુજ્જનભાવં અતિક્કમ્મ અરિયભાવં પત્તા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દેવપ્પત્તો હોતીતિઆદીસુ એવં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને ઠત્વા ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પત્તો દેવપ્પત્તો નામ હોતિ, ચતૂસુ બ્રહ્મવિહારેસુ ઠત્વા ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પત્તો બ્રહ્મપ્પત્તો નામ, ચતૂસુ અરૂપજ્ઝાનેસુ ઠત્વા ચિત્તં વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પત્તો આનેઞ્જપ્પત્તો નામ. ઇદં દુક્ખન્તિઆદીહિ ચતૂહિ સચ્ચેહિ ચત્તારો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ કથિતાનિ. તસ્મા ઇમં અરિયધમ્મં પત્તો ભિક્ખુ અરિયપ્પત્તો નામ હોતીતિ.

બ્રાહ્મણવગ્ગો ચતુત્થો.