(૨૦) ૫. મહાવગ્ગો

૧. સોતાનુગતસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સોતાનુગતાનન્તિ પસાદસોતં ઓદહિત્વા ઞાણસોતેન વવત્થપિતાનં. ચત્તારો આનિસંસા પાટિકઙ્ખાતિ ચત્તારો ગુણાનિસંસા પાટિકઙ્ખિતબ્બા. ઇદં પન ભગવતા અત્થુપ્પત્તિવસેન આરદ્ધં. કતરઅત્થુપ્પત્તિવસેનાતિ? ભિક્ખૂનં ધમ્મસ્સવનાય અનુપસઙ્કમનઅત્થુપ્પત્તિવસેન. પઞ્ચસતા કિર બ્રાહ્મણપબ્બજિતા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો લિઙ્ગવચનવિભત્તિપદબ્યઞ્જનાદીહિ કથેન્તો અમ્હેહિ ઞાતમેવ કથેસ્સતિ, અઞ્ઞાતં કિં કથેસ્સતી’’તિ ધમ્મસ્સવનત્થં ન ગચ્છન્તિ. સત્થા તં પવત્તિં સુત્વા તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કસ્મા એવં કરોથ, સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણાથ, સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તાનઞ્ચ સજ્ઝાયન્તાનઞ્ચ ઇમે એત્તકા આનિસંસા’’તિ દસ્સેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ ધમ્મં પરિયાપુણાતીતિ સુત્તં ગેય્યન્તિઆદિકં નવઙ્ગં સત્થુસાસનભૂતં તન્તિધમ્મં વળઞ્જેતિ. સોતાનુગતા હોન્તીતિ સોતં અનુપ્પત્તા અનુપવિટ્ઠા હોન્તિ. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ચિત્તેન ઓલોકિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધા પચ્ચક્ખં કતા. મુટ્ઠસ્સતિ કાલં કુરુમાનોતિ નયિદં બુદ્ધવચનં અનુસ્સરણસતિયા અભાવેન વુત્તં, પુથુજ્જનકાલકિરિયં પન સન્ધાય વુત્તં. પુથુજ્જનો હિ મુટ્ઠસ્સતિ કાલં કરોતિ નામ. ઉપપજ્જતીતિ સુદ્ધસીલે પતિટ્ઠિતો દેવલોકે નિબ્બત્તતિ. ધમ્મપદા પ્લવન્તીતિ અન્તરાભવે નિબ્બત્તમુટ્ઠસ્સતિનો, યેપિ પુબ્બે સજ્ઝાયમૂલિકા વાચાપરિચિતબુદ્ધવચનધમ્મા, તે સબ્બે પસન્ને આદાસે છાયા વિય પ્લવન્તિ, પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદોતિ બુદ્ધવચનાનુસ્સરણસતિયા ઉપ્પાદો દન્ધો ગરુ. અથ સો સત્તો ખિપ્પંયેવ વિસેસગામી હોતિ, નિબ્બાનગામી હોતીતિ અત્થો.

ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તોતિ ઇદ્ધિસમ્પન્નો ચિત્તસ્સ વસિભાવપત્તો ખીણાસવો. અયં વા સો ધમ્મવિનયોતિ એત્થ વિભાવનત્થો વા-સદ્દો. યત્થાતિ યસ્મિં ધમ્મવિનયે. બ્રહ્મચરિયં અચરિન્તિ બ્રહ્મચરિયવાસં વસિં. ઇદમ્પિ બુદ્ધવચનં મયા પુબ્બે વળઞ્જિતન્તિ બુદ્ધવચનાનુસ્સરણવસેનેતં વુત્તં. દેવપુત્તોતિ પઞ્ચાલચણ્ડો વિય હત્થકમહાબ્રહ્મા વિય સનઙ્કુમારબ્રહ્મા વિય ચ એકો ધમ્મકથિકદેવપુત્તો. ઓપપાતિકો ઓપપાતિકં સારેતીતિ પઠમં ઉપ્પન્નો દેવપુત્તો પચ્છા ઉપ્પન્નં સારેતિ. સહપંસુકીળિકાતિ એતેન નેસં દીઘરત્તં કતપરિચયભાવં દસ્સેતિ. સમાગચ્છેય્યુન્તિ સાલાય વા રુક્ખમૂલે વા સમ્મુખીભાવં ગચ્છેય્યું. એવં વદેય્યાતિ સાલાય વા રુક્ખમૂલે વા પઠમતરં નિસિન્નો પચ્છા આગતં એવં વદેય્ય. સેસમેત્થ પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨. ઠાનસુત્તવણ્ણના

૧૯૨. દુતિયે ઠાનાનીતિ કારણાનિ. ઠાનેહીતિ કારણેહિ. સોચેય્યન્તિ સુચિભાવો. સંવસમાનોતિ એકતો વસમાનો. ન સન્તતકારીતિ ન સતતકારી. ન સન્તતવુત્તિ સીલેસૂતિ સતતં સબ્બકાલં સીલજીવિતં ન જીવતીતિ અત્થો. સંવોહારમાનોતિ કથેન્તો. એકેન એકો વોહરતીતિ એકેન સદ્ધિં એકો હુત્વા કથેતિ. વોક્કમતીતિ ઓક્કમતિ. પુરિમવોહારા પચ્છિમવોહારન્તિ પુરિમકથાય પચ્છિમકથં, પુરિમકથાય ચ પચ્છિમકથા, પચ્છિમકથાય ચ પુરિમકથા ન સમેતીતિ અત્થો.

ઞાતિબ્યસનેનાતિઆદીસુ ઞાતીનં બ્યસનં ઞાતિબ્યસનં, ઞાતિવિનાસોતિ અત્થો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. રોગબ્યસને પન રોગોયેવ આરોગ્યવિનાસનતો બ્યસનં રોગબ્યસનં. અનુપરિવત્તન્તીતિ અનુબન્ધન્તિ. લાભો ચાતિઆદીસુ એકં અત્તભાવં લાભો અનુપરિવત્તતિ, એકં અલાભોતિ એવં નયો નેતબ્બો. સાકચ્છાયમાનોતિ પઞ્હપુચ્છનવિસ્સજ્જનવસેન સાકચ્છં કરોન્તો. યથાતિ યેનાકારેન. ઉમ્મગ્ગોતિ પઞ્હુમ્મગ્ગો. અભિનીહારોતિ પઞ્હાભિસઙ્ખરણવસેન ચિત્તસ્સ અભિનીહારો. સમુદાહારોતિ પઞ્હપુચ્છનં. સન્તન્તિ પચ્ચનીકસન્તતાય સન્તં કત્વા ન કથેતીતિ અત્થો. પણીતન્તિ અતપ્પકં. અતક્કાવચરન્તિ યથા તક્કેન નયગ્ગાહેન ગહેતું સક્કા હોતિ, એવં ન કથેતીતિ અત્થો. નિપુણન્તિ સણ્હં. પણ્ડિતવેદનીયન્તિ પણ્ડિતેહિ જાનિતબ્બકં. સેસં સબ્બત્થ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. ભદ્દિયસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. તતિયે ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો હુત્વા માલાગન્ધવિલેપનં ગહેત્વા ભગવન્તં વન્દિસ્સામીતિ ઉપસઙ્કમિ. મા અનુસ્સવેનાતિઆદીસુ અનુસ્સવવચનેન મમ કથં મા ગણ્હથાતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સારમ્ભોતિ કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો. અલોભાદયો લોભાદિપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બા. કુસલધમ્મૂપસમ્પદાયાતિ કુસલધમ્માનં સમ્પાદનત્થાય, પટિલાભત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમે ચેપિ, ભદ્દિય, મહાસાલાતિ પુરતો ઠિતે સાલરુક્ખે દસ્સેન્તો એવમાહ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. સત્થરિ પન દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે ભદ્દિયો સોતાપન્નો જાતોતિ.

૪. સામુગિયાસુત્તવણ્ણના

૧૯૪. ચતુત્થે સામુગિયાતિ સામુગનિગમવાસિનો. બ્યગ્ઘપજ્જાતિ તે આલપન્તો એવમાહ. કોલનગરસ્સ હિ કોલરુક્ખે હારેત્વા કતત્તા કોલનગરન્તિ ચ બ્યગ્ઘપથે માપિતત્તા બ્યગ્ઘપજ્જન્તિ ચ દ્વે નામાનિ. એતેસઞ્ચ પુબ્બપુરિસા તત્થ વસિંસૂતિ બ્યગ્ઘપજ્જવાસિતાય બ્યગ્ઘપજ્જવાસિનો બ્યગ્ઘપજ્જાતિ વુચ્ચન્તિ. તે આલપન્તો એવમાહ. પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનીતિ પારિસુદ્ધિઅત્થાય પધાનિયઙ્ગાનિ પદહિતબ્બવીરિયસ્સ અઙ્ગાનિ, કોટ્ઠાસાતિ અત્થો. સીલપારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ સીલપરિસોધનવીરિયસ્સેતં નામં. તઞ્હિ સીલપારિસુદ્ધિપરિપૂરણત્થાય પધાનિયઙ્ગન્તિ સીલપારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ. યો તત્થ છન્દોતિઆદીસુ યો તસ્મિં અનુગ્ગણ્હને કત્તુકામતાછન્દોતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સતિસમ્પજઞ્ઞં પનેત્થ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા વીરિયપગ્ગહનત્થં વુત્તં. રજનીયેસુ ધમ્મેસુ ચિત્તં વિરાજેતીતિ રાગપચ્ચયેસુ ઇટ્ઠારમ્મણેસુ યથા ચિત્તં વિરજ્જતિ, એવં કરોતિ. વિમોચનીયેસુ ધમ્મેસુ ચિત્તં વિમોચેતીતિ યેહિ આરમ્મણેહિ ચિત્તં વિમોચેતબ્બં, તેસુ યથા વિમુચ્ચતિ, એવં કરોતિ. વિરાજેત્વાતિ એત્થ મગ્ગક્ખણે વિરાજેતિ નામ, ફલક્ખણે વિરત્તં નામ હોતિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. સમ્માવિમુત્તિં ફુસતીતિ હેતુના નયેન અરહત્તફલવિમુત્તિં ઞાણફસ્સેન ફુસતીતિ.

૫. વપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. પઞ્ચમે વપ્પોતિ દસબલસ્સ ચૂળપિતા સક્યરાજા. નિગણ્ઠસાવકોતિ વેસાલિયં સીહસેનાપતિ વિય નાળન્દાયં ઉપાલિગહપતિ વિય ચ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો. કાયેન સંવુતોતિ કાયદ્વારસ્સ સંવુતત્તા પિહિતત્તા કાયેન સંવુતો નામ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાવિરાગાતિ અવિજ્જાય ખયવિરાગેન. વિજ્જુપ્પાદાતિ મગ્ગવિજ્જાય ઉપ્પાદેન. તં ઠાનન્તિ તં કારણં. અવિપક્કવિપાકન્તિ અલદ્ધવિપાકવારં. તતોનિદાનન્તિ તંહેતુ તપ્પચ્ચયા. દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યુન્તિ દુક્ખવેદનાય પચ્ચયભૂતા કિલેસા અસ્સવેય્યું, તસ્સ પુરિસસ્સ ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ અત્થો. અભિસમ્પરાયન્તિ દુતિયે અત્તભાવે. કાયસમારમ્ભપચ્ચયાતિ કાયકમ્મપચ્ચયેન. આસવાતિ કિલેસા. વિઘાતપરિળાહાતિ એત્થ વિઘાતોતિ દુક્ખં. પરિળાહોતિ કાયિકચેતસિકો પરિળાહો. ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતીતિ ઞાણવજ્ઝં કમ્મં ઞાણફસ્સેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા ખયં ગમેતિ, વિપાકવજ્ઝં કમ્મં વિપાકફસ્સેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા ખયં ગમેતિ. નિજ્જરાતિ કિલેસજીરણકપટિપદા. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. ઇધ ઠત્વા અયં ભિક્ખુ ખીણાસવો કાતબ્બો, ચત્તારિ મહાભૂતાનિ નીહરિત્વા ચતુસચ્ચવવત્થાનં દસ્સેત્વા યાવ અરહત્તફલં કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં.

ઇદાનિ પન તસ્સ ખીણાસવસ્સ સતતવિહારે દસ્સેતું એવં સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સાતિ હેતુના કારણેન સમ્મા વિમુત્તસ્સ. સતતવિહારાતિ નિચ્ચવિહારા નિબદ્ધવિહારા. નેવ સુમનો હોતીતિ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગવસેન ન સોમનસ્સજાતો હોતિ. ન દુમ્મનોતિ અનિટ્ઠારમ્મણે પટિઘવસેન ન દોમનસ્સજાતો હોતિ. ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનોતિ સતિસમ્પજઞ્ઞપરિગ્ગહિતાય મજ્ઝત્તાકારલક્ખણાય ઉપેક્ખાય તેસુ આરમ્મણેસુ ઉપેક્ખકો મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરતિ.

કાયપરિયન્તિકન્તિ કાયન્તિકં કાયપરિચ્છિન્નં, યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્તં પઞ્ચદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ જીવિતન્તિકં જીવિતપરિચ્છિન્નં, યાવ જીવિતં પવત્તતિ, તાવ પવત્તં મનોદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. તત્થ પઞ્ચદ્વારિકવેદના પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતિ, મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતિ. સા હિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપસ્મિંયેવ પતિટ્ઠાતિ. પઞ્ચદ્વારિકા પવત્તે પઞ્ચદ્વારવસેન પવત્તમાના પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અધિમત્તા બલવતી હોતિ, પણ્ણાસવસ્સકાલે ઠિતા હોતિ, સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય પરિહાયમાના, અસીતિનવુતિવસ્સકાલે મન્દા હોતિ. તદા હિ સત્તા ‘‘ચિરરત્તં એકતો નિસીદિમ્હા નિપજ્જિમ્હા’’તિ વદન્તેપિ ન જાનામાતિ વદન્તિ. અધિમત્તાનિપિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ ન પસ્સામ, સુગન્ધદુગ્ગન્ધં વા સાદુઅસાદું વા થદ્ધમુદુકં વાતિ ન જાનામાતિપિ વદન્તિ. ઇતિ નેસં પઞ્ચદ્વારિકવેદના ભગ્ગા હોતિ, મનોદ્વારિકા પવત્તતિ. સાપિ અનુપુબ્બેન પરિહાયમાના મરણસમયે હદયકોટિંયેવ નિસ્સાય પવત્તતિ. યાવ પનેસા પવત્તતિ, તાવ સત્તો જીવતીતિ વુચ્ચતિ. યદા નપ્પવત્તતિ, તદા ‘‘મતો નિરુદ્ધો’’તિ વુચ્ચતિ.

સ્વાયમત્થો વાપિયા દીપેતબ્બો – યથા હિ પુરિસો પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નં વાપિં કરેય્ય. પઠમં દેવે વુટ્ઠે પઞ્ચહિ ઉદકમગ્ગેહિ ઉદકં પવિસિત્વા અન્તોવાપિયં આવાટે પૂરેય્ય. પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે ઉદકમગ્ગે પૂરેત્વા ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં ઓત્થરિત્વા ઉદકં તિટ્ઠેય્ય તતો તતો વિસ્સન્દમાનં. અથ નિદ્ધમનતુમ્બે વિવરિત્વા ખેત્તેસુ કમ્મે કયિરમાને ઉદકં નિક્ખમન્તં, સસ્સપાકકાલે ઉદકં નિક્ખન્તં ઉદકં પરિહીનં, ‘‘મચ્છે ગણ્હામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જેય્ય. તતો કતિપાહેન આવાટેસુયેવ ઉદકં સણ્ઠહેય. યાવ પન તં આવાટેસુ હોતિ, તાવ મહાવાપિયં ઉદકં અત્થીતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યદા પન તત્થ છિજ્જતિ, તદા ‘‘વાપિયં ઉદકં નત્થી’’તિ વુચ્ચતિ. એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

પઠમં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચહિ મગ્ગેહિ ઉદકે પવિસન્તે આવાટાનં પૂરણકાલો વિય હિ પઠમમેવ પટિસન્ધિક્ખણે મનોદ્વારિકવેદનાય વત્થુરૂપે પતિટ્ઠિતકાલો, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચમગ્ગાનં પૂરણકાલો વિય પવત્તે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય પવત્તિ, ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં અજ્ઝોત્થરણં વિય પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનાદિવસેન તસ્સ અધિમત્તબલવભાવો, યાવ વાપિતો ઉદકં ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ પૂરાય વાપિયા ઠિતકાલો વિય પઞ્ઞાસવસ્સકાલે તસ્સ ઠિતકાલો, નિદ્ધમનતુમ્બેસુ વિવટેસુ કમ્મે કયિરમાને ઉદકસ્સ નિક્ખમનકાલો વિય સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય તસ્સ પરિહાનિ, ઉદકે ભટ્ઠે ઉદકમગ્ગેસુ પરિત્તઉદકસ્સ ઠિતકાલો વિય અસીતિનવુતિકાલે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય મન્દકાલો, આવાટેસુયેવ ઉદકસ્સ પતિટ્ઠિતકાલો વિય હદયવત્થુકોટિં નિસ્સાય મનોદ્વારે વેદનાય પવત્તિકાલો, આવાટેસુ પરિત્તેપિ ઉદકે સતિ ‘‘વાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ વત્તબ્બકાલો વિય યાવ સા પવત્તતિ, તાવ ‘‘સત્તો જીવતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા પન આવાટેસુ ઉદકે છિન્ને ‘‘નત્થિ વાપિયં ઉદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનોદ્વારિકવેદનાય અપ્પવત્તમાનાય સત્તો મતોતિ વુચ્ચતિ. ઇમં વેદનં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ કાયસ્સ ભેદેન. ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉદ્ધં. ઇધેવાતિ પટિસન્ધિવસેન પરતો અગન્ત્વા ઇધેવ. સીતી ભવિસ્સન્તીતિ પવત્તિવિપ્ફન્દનદરથરહિતાનિ સીતાનિ અપ્પવત્તનધમ્માનિ ભવિસ્સન્તિ.

થૂણં પટિચ્ચાતિ રુક્ખં પટિચ્ચ. કુદ્દાલપિટકં આદાયાતિ કુદ્દાલઞ્ચ ખણિત્તિઞ્ચ પચ્છિઞ્ચ ગહેત્વાતિ અત્થો. દેસના પન કુદ્દાલવસેનેવ કતા. મૂલે છિન્દેય્યાતિ મૂલમ્હિ કુદ્દાલેન છિન્દેય્ય. પલિખણેય્યાતિ ખણિત્તિયા સમન્તા ખણેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – રુક્ખો વિય હિ અત્તભાવો દટ્ઠબ્બો, રુક્ખં પટિચ્ચ છાયા વિય કુસલાકુસલં કમ્મં, છાયં અપ્પવત્તં કાતુકામો પુરિસો વિય યોગાવચરો, કુદ્દાલો વિય પઞ્ઞા, પિટકં વિય સમાધિ, ખણિત્તિ વિય વિપસ્સના, ખણિત્તિયા મૂલાનં પલિખણનકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાય છેદનકાલો, ખણ્ડાખણ્ડં કરણકાલો વિય ખન્ધવસેન દિટ્ઠકાલો, ફાલનકાલો વિય આયતનવસેન દિટ્ઠકાલો, સકલીકરણકાલો વિય ધાતુવસેન દિટ્ઠકાલો, વાતાતપેન વિસોસનકાલો વિય કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ કરણકાલો, અગ્ગિના ડહનકાલો વિય ઞાણેન કિલેસાનં ડહનકાલો, મસિકરણકાલો વિય વત્તમાનક-પઞ્ચક્ખન્ધકાલો, મહાવાતે ઓફુનનકાલો વિય નદીસોતે પવાહનકાલો વિય ચ છિન્નમૂલકાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પટિસન્ધિકનિરોધો, ઓફુનનપ્પવાહનેહિ અપઞ્ઞત્તિકભાવૂપગમો વિય પુનબ્ભવે વિપાકક્ખન્ધાનં અનુપ્પાદેન અપણ્ણત્તિકભાવો વેદિતબ્બો.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ સત્થરિ દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે સોતાપત્તિફલં પત્વા એતં ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ ઉદયત્થિકોતિ વડ્ઢિઅત્થિકો. અસ્સપણિયં પોસેય્યાતિ પઞ્ચ અસ્સપોતસતાનિ કિણિત્વા પચ્છા વિક્કિણિસ્સામીતિ પોસેય્ય. સહસ્સગ્ઘનકસ્સ અસ્સસ્સ પઞ્ચસતમત્તં ઉપકરણં ગન્ધમાલાદિવસેન પોસાવનિકંયેવ અગમાસિ. અથસ્સ તે અસ્સા એકદિવસેનેવ રોગં ફુસિત્વા સબ્બે જીવિતક્ખયં પાપુણેય્યુન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન એવમાહ. ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છેય્યાતિ વડ્ઢિઞ્ચ ગેહતો નીહરિત્વા દિન્નમૂલઞ્ચ કિઞ્ચિ ન લભેય્ય. પયિરુપાસિન્તિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિં. સ્વાહં ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છિન્તિ સો અહં નેવ ઉદયં ન ગેહતો દિન્નધનં અધિગચ્છિં, પણિયઅસ્સજગ્ગનકો નામ જાતોસ્મીતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૬. સાળ્હસુત્તવણ્ણના

૧૯૬. છટ્ઠે દ્વયેનાતિ દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ. ઓઘસ્સ નિત્થરણન્તિ ચતુરોઘનિત્થરણં. તપોજિગુચ્છાહેતૂતિ દુક્કરકારિકસઙ્ખાતેન તપેન પાપજિગુચ્છનહેતુ. અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞઙ્ગન્તિ એકં સમણધમ્મકોટ્ઠાસં. અપરિસુદ્ધકાયસમાચારાતિઆદીસુ પુરિમેહિ તીહિ પદેહિ કાયિકવાચસિકચેતસિકસીલાનં અપરિસુદ્ધતં દસ્સેત્વા પચ્છિમેન પદેન અપરિસુદ્ધાજીવતં દસ્સેતિ. ઞાણદસ્સનાયાતિ મગ્ગઞાણસઙ્ખાતાય દસ્સનાય. અનુત્તરાય સમ્બોધાયાતિ અરહત્તાય, અરહત્તઞાણફસ્સેન ફુસિતું અભબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. સાલલટ્ઠિન્તિ સાલરુક્ખં. નવન્તિ તરુણં. અકુક્કુચ્ચકજાતન્તિ ‘‘ભવેય્ય નુ ખો, ન ભવેય્યા’’તિ અજનેતબ્બકુક્કુચ્ચં. લેખણિયા લિખેય્યાતિ અવલેખનમત્તકેન અવલિખેય્ય. ધોવેય્યાતિ ઘંસેય્ય. અન્તો અવિસુદ્ધાતિ અબ્ભન્તરે અસુદ્ધા અપનીતસારા.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સાલલટ્ઠિ વિય હિ અત્તભાવો દટ્ઠબ્બો, નદીસોતં વિય સંસારસોતં, પારં ગન્તુકામપુરિસો વિય દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ગહેત્વા ઠિતપુરિસો, સાલલટ્ઠિયા બહિદ્ધા સુપરિકમ્મકતકાલો વિય બહિદ્ધા તપચરણં ગાળ્હં કત્વા ગહિતકાલો, અન્તો અસુદ્ધકાલો વિય અબ્ભન્તરે સીલાનં અપરિસુદ્ધકાલો, સાલલટ્ઠિયા સંસીદિત્વા અધોગમનં વિય દિટ્ઠિગતિકસ્સ સંસારસોતે સંસીદનં વેદિતબ્બં.

ફિયારિત્તં બન્ધેય્યાતિ ફિયઞ્ચ અરિત્તઞ્ચ યોજેય્ય. એવમેવાતિ એત્થાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સાલલટ્ઠિ વિય અત્તભાવો, નદીસોતં વિય સંસારસોતં, પારં ગન્તુકામપુરિસો વિય યોગાવચરો, બહિદ્ધા સુપરિકમ્મકતકાલો વિય છસુ દ્વારેસુ સંવરસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતકાલો, અન્તો સુવિસોધિતભાવો વિય અબ્ભન્તરે પરિસુદ્ધસીલભાવો, ફિયારિત્તબન્ધનં વિય કાયિકચેતસિકવીરિયકરણં, સોત્થિના પારિમતીરગમનં વિય અનુપુબ્બેન સીલં પૂરેત્વા સમાધિં પૂરેત્વા પઞ્ઞં પૂરેત્વા નિબ્બાનગમનં દટ્ઠબ્બં.

કણ્ડચિત્રકાનીતિ સરલટ્ઠિસરરજ્જુસરપાસાદસરસાણિસરપોક્ખરણિસરપદુમાનીતિ અનેકાનિ કણ્ડેહિ કત્તબ્બચિત્રાનિ. અથ ખો સો તીહિ ઠાનેહીતિ સો એવં બહૂનિ કણ્ડચિત્રકાનિ જાનન્તોપિ ન રાજારહો હોતિ, તીહિયેવ પન ઠાનેહિ હોતીતિ અત્થો. સમ્માસમાધિ હોતીતિ મગ્ગસમાધિના ચ ફલસમાધિના ચ સમાહિતો હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. સમ્માદિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. ઇદં દુક્ખન્તિઆદીહિ ચતૂહિ સચ્ચેહિ ચત્તારો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ કથિતાનિ. અયં પન મગ્ગેનેવ અવિરાધિતં વિજ્ઝતિ નામાતિ વેદિતબ્બો. સમ્માવિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા સમન્નાગતો. અવિજ્જાક્ખન્ધં પદાલેતીતિ અરહત્તમગ્ગેન પદાલેતિ નામાતિ વુચ્ચતિ. ઇમિના હિ હેટ્ઠા અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાક્ખન્ધો પદાલિતો, ઇધ પન પદાલિતં ઉપાદાય પદાલેતીતિ વત્તું વટ્ટતીતિ.

૭. મલ્લિકાદેવીસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. સત્તમે મલ્લિકા દેવીતિ પસેનદિરઞ્ઞો દેવી. યેન મિધેકચ્ચો માતુગામોતિ યેન ઇધેકચ્ચા ઇત્થી. દુબ્બણ્ણાતિ બીભચ્છવણ્ણા. દુરૂપાતિ દુસ્સણ્ઠિતા. સુપાપિકાતિ સુટ્ઠુ પાપિકા સુટ્ઠુ લામિકા. દસ્સનાયાતિ પસ્સિતું. દલિદ્દાતિ ધનદલિદ્દા. અપ્પસ્સકાતિ સકેન ધનેન રહિતા. અપ્પભોગાતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડકરહિતા. અપ્પેસક્ખાતિ અપ્પપરિવારા. અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા. મહદ્ધનાતિ વળઞ્જનકધનેન મહદ્ધના. મહાભોગાતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડભોગેન મહાભોગા. મહેસક્ખાતિ મહાપરિવારા. અભિરૂપાતિ ઉત્તમરૂપા. દસ્સનીયાતિ દસ્સનયુત્તા. પાસાદિકાતિ દસ્સનેન પાસાદિકા. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણેન ચેવ સરીરસણ્ઠાનેન ચ.

અભિસજ્જતીતિ લગ્ગતિ. બ્યાપજ્જતીતિ પકતિં પજહતિ. પતિત્થીયતીતિ કોધવસેન થિનભાવં થદ્ધભાવં આપજ્જતિ. ન દાતા હોતીતિ ન દાયિકા હોતિ. સેય્યાવસથપદીપેય્યન્તિ એત્થ સેય્યાતિ મઞ્ચપલ્લઙ્કાદિસયનં. આવસથોતિ આવસથાગારં. પદીપેય્યં વુચ્ચતિ વટ્ટિતેલાદિપદીપૂપકરણં. ઇસ્સામનિકાતિ ઇસ્સાય સમ્પયુત્તચિત્તા. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. કોધના અહોસિન્તિ કોધમના અહોસિં. અનિસ્સામનિકા અહોસિન્તિ ઇસ્સાવિરહિતચિત્તા અહોસિં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૮. અત્તન્તપસુત્તવણ્ણના

૧૯૮. અટ્ઠમે અત્તન્તપાદીસુ અત્તાનં તપતિ દુક્ખાપેતીતિ અત્તન્તપો. અત્તનો પરિતાપનાનુયોગં અત્તપરિતાપનાનુયોગં. પરં તપતીતિ પરન્તપો. પરેસં પરિતાપનાનુયોગં પરપરિતાપનાનુયોગં. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. નિચ્છાતોતિ છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા, સા અસ્સ નત્થીતિ નિચ્છાતો. સબ્બકિલેસાનં નિબ્બુતત્તા નિબ્બુતો. અન્તો તાપનકિલેસાનં અભાવા સીતલો જાતોતિ સીતીભૂતો. ઝાનમગ્ગફલનિબ્બાનસુખાનિ પટિસંવેદેતીતિ સુખપ્પટિસંવેદી. બ્રહ્મભૂતેન અત્તનાતિ સેટ્ઠભૂતેન અત્તના.

અચેલકોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. ઓરબ્ભિકાદીસુ ઉરબ્ભા વુચ્ચન્તિ એળકા, ઉરબ્ભે હનતીતિ ઓરબ્ભિકો. સૂકરિકાદીસુપિ એસેવ નયો. લુદ્દોતિ દારુણો કક્ખળો. મચ્છઘાતકોતિ મચ્છબન્ધો કેવટ્ટો. બન્ધનાગારિકોતિ બન્ધનાગારગોપકો. કુરૂરકમ્મન્તાતિ દારુણકમ્મન્તા.

મુદ્ધાવસિત્તોતિ ખત્તિયાભિસેકેન મુદ્ધનિ અભિસિત્તો. પુરત્થિમેન નગરસ્સાતિ નગરતો પુરત્થિમાય દિસાય. સન્થાગારન્તિ યઞ્ઞસાલં. ખરાજિનં નિવાસેત્વાતિ સખુરં અજિનચમ્મં નિવાસેત્વા. સપ્પિતેલેનાતિ સપ્પિના ચેવ તેલેન ચ. ઠપેત્વા હિ સપ્પિં અવસેસો યો કોચિ સ્નેહો તેલન્તિ વુચ્ચતિ. કણ્ડુવમાનોતિ નખાનં છિન્નત્તા કણ્ડુવિતબ્બકાલે તેન કણ્ડુવમાનો. અનન્તરહિતાયાતિ અસન્થતાય. સરૂપવચ્છાયાતિ સદિસવચ્છાય. સચે ગાવી સેતા હોતિ, વચ્છોપિ સેતકોવ. સચે કપિલા વા રત્તા વા, વચ્છકોપિ તાદિસોવાતિ એવં સરૂપવચ્છાય. સો એવમાહાતિ સો રાજા એવં વદેતિ. વચ્છતરાતિ તરુણવચ્છકભાવં અતિક્કન્તા બલવવચ્છા. વચ્છતરીસુપિ એસેવ નયો. બરિહિસત્થાયાતિ પરિક્ખેપકરણત્થાય ચેવ યઞ્ઞભૂમિયં અત્થરણત્થાય ચ.

ચતુત્થપુગ્ગલં બુદ્ધુપ્પાદતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતોતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. તં ધમ્મન્તિ તં વુત્તપ્પકારસમ્પદં ધમ્મં. સુણાતિ, ગહપતિ, વાતિ કસ્મા પઠમં ગહપતિં નિદ્દિસતિ? નિહતમાનત્તા ઉસ્સન્નત્તા ચ. યેભુય્યેન હિ ખત્તિયકુલતો પબ્બજિતા જાતિં નિસ્સાય માનં કરોન્તિ. બ્રાહ્મણકુલા પબ્બજિતા મન્તે નિસ્સાય માનં કરોન્તિ, હીનજચ્ચકુલા પબ્બજિતા અત્તનો વિજાતિતાય પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ. ગહપતિદારકા પન કચ્છેહિ સેદં મુઞ્ચન્તેહિ પિટ્ઠિયા લોણં પુપ્ફમાનાય ભૂમિં કસિત્વા તાદિસસ્સ માનસ્સ અભાવતો નિહતમાનદપ્પા હોન્તિ. તે પબ્બજિત્વા માનં વા દપ્પં વા અકત્વા યથાબલં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તા સક્કોન્તિ અરહત્તે પતિટ્ઠાતું. ઇતરેહિ ચ કુલેહિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતા ન બહુકા, ગહપતિકાવ બહુકા. ઇતિ નિહતમાનત્તા ઉસ્સન્નત્તા ચ પઠમં ગહપતિં નિદ્દિસતીતિ.

અઞ્ઞતરસ્મિં વાતિ ઇતરેસં વા કુલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં. પચ્ચાજાતોતિ પતિજાતો. તથાગતે સદ્ધં પટિલભતીતિ પરિસુદ્ધં ધમ્મં સુત્વા ધમ્મસામિમ્હિ તથાગતે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત ભગવા’’તિ સદ્ધં પટિલભતિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ એવં પચ્ચવેક્ખતિ. સમ્બાધો ઘરાવાસોતિ સચેપિ સટ્ઠિહત્થે ઘરે યોજનસતન્તરેપિ વા દ્વે જાયમ્પતિકા વસન્તિ, તથાપિ નેસં સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન ઘરાવાસો સમ્બાધોવ. રજાપથોતિ રાગરજાદીનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. આગમનપથોતિપિ વટ્ટતિ. અલગ્ગનટ્ઠેન અબ્ભોકાસો વિયાતિ અબ્ભોકાસો. પબ્બજિતો હિ કૂટાગારરતનપાસાદદેવવિમાનાદીસુ પિહિતદ્વારવાતપાનેસુ પટિચ્છન્નેસુ વસન્તોપિ નેવ લગ્ગતિ ન સજ્જતિ ન બજ્ઝતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા’’તિ. અપિચ સમ્બાધો ઘરાવાસો કુસલકિરિયાય યથાસુખં ઓકાસાભાવતો, રજાપથો અસંવુતસઙ્કારટ્ઠાનં વિય રજાનં, કિલેસરજાનં સન્નિપાતટ્ઠાનતો. અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા કુસલકિરિયાય યથાસુખં ઓકાસસબ્ભાવતો.

નયિદં સુકરં…પે… પબ્બજેય્યન્તિ એત્થ અયં સઙ્ખેપકથા – યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકમ્પિ દિવસં અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં, એકદિવસમ્પિ ચ કિલેસમલેન અમલિનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં, સઙ્ખલિખિતં લિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં ચરિતબ્બં. ઇદં ન સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું. યંનૂનાહં કેસે ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા કસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા પરિદહિત્વા અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજેય્યન્તિ. એત્થ ચ યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ પબ્બજ્જાય નત્થિ, તસ્મા પબ્બજ્જા અનગારિયાતિ ઞાતબ્બા, તં અનગારિયં. પબ્બજેય્યન્તિ પટિપજ્જેય્યં.

અપ્પં વાતિ સહસ્સતો હેટ્ઠા ભોગક્ખન્ધો અપ્પો નામ હોતિ, સહસ્સતો પટ્ઠાય મહા. આબન્ધનટ્ઠેન ઞાતિયેવ ઞાતિપરિવટ્ટો. સો વીસતિયા હેટ્ઠા અપ્પો નામ હોતિ, વીસતિયા પટ્ઠાય મહા. ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ યા ભિક્ખૂનં અધિસીલસઙ્ખાતા સિક્ખા, તઞ્ચ, યત્થ ચેતે સહ જીવન્તિ, એકજીવિકા સભાગવુત્તિનો હોન્તિ, તં ભગવતા પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતં સાજીવઞ્ચ તત્થ સિક્ખનભાવેન સમાપન્નોતિ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. સમાપન્નોતિ સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો હુત્વા તદુભયં ઉપગતોતિ અત્થો.

પાણાતિપાતં પહાયાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. ઇમેસં ભેદાયાતિ યેસં ઇતોતિ વુત્તાનં સન્તિકે સુતં, તેસં ભેદાય. ભિન્નાનં વા સન્ધાતાતિ દ્વિન્નં મિત્તાનં વા સમાનુપજ્ઝાયકાદીનં વા કેનચિદેવ કારણેન ભિન્નાનં એકમેકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઈદિસે કુલે જાતાનં એવં બહુસ્સુતાનં ઇદં ન યુત્ત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા સન્ધાનં કત્તા. અનુપ્પદાતાતિ સન્ધાનાનુપ્પદાતા, દ્વે જને સમગ્ગે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં એવરૂપે કુલે જાતાનં એવરૂપેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતાનં અનુચ્છવિકમેત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા દળ્હીકમ્મં કત્તાતિ અત્થો. સમગ્ગો આરામો અસ્સાતિ સમગ્ગારામો. યત્થ સમગ્ગા નત્થિ, તત્થ વસિતુમ્પિ ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. સમગ્ગરામોતિપિ પાળિ, અયમેવ અત્થો. સમગ્ગરતોતિ સમગ્ગેસુ રતો, તે પહાય અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. સમગ્ગે દિસ્વાપિ સુત્વાપિ નન્દતીતિ સમગ્ગનન્દી. સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતાતિ યા વાચા સત્તે સમગ્ગેયેવ કરોતિ, તં સામગ્ગિગુણપરિદીપિકમેવ વાચં ભાસતિ, ન ઇતરન્તિ.

નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સા એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ (ઉદા. ૬૫) એત્થ વુત્તનેલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનીયા. હદયં ગચ્છતિ અપ્પટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી, નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ, પિતિમત્તં પિતાતિ, ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. કન્તભાવેનેવ બહુજનસ્સ મનાપા ચિત્તવુડ્ઢિકરાતિ બહુજનમનાપા.

કાલે વદતીતિ કાલવાદી, વત્તબ્બયુત્તકાલં સલ્લક્ખેત્વા વદતીતિ અત્થો. ભૂતં તચ્છં સભાવમેવ વદતીતિ ભૂતવાદી. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅત્થસન્નિસ્સિતમેવ કત્વા વદતીતિ અત્થવાદી. નવલોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ ધમ્મવાદી. સંવરવિનયપહાનવિનયસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ વિનયવાદી. નિધાનં વુચ્ચતિ ઠપનોકાસો, નિધાનમસ્સા અત્થીતિ નિધાનવતી. હદયે નિધેતબ્બયુત્તકં વાચં ભાસિતાતિ અત્થો. કાલેનાતિ એવરૂપિં ભાસમાનોપિ ચ ‘‘અહં નિધાનવતિં વાચં ભાસિસ્સામી’’તિ ન અકાલેન ભાસતિ, યુત્તકાલં પન અવેક્ખિત્વાવ ભાસતીતિ અત્થો. સાપદેસન્તિ સઉપમં, સકારણન્તિ અત્થો. પરિયન્તવતિન્તિ પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા, યથાસ્સા પરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ, એવં ભાસતીતિ અત્થો. અત્થસંહિતન્તિ અનેકેહિપિ નયેહિ વિભજન્તેન પરિયાદાતું અસક્કુણેય્યતાય અત્થસમ્પન્નં ભાસતિ. યં વા સો અત્થવાદી અત્થં વદતિ, તેન અત્થેન સંહિતત્તા અત્થસંહિતં વાચં ભાસતિ, ન અઞ્ઞં નિક્ખિપિત્વા અઞ્ઞં ભાસતીતિ વુત્તં હોતિ.

બીજગામભૂતગામસમારમ્ભાતિ મૂલબીજં ખન્ધબીજં ફળુબીજં અગ્ગબીજં બીજબીજન્તિ પઞ્ચવિધસ્સ બીજગામસ્સ ચેવ યસ્સ કસ્સચિ નીલતિણરુક્ખાદિકસ્સ ભૂતગામસ્સ ચ સમારમ્ભા, છેદનભેદનપચનાદિભાવેન વિકોપના પટિવિરતોતિ અત્થો.

એકભત્તિકોતિ પાતરાસભત્તં સાયમાસભત્તન્તિ દ્વે ભત્તાનિ. તેસુ પાતરાસભત્તં અન્તોમજ્ઝન્હિકેન પરિચ્છિન્નં, ઇતરં મજ્ઝન્હિકતો ઉદ્ધં અન્તોઅરુણેન. તસ્મા અન્તોમજ્ઝન્હિકે દસક્ખત્તું ભુઞ્જમાનોપિ એકભત્તિકોવ હોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘એકભત્તિકો’’તિ. રત્તિયા ભોજનં રત્તિ, તતો ઉપરતોતિ રત્તૂપરતો. અતિક્કન્તે મજ્ઝન્હિકે યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના ભોજનં વિકાલભોજનં નામ, તતો વિરતત્તા વિરતો વિકાલભોજના.

જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. રજતન્તિ કહાપણો લોહમાસકો જતુમાસકો દારુમાસકોતિ યે વોહારં ગચ્છન્તિ. તસ્સ ઉભયસ્સાપિ પટિગ્ગહણા પટિવિરતો, નેવ તં ઉગ્ગણ્હાતિ, ન ઉગ્ગણ્હાપેતિ, ન ઉપનિક્ખિત્તં સાદિયતીતિ અત્થો.

આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણાતિ સાલિવીહિયવગોધૂમકઙ્ગુવરકકુદ્રૂસકસઙ્ખાતસ્સ સત્તવિધસ્સપિ આમકધઞ્ઞસ્સ પટિગ્ગહણા. ન કેવલઞ્ચ એતેસં પટિગ્ગહણમેવ, આમસનમ્પિ ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિયેવ. આમકમંસપટિગ્ગહણાતિ એત્થ અઞ્ઞત્ર ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતા આમકમંસમચ્છાનં પટિગ્ગહણમેવ ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિ, નો આમસનન્તિ.

ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણાતિ એત્થ ઇત્થીતિ પુરિસન્તરગતા, ઇતરા કુમારિકા નામ, તાસં પટિગ્ગહણમ્પિ આમસનમ્પિ અકપ્પિયમેવ. દાસિદાસપટિગ્ગહણાતિ એત્થ દાસિદાસવસેનેવ તેસં પટિગ્ગહણં ન વટ્ટતિ, ‘‘કપ્પિયકારકં દમ્મિ, આરામિકં દમ્મી’’તિ એવં વુત્તે પન વટ્ટતિ. અજેળકાદીસુપિ ખેત્તવત્થુપરિયોસાનેસુ કપ્પિયાકપ્પિયનયો વિનયવસેન ઉપપરિક્ખિતબ્બો. તત્થ ખેત્તં નામ યસ્મિં પુબ્બણ્ણં રુહતિ. વત્થુ નામ યસ્મિં અપરણ્ણં રુહતિ. યત્થ વા ઉભયમ્પિ રુહતિ, તં ખેત્તં. તદત્થાય અકતભૂમિભાગો વત્થુ. ખેત્તવત્થુસીસેન ચેત્થ વાપિ-તળાકાદીનિપિ સઙ્ગહિતાનેવ.

દૂતેય્યં વુચ્ચતિ દૂતકમ્મં ગિહીનં પણ્ણં વા સાસનં વા ગહેત્વા તત્થ તત્થ ગમનં. પહિણગમનં વુચ્ચતિ ઘરા ઘરં પેસિતસ્સ ખુદ્દકગમનં. અનુયોગો નામ તદુભયકરણં. તસ્મા દુતેય્યપહિણગમનાનં અનુયોગોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. કયવિક્કયાતિ કયા ચ વિક્કયા ચ. તુલાકૂટાદીસુ કૂટન્તિ વઞ્ચનં. તત્થ તુલાકૂટં તાવ રૂપકૂટં, અઙ્ગકૂટં, ગહણકૂટં, પટિચ્છન્નકૂટન્તિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ રૂપકૂટં નામ દ્વે તુલા સમરૂપા કત્વા ગણ્હન્તો મહતિયા ગણ્હાતિ, દદન્તો ખુદ્દિકાય દેતિ. અઙ્ગકૂટં નામ ગણ્હન્તો પચ્છાભાગે હત્થેન તુલં અક્કમતિ, દદન્તો પુબ્બભાગે. ગહણકૂટં નામ ગણ્હન્તો મૂલે રજ્જું ગણ્હાતિ, દદન્તો અગ્ગે. પટિચ્છન્નકૂટં નામ તુલં સુસિરં કત્વા અન્તો અયચુણ્ણં પક્ખિપિત્વા ગણ્હન્તો તં પચ્છાભાગે કરોતિ, દદન્તો અગ્ગભાગે.

કંસો વુચ્ચતિ સુવણ્ણપાતિ, તાય વઞ્ચનં કંસકૂટં. કથં? એકં સુવણ્ણપાતિં કત્વા અઞ્ઞા દ્વે તિસ્સો લોહપાતિયો સુવણ્ણવણ્ણા કરોતિ. તતો જનપદં ગન્ત્વા કિઞ્ચિદેવ અડ્ઢકુલં પવિસિત્વા ‘‘સુવણ્ણભાજનાનિ કિણથા’’તિ વત્વા અગ્ઘે પુચ્છિતે સમગ્ઘતરં દાતુકામા હોન્તિ. તતો તેહિ ‘‘કથં ઇમેસં સુવણ્ણભાવો જાનિતબ્બો’’તિ વુત્તે ‘‘વીમંસિત્વા ગણ્હથા’’તિ સુવણ્ણપાતિં પાસાણે ઘંસિત્વા સબ્બપાતિયો દત્વા ગચ્છતિ.

માનકૂટં નામ હદયભેદ-સિખાભેદ-રજ્જુભેદવસેન તિવિધં હોતિ. તત્થ હદયભેદો સપ્પિતેલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો હેટ્ઠાછિદ્દેન માનેન ‘‘સણિકં આસિઞ્ચા’’તિ વત્વા અત્તનો ભાજને બહું પગ્ઘરાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો છિદ્દં પિધાય સીઘં પૂરેત્વા દેતિ. સિખાભેદો તિલતણ્ડુલાદિમિનનકાલે લબ્ભતિ. તાનિ હિ ગણ્હન્તો સણિકં સિખં ઉસ્સાપેત્વા ગણ્હાતિ, દદન્તો વેગેન પૂરેત્વા સિખં છિન્દન્તો દેતિ. રજ્જુભેદો ખેત્તવત્થુમિનનકાલે લબ્ભતિ. લઞ્જં અલભન્તા હિ ખેત્તં અમહન્તમ્પિ મહન્તં કત્વા મિનન્તિ.

ઉક્કોટનાદીસુ ઉક્કોટનન્તિ સામિકે અસ્સામિકે કાતું લઞ્જગ્ગહણં. વઞ્ચનન્તિ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ પરેસં વઞ્ચનં. તત્રિદમેકં વત્થુ – એકો કિર લુદ્દકો મિગઞ્ચ મિગપોતકઞ્ચ ગહેત્વા આગચ્છતિ. તમેકો ધુત્તો ‘‘કિં ભો મિગો અગ્ઘતિ, કિં મિગપોતકો’’તિ આહ. ‘‘મિગો દ્વે કહાપણે, મિગપોતકો એક’’ન્તિ ચ વુત્તે એકં કહાપણં દત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા થોકં ગન્ત્વા નિવત્તો ‘‘ન મે ભો મિગપોતકેનત્થો, મિગં મે દેહી’’તિ આહ. તેન હિ દ્વે કહાપણે દેહીતિ. સો આહ – ‘‘નનુ તે ભો મયા પઠમં એકો કહાપણો દિન્નો’’તિ? આમ દિન્નોતિ. ઇમમ્પિ મિગપોતકં ગણ્હ, એવં સો ચ કહાપણો અયઞ્ચ કહાપણગ્ઘનકો મિગપોતકો’’તિ દ્વે કહાપણા ભવિસ્સન્તીતિ. સો ‘‘કારણં વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા મિગપોતકં ગહેત્વા મિગં અદાસીતિ. નિકતીતિ યોગવસેન વા માયાવસેન વા અપામઙ્ગં પામઙ્ગન્તિ, અમણિં મણિન્તિ, અસુવણ્ણં સુવણ્ણન્તિ કત્વા પતિરૂપકેન વઞ્ચનં. સાચિયોગોતિ કુટિલયોગો. એતેસંયેવ ઉક્કોટનાદીનમેતં નામં. તસ્મા ઉક્કોટનસાચિયોગો વઞ્ચનસાચિયોગો નિકતિસાચિયોગોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેચિ અઞ્ઞં દસ્સેત્વા અઞ્ઞસ્સ પરિવત્તનં સાચિયોગોતિ વદન્તિ, તં પન વઞ્ચનેનેવ સઙ્ગહિતં.

છેદનાદીસુ છેદનન્તિ હત્થચ્છેદનાદિ. વધોતિ મારણં. બન્ધોતિ રજ્જુબન્ધનાદીહિ બન્ધનં. વિપરામોસોતિ હિમવિપરામોસો, ગુમ્બવિપરામોસોતિ દુવિધો. યં હિમપાતસમયે હિમેન પટિચ્છન્ના હુત્વા મગ્ગપ્પટિપન્નં જનં મુસન્તિ, અયં હિમવિપરામોસો. યં ગુમ્બાદીહિ પટિચ્છન્ના મુસન્તિ, અયં ગુમ્બવિપરામોસો. આલોપો વુચ્ચતિ ગામનિગમાદીનં વિલોપકરણં. સહસાકારોતિ સાહસિકકિરિયા, ગેહં પવિસિત્વા મનુસ્સાનં ઉરે સત્થં ઠપેત્વા ઇચ્છિતભણ્ડગ્ગહણં. એવમેતસ્મા છેદન…પે… સહસાકારા પટિવિરતો હોતિ.

સો સન્તુટ્ઠો હોતીતિ સ્વાયં ભિક્ખુ હેટ્ઠા વુત્તેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ દ્વાદસવિધેન ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસેન સમન્નાગતો હોતિ. ઇમિના પન દ્વાદસવિધેન ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસેન સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અટ્ઠ પરિક્ખારા વટ્ટન્તિ – તીણિ ચીવરાનિ, પત્તો, દન્તકટ્ઠચ્છેદનવાસિ, એકા સૂચિ, કાયબન્ધનં પરિસ્સાવનન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, વાસિ સૂચિ ચ બન્ધનં;

પરિસ્સાવનેન અટ્ઠેતે, યુત્તયોગસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ.

તે સબ્બે કાયપરિહારિકાપિ હોન્તિ, કુચ્છિપરિહારિકાપિ. કથં? તિચીવરં તાવ નિવાસેત્વા પારુપિત્વા ચ વિચરણકાલે કાયં પરિહરતિ પોસેતીતિ કાયપરિહારિકં હોતિ. ચીવરકણ્ણેન ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા પિવનકાલે, ખાદિતબ્બફલાફલં ગહણકાલે ચ કુચ્છિં પરિહરતિ પોસેતીતિ કુચ્છિપરિહારિકં હોતિ. પત્તોપિ તેન ઉદકં ઉદ્ધરિત્વા ન્હાનકાલે કુટિપરિભણ્ડકરણકાલે ચ કાયપરિહારિકો હોતિ, આહારં ગહેત્વા ભુઞ્જનકાલે કુચ્છિપરિહારિકો. વાસિપિ તાય દન્તકટ્ઠચ્છેદનકાલે મઞ્ચપીઠાનં અઙ્ગપાદચીવરકુટિદણ્ડકસજ્જનકાલે ચ કાયપરિહારિકા હોતિ, ઉચ્છુચ્છેદનનાળિકેરાદિતચ્છનકાલે કુચ્છિપરિહારિકા. સૂચિપિ ચીવરસિબ્બનકાલે કાયપરિહારિકા હોતિ, પૂવં વા ફલં વા વિજ્ઝિત્વા ખાદનકાલે કુચ્છિપરિહારિકા. કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા વિચરણકાલે કાયપરિહારિકં, ઉચ્છુઆદીનિ બન્ધિત્વા ગહણકાલે કુચ્છિપરિહારિકં. પરિસ્સાવનં તેન ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા ન્હાનકાલે સેનાસનપરિભણ્ડકરણકાલે ચ કાયપરિહારિકં, પાનીયપાનકપરિસ્સાવનકાલે તેનેવ તિલતણ્ડુલપુથુકાદીનિ ગહેત્વા ખાદનકાલે ચ કુચ્છિપરિહારિકં. અયં તાવ અટ્ઠપરિક્ખારિકસ્સ પરિક્ખારમત્તા.

નવપરિક્ખારિકસ્સ પન સેય્યં પવિસન્તસ્સ તત્રટ્ઠકપચ્ચત્થરણં વા કુઞ્ચિકા વા વટ્ટતિ. દસપરિક્ખારિકસ્સ નિસીદનં વા ચમ્મખણ્ડં વા વટ્ટતિ. એકાદસપરિક્ખારિકસ્સ કત્તરયટ્ઠિ વા તેલનાળિકા વા વટ્ટતિ. દ્વાદસપરિક્ખારિકસ્સ છત્તં વા ઉપાહનં વા વટ્ટતિ. એતેસુ ચ અટ્ઠપરિક્ખારિકોવ સન્તુટ્ઠો, ઇતરે અસન્તુટ્ઠા મહિચ્છા મહાભારાતિ ન વત્તબ્બા. એતેપિ અપ્પિચ્છાવ સન્તુટ્ઠાવ સુભરાવ સલ્લહુકવુત્તિનોવ. ભગવા પન ન ઇમં સુત્તં તેસં વસેન કથેસિ, અટ્ઠપરિક્ખારિકસ્સ વસેન કથેસિ. સો હિ ખુદ્દકવાસિઞ્ચ સૂચિઞ્ચ પરિસ્સાવને પક્ખિપિત્વા પત્તસ્સ અન્તો ઠપેત્વા પત્તં અંસકૂટે લગ્ગેત્વા તિચીવરં કાયપ્પટિબદ્ધં કત્વા યેનિચ્છકં સુખં પક્કમતિ, પટિનિવત્તિત્વા ગહેતબ્બં નામસ્સ ન હોતિ. ઇતિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સલ્લહુકવુત્તિતં દસ્સેન્તો ભગવા સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેનાતિઆદિમાહ.

તત્થ કાયપરિહારિકેનાતિ કાયપરિહરણમત્તકેન. કુચ્છિપરિહારિકેનાતિ કુચ્છિપરિહરણમત્તકેન. સમાદાયેવ પક્કમતીતિ તં અટ્ઠપરિક્ખારમત્તકં સબ્બં ગહેત્વાવ કાયપ્પટિબદ્ધં કત્વાવ ગચ્છતિ, ‘‘મમ વિહારો પરિવેણં ઉપટ્ઠાકો’’તિસ્સ સઙ્ગો વા બન્ધો વા ન હોતિ. સો જિયા મુત્તો સરો વિય, યૂથા અપક્કન્તો મત્તહત્થી વિય ઇચ્છિતિચ્છિતં સેનાસનં, વનસણ્ડં, રુક્ખમૂલં, નવં પબ્ભારં પરિભુઞ્જન્તો એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, સબ્બિરિયાપથેસુ એકો અદુતિયો.

‘‘ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતિ,

સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેન;

પરિસ્સયાનં સહિતા અછમ્ભી,

એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૨; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસો ૧૨૮) –

એવં વણ્ણિતં ખગ્ગવિસાણકપ્પતં આપજ્જતિ.

ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય સાધેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ પક્ખી સકુણોતિ પક્ખયુત્તો સકુણો. ડેતીતિ ઉપ્પતતિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – સકુણા નામ ‘‘અસુકસ્મિં પદેસે રુક્ખો પરિપક્કફલો’’તિ ઞત્વા નાનાદિસાહિ આગન્ત્વા નખપક્ખતુણ્ડાદીહિ તસ્સ ફલાનિ વિજ્ઝન્તા વિધુનન્તા ખાદન્તિ, ‘‘ઇદં અજ્જતનાય, ઇદં સ્વાતનાય ભવિસ્સતી’’તિ નેસં ન હોતિ. ફલે પન ખીણે નેવ રુક્ખસ્સ આરક્ખં ઠપેન્તિ, ન તત્થ પક્ખં વા પત્તં વા નખં વા તુણ્ડં વા ઠપેન્તિ, અથ ખો તસ્મિં રુક્ખે અનપેક્ખા હુત્વા યો યં દિસાભાગં ઇચ્છતિ, સો તેન સપત્તભારોવ ઉપ્પતિત્વા ગચ્છતિ. એવમેવ અયં ભિક્ખુ નિસ્સઙ્ગો નિરપેક્ખોયેવ પક્કમતિ, સમાદાયેવ પક્કમતિ. અરિયેનાતિ નિદ્દોસેન. અજ્ઝત્તન્તિ સકે અત્તભાવે. અનવજ્જસુખન્તિ નિદ્દોસસુખં.

સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો ભિક્ખુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં પસ્સિત્વાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૫) વુત્તં. અબ્યાસેકસુખન્તિ કિલેસેહિ અનાસિત્તસુખં, અવિકિણ્ણસુખન્તિપિ વુત્તં. ઇન્દ્રિયસંવરસુખં હિ દિટ્ઠાદીસુ દિટ્ઠમત્તાદિવસેન પવત્તતાય અવિકિણ્ણં હોતિ.

સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ સો મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં સંવરેન સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઇમેસુ અભિક્કન્તપટિક્કન્તાદીસુ સત્તસુ ઠાનેસુ સતિસમ્પજઞ્ઞવસેન સમ્પજાનકારી હોતિ. તત્થ અભિક્કન્તન્તિ પુરતો ગમનં. પટિક્કન્તન્તિ પચ્છાગમનં.

સમ્પજાનકારી હોતીતિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં, સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં, ગોચરસમ્પજઞ્ઞં, અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં સતિસમ્પયુત્તાનં સમ્પજઞ્ઞાનં વસેન સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાયેવ તાનિ અભિક્કન્તપટિક્કન્તાનિ કરોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ઇચ્છન્તેન દીઘનિકાયે સામઞ્ઞફલવણ્ણનાતો વા મજ્ઝિમનિકાયે સતિપટ્ઠાનવણ્ણનાતો વા ગહેતબ્બો.

સો ઇમિના ચાતિઆદિના કિં દસ્સેતિ? અરઞ્ઞવાસસ્સ પચ્ચયસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. યસ્સ હિ ઇમે ચત્તારો પચ્ચયા નત્થિ, તસ્સ અરઞ્ઞવાસો ન ઇજ્ઝતિ, તિરચ્છાનગતેહિ વા વનચરકેહિ વા સદ્ધિં વત્થબ્બતં આપજ્જતિ. અરઞ્ઞે અધિવત્થા દેવતા ‘‘કિં એવરૂપસ્સ પાપભિક્ખુનો અરઞ્ઞવાસેના’’તિ ભેરવસદ્દં સાવેન્તિ, હત્થેહિ સીસં પહરિત્વા પલાયનાકારં કરોન્તિ. ‘‘અસુકો ભિક્ખુ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પાપકમ્મમકાસી’’તિ અયસો પત્થરતિ. યસ્સ પનેતે ચત્તારો પચ્ચયા અત્થિ, તસ્સ અરઞ્ઞવાસો ઇજ્ઝતિ. સો હિ અત્તનો સીલં પચ્ચવેક્ખન્તો કિઞ્ચિ કાળકં વા તિલકં વા અપસ્સન્તો પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તં ખયતો વયતો સમ્મસન્તો અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. અરઞ્ઞે અધિવત્થા દેવતા અત્તમના વણ્ણં ભાસન્તિ. ઇતિસ્સ ઉદકે પક્ખિત્તતેલબિન્દુ વિય યસો વિત્થારિકો હોતિ.

તત્થ વિવિત્તન્તિ સુઞ્ઞં, અપ્પસદ્દં, અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ અત્થો. એતદેવ હિ સન્ધાય વિભઙ્ગે ‘‘વિવિત્તન્તિ સન્તિકે ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તઞ્ચ અનાકિણ્ણં ગહટ્ઠેહિ પબ્બજિતેહિ, તેન તં વિવિત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૬) વુત્તં. સેતિ ચેવ આસતિ ચ એત્થાતિ સેનાસનં. મઞ્ચપીઠાનમેતં અધિવચનં. તેનાહ – ‘‘સેનાસનન્તિ મઞ્ચોપિ સેનાસનં, પીઠમ્પિ, ભિસિપિ, બિમ્બોહનમ્પિ, વિહારોપિ, અડ્ઢયોગોપિ, પાસાદોપિ, હમ્મિયમ્પિ, ગુહાપિ, અટ્ટોપિ, માળોપિ, લેણમ્પિ, વેળુગુમ્બોપિ, રુક્ખમૂલમ્પિ, મણ્ડપોપિ સેનાસનં, યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તિ, સબ્બમેતં સેનાસન’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૭). અપિચ વિહારો, અડ્ઢયોગો, પાસાદો, હમ્મિયં, ગુહાતિ ઇદં વિહારસેનાસનં નામ. મઞ્ચો, પીઠં, ભિસિ, બિમ્બોહનન્તિ ઇદં મઞ્ચપીઠસેનાસનં નામ. ચિમિલિકા, ચમ્મખણ્ડો, તિણસન્થારો, પણ્ણસન્થારોતિ ઇદં સન્થતસેનાસનં નામ. યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તીતિ એતં ઓકાસસેનાસનં નામાતિ એવં ચતુબ્બિધં સેનાસનં હોતિ. તં સબ્બમ્પિ સેનાસનગ્ગહણેન ગહિતમેવ.

ઇમસ્સ પન સકુણસદિસસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ ભિક્ખુનો અનુચ્છવિકં દસ્સેન્તો અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલન્તિઆદિમાહ. તત્થ અરઞ્ઞન્તિ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) ‘‘ઇદં ભિક્ખુનીનં વસેન આગતં અરઞ્ઞં. ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) ઇદં પન ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અનુરૂપં. તસ્સ લક્ખણં વિસુદ્ધિમગ્ગે ધુતઙ્ગનિદ્દેસે વુત્તં. રુક્ખમૂલન્તિ યંકિઞ્ચિ સીતચ્છાયં વિવિત્તં રુક્ખમૂલં. પબ્બતન્તિ સેલં. તત્થ હિ ઉદકસોણ્ડીસુ ઉદકકિચ્ચં કત્વા સીતાય રુક્ખચ્છાયાય નિસિન્નસ્સ નાનાદિસાસુ ખાયમાનાસુ સીતેન વાતેન બીજિયમાનસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. કન્દરન્તિ કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તેન દારિતં ઉદકભિન્નં પબ્બતપદેસં, યં નિતમ્બન્તિપિ નદીનિકુઞ્જન્તિપિ વદન્તિ. તત્થ હિ રજતપટ્ટસદિસા વાલિકા હોતિ, મત્થકે મણિવિતાનં વિય વનગહનં, મણિક્ખન્ધસદિસં ઉદકં સન્દતિ. એવરૂપં કન્દરં ઓરુય્હ પાનીયં પિવિત્વા ગત્તાનિ સીતાનિ કત્વા વાલિકં ઉસ્સાપેત્વા પંસુકૂલચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા નિસિન્નસ્સ સમણધમ્મં કરોતો ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. ગિરિગુહન્તિ દ્વિન્નં પબ્બતાનં અન્તરં, એકસ્મિંયેવ વા ઉમઙ્ગસદિસં મહાવિવરં. સુસાનલક્ખણં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૪) વુત્તં. વનપત્થન્તિ ગામન્તં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારટ્ઠાનં, યત્થ ન કસન્તિ ન વપન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘વનપત્થન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિઆદિ. અબ્ભોકાસન્તિ અચ્છન્નં. આકઙ્ખમાનો પનેત્થ ચીવરકુટિં કત્વા વસતિ. પલાલપુઞ્જન્તિ પલાલરાસિં. મહાપલાલપુઞ્જતો હિ પલાલં નિક્કડ્ઢિત્વા પબ્ભારલેણસદિસે આલયે કરોન્તિ, ગચ્છગુમ્બાદીનમ્પિ ઉપરિ પલાલં પક્ખિપિત્વા હેટ્ઠા નિસિન્ના સમણધમ્મં કરોન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

પચ્છાભત્તન્તિ ભત્તસ્સ પચ્છતો. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતપરિયેસનતો પટિક્કન્તો. પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમસરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન પણમન્તિ. અથસ્સ યા તેસં પણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ ન ઉપ્પજ્જમાનાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ, વુદ્ધિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા, મુખસમીપે વા કત્વાતિ અત્થો. તેનેવ વિભઙ્ગે વુત્તં – ‘‘અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સૂપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (વિભ. ૫૩૭). અથ વા ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ – ‘પરિમુખં સતિ’’’ન્તિ એવં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૪) વુત્તનયેન પનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપો ‘‘પરિગ્ગહિતનિય્યાનં સતિં કત્વા’’તિ.

અભિજ્ઝં લોકેતિ એત્થ લુજ્જન-પલુજ્જનટ્ઠેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા લોકો. તસ્મા પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ રાગં પહાય કામચ્છન્દં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ અયમેત્થ અત્થો. વિગતાભિજ્ઝેનાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનત્તા વિગતાભિજ્ઝેન, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસદિસેનાતિ અત્થો. અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતીતિ અભિજ્ઝાતો ચિત્તં પરિમોચેતિ, યથા નં સા મુઞ્ચતિ ચેવ મુઞ્ચિત્વા ચ ન પુન ગણ્હાતિ, એવં કરોતીતિ અત્થો. બ્યાપાદપદોસં પહાયાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. બ્યાપજ્જતિ ઇમિના ચિત્તં પૂતિકુમ્માસાદયો વિય પુરિમપકતિં પજહતીતિ બ્યાપાદો. વિકારપ્પત્તિયા પદુસ્સતિ, પરં વા પદૂસેતિ વિનાસેતીતિ પદોસો. ઉભયમ્પેતં કોધસ્સેવ અધિવચનં. થિનં ચિત્તગેલઞ્ઞં, મિદ્ધં ચેતસિકગેલઞ્ઞં. થિનઞ્ચ મિદ્ધઞ્ચ થિનમિદ્ધં. આલોકસઞ્ઞીતિ રત્તિમ્પિ દિવાપિ દિટ્ઠઆલોકસઞ્જાનનસમત્થાય વિગતનીવરણાય પરિસુદ્ધાય સઞ્ઞાય સમન્નાગતો. સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચ ઞાણેન ચ સમન્નાગતો. ઇદં ઉભયં આલોકસઞ્ઞાય ઉપકારકત્તા વુત્તં. ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ કુક્કુચ્ચઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં. તિણ્ણવિચિકિચ્છોતિ વિચિકિચ્છં તરિત્વા અતિક્કમિત્વા ઠિતો. ‘‘કથમિદં કથમિદ’’ન્તિ એવં નપ્પવત્તતીતિ અકથંકથી. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ અનવજ્જેસુ ધમ્મેસુ. ‘‘ઇમે નુ ખો કુસલા, કથમિમે કુસલા’’તિ એવં ન વિચિકિચ્છતિ ન કઙ્ખતીતિ અત્થો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. ઇમેસુ પન નીવરણેસુ વચનત્થલક્ખણાદિભેદતો યં વત્તબ્બં સિયા, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૧-૭૨) વુત્તં. પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણેતિ યસ્મા ઇમે પઞ્ચ નીવરણા ઉપ્પજ્જમાના અનુપ્પન્નાય લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, ઉપ્પન્નાપિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ વા અભિઞ્ઞા ઉચ્છિન્દિત્વા પાતેન્તિ. તસ્મા પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણાતિ વુચ્ચન્તિ. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાનિ.

ઇમે આસવાતિઆદિ અપરેનાપિ પરિયાયેન ચતુસચ્ચપ્પકાસનત્થં વુત્તં. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ એત્તાવતા હેટ્ઠા તીહિ અઙ્ગેહિ બાહિરસમયસ્સ નિપ્ફલભાવં દસ્સેત્વા ચતુત્થેન અઙ્ગેન અત્તનો સાસનસ્સ ગમ્ભીરભાવં પકાસેત્વા દેસનાય અરહત્તેન કૂટં ગણ્હિ. ઇદાનિ દેસનં અપ્પેન્તો એવં ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

૯. તણ્હાસુત્તવણ્ણના

૧૯૯. નવમે જાલિનિન્તિ જાલસદિસં. યથા હિ જાલં સમન્તતો સંસિબ્બિતં આકુલબ્યાકુલં, એવં તણ્હાપીતિ જાલસદિસત્તા જાલિનીતિ વુત્તા. તયો વા ભવે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાય એતિસ્સા તત્થ તત્થ અત્તનો કોટ્ઠાસભૂતં જાલં અત્થીતિપિ જાલિની. સરિતન્તિ તત્થ તત્થ સરિત્વા સંસરિત્વા ઠિતં. વિસટન્તિ પત્થટં વિક્ખિત્તં. વિસત્તિકન્તિ તત્થ તત્થ વિસત્તં લગ્ગં લગિતં. અપિચ ‘‘વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા. વિસફલાતિ વિસત્તિકા’’તિઆદિનાપિ (મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૨૨) નયેનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉદ્ધસ્તોતિ ઉપરિ ધંસિતો. પરિયોનદ્ધોતિ સમન્તા વેઠિતો. તન્તાકુલકજાતોતિ તન્તં વિય આકુલજાતો. યથા નામ દુન્નિક્ખિત્તં મૂસિકચ્છિન્નં પેસકારાનં તન્તં તહિં તહિં આકુલં હોતિ, ‘‘ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં હોતિ, એવં સત્તા ઇમાય તણ્હાય પરિયોનદ્ધા આકુલબ્યાકુલા ન સક્કોન્તિ અત્તનો નિસ્સરણમગ્ગં ઉજું કાતું. ગુલાગુણ્ઠિકજાતોતિ ગુલાગુણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્તં. ગુલા નામ સકુણિકા, તસ્સા કુલાવકોતિપિ એકે. યથા તદુભયમ્પિ આકુલં અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં. મુઞ્જપબ્બજભૂતોતિ મુઞ્જતિણં વિય પબ્બજતિણં વિય ચ ભૂતો, તાદિસો જાતો. યથા તાનિ તિણાનિ કોટ્ટેત્વા કતરજ્જું જિણ્ણકાલે કત્થચિ પતિતં ગહેત્વા તેસં તિણાનં ‘‘ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં. તમ્પિ ચ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કા ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય તણ્હાજાલં પદાલેત્વા અત્તનો નિસ્સરણમગ્ગં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. એવમયં લોકો તણ્હાજાલેન પરિયોનદ્ધો અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ. તત્થ અપાયોતિ નિરય-તિરચ્છાનયોનિ-પેત્તિવિસય-અસુરકાયા. સબ્બેપિ હિ તે વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ આયસ્સ અભાવતો અપાયાતિ વુચ્ચન્તિ. તથા દુક્ખસ્સ ગતિભાવતો દુગ્ગતિ. સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતો. ઇતરો પન –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ.

તં સબ્બં નાતિવત્તતિ નાતિક્કમતિ, અથ ખો ચુતિતો પટિસન્ધિં પટિસન્ધિતો ચુતિન્તિ એવં પુનપ્પુનં ચુતિપટિસન્ધિયો ગણ્હમાનો તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ મહાસમુદ્દે વાતક્ખિત્તનાવા વિય યન્તે યુત્તગોણો વિય ચ પરિબ્ભમતિયેવ.

અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયાતિ અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદઞ્હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. બાહિરસ્સ ઉપાદાયાતિ બાહિરં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય, ઇદમ્પિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. અસ્મીતિ, ભિક્ખવે, સતીતિ, ભિક્ખવે, યદેતં અજ્ઝત્તં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમૂહગ્ગાહતો અસ્મીતિ હોતિ, તસ્મિં સતીતિ અત્થો. ઇત્થસ્મીતિ હોતીતિઆદીસુ પન એવં સમૂહતો અહન્તિ ગહણે સતિ તતો અનુપનિધાય ચ ઉપનિધાય ચાતિ દ્વિધા ગહણં હોતિ. તત્થ અનુપનિધાયાતિ અઞ્ઞં આકારં અનુપગમ્મ સકભાવમેવ આરમ્મણં કત્વા ઇત્થસ્મીતિ હોતિ, ખત્તિયાદીસુ ઇદંપકારો અહન્તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન હોતીતિ અત્થો. ઇદં તાવ અનુપનિધાય ગહણં. ઉપનિધાય ગહણં પન દુવિધં હોતિ સમતો ચ અસમતો ચ. તં દસ્સેતું એવંસ્મીતિ અઞ્ઞથાસ્મીતિ ચ વુત્તં. તત્થ એવંસ્મીતિ ઇદં સમતો ઉપનિધાય ગહણં, યથાયં ખત્તિયો યથાયં બ્રાહ્મણો, એવમહમ્પીતિ અત્થો. અઞ્ઞથાસ્મીતિ ઇદં પન અસમતો ગહણં, યથાયં ખત્તિયો યથાયં બ્રાહ્મણો, તતો અઞ્ઞથા અહં, હીનો વા અધિકો વાતિ અત્થો. ઇમાનિ તાવ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ચત્તારિ તણ્હાવિચરિતાનિ.

અસસ્મીતિ સતસ્મીતિ ઇમાનિ પન દ્વે યસ્મા અત્થીતિ અસં, નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. સીદતીતિ સતં, અનિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મા સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ઇતો પરાનિ સન્તિ એવમાદીનિ ચત્તારિ સંસયપરિવિતક્કવસેન વુત્તાનિ. સન્તિ હોતીતિ એવમાદીસુ અહં સિયન્તિ હોતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. અધિપ્પાયો પનેત્થ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. અપિહં સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અપિ નામ અહં ભવેય્યન્તિ એવં પત્થનાકપ્પનવસેન વુત્તાનિ. તાનિપિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ભવિસ્સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અનાગતવસેન વુત્તાનિ. તેસમ્પિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. એવમેતે –

‘‘દ્વે દિટ્ઠિસીસા સીસઞ્ઞે, ચત્તારો સીસમૂલકા;

તયો તયોતિ એતાનિ, અટ્ઠારસ વિભાવયે.

એતેસુ હિ અસસ્મિ, સતસ્મીતિ એતે દ્વે દિટ્ઠિસીસા નામ. અસ્મિ, સન્તિ, અપિહં સન્તિ, ભવિસ્સન્તિ એતે ચત્તારો સુદ્ધસીસા એવ. ઇત્થસ્મીતિઆદયો તયો તયોતિ દ્વાદસ સીસમૂલકા નામાતિ એવમેતે દ્વે દિટ્ઠિસીસા ચત્તારો સુદ્ધસીસા દ્વાદસ સીસમૂલકાતિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતધમ્મા વેદિતબ્બા. ઇમાનિ તાવ અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ. બાહિરસ્સ ઉપાદાય તણ્હાવિચરિતેસુપિ એસેવ નયો. ઇમિનાતિ ઇમિના રૂપેન વા…પે… વિઞ્ઞાણેન વાતિ એસ વિસેસો વેદિતબ્બો. સેસં તાદિસમેવ.

ઇતિ એવરૂપાનિ અતીતાનિ છત્તિંસાતિ એકમેકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અતીતે અદ્ધનિ છત્તિંસ. અનાગતાનિ છત્તિંસાતિ એકમેકસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ ચ અનાગતે અદ્ધનિ છત્તિંસ. પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એકસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ યથાસમ્ભવતો બહૂનં વા પચ્ચુપ્પન્ને અદ્ધનિ છત્તિંસાવ. સબ્બસત્તાનં પન નિયમેનેવ અતીતે અદ્ધનિ છત્તિંસ, અનાગતે છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસ. અનન્તા હિ અસદિસતણ્હામાનદિટ્ઠિભેદા સત્તા. અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતં હોન્તીતિ એત્થ પન અટ્ઠસતસઙ્ખાતં તણ્હાવિચરિતં હોતીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૦. પેમસુત્તવણ્ણના

૨૦૦. દસમે ન ઉસ્સેનેતીતિ દિટ્ઠિવસેન ન ઉક્ખિપતિ. ન પટિસેનેતીતિ પટિવિરુદ્ધો હુત્વા કલહભણ્ડનવસેન ન ઉક્ખિપતિ. ન ધૂપાયતીતિ અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય તણ્હાવિચરિતવસેન ન ધૂપાયતિ. ન પજ્જલતીતિ બાહિરસ્સ ઉપાદાય તણ્હાવિચરિતવસેન ન પજ્જલતિ. ન સમ્પજ્ઝાયતીતિ અસ્મિમાનવસેન ન સમ્પજ્ઝાયતિ. સેસં પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ.

મહાવગ્ગો પઞ્ચમો.