(૧૮) ૩. સઞ્ચેતનિયવગ્ગો

૧. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૧૭૧. તતિયસ્સ પઠમે કાયેતિ કાયદ્વારે, કાયવિઞ્ઞત્તિયા સતીતિ અત્થો. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિઆદીસુ કાયસઞ્ચેતના નામ કાયદ્વારે ચેતના પકપ્પના. સા અટ્ઠ કામાવચરકુસલવસેન અટ્ઠવિધા, અકુસલવસેન દ્વાદસવિધાતિ વીસતિવિધા. તથા વચીસઞ્ચેતના, તથા મનોસઞ્ચેતના. અપિચેત્થ નવ મહગ્ગતચેતનાપિ લબ્ભન્તિ. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયસઞ્ચેતનાપચ્ચયા. ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખન્તિ અટ્ઠકુસલકમ્મપચ્ચયા નિયકજ્ઝત્તે સુખં ઉપ્પજ્જતિ, દ્વાદસઅકુસલકમ્મપચ્ચયા દુક્ખં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાપચ્ચયાવાતિ અવિજ્જાકારણેનેવ. સચે હિ અવિજ્જા છાદયમાના પચ્ચયો હોતિ, એવં સન્તે તીસુ દ્વારેસુ સુખદુક્ખાનં પચ્ચયભૂતા ચેતના ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ મૂલભૂતાય અવિજ્જાય વસેનેતં વુત્તં.

સામં વાતિઆદીસુ પરેહિ અનાણત્તો સયમેવ અભિસઙ્ખરોન્તો સામં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ નામ. યં પન પરે સમાદપેત્વા આણાપેત્વા કારેન્તિ, તસ્સ તં કાયસઙ્ખારં પરે અભિસઙ્ખરોન્તિ નામ. યો પન કુસલં કુસલન્તિ અકુસલં અકુસલન્તિ કુસલવિપાકં કુસલવિપાકોતિ અકુસલવિપાકં અકુસલવિપાકોતિ જાનન્તો કાયદ્વારે વીસતિવિધં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અયં સમ્પજાનો અભિસઙ્ખરોતિ નામ. યો એવં અજાનન્તો અભિસઙ્ખરોતિ, અયં અસમ્પજાનો અભિસઙ્ખરોતિ નામ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ અસમ્પજાનકમ્મં એવં વેદિતબ્બં – દહરદારકા ‘‘માતાપિતૂહિ કતં કરોમા’’તિ ચેતિયં વન્દન્તિ, પુપ્ફપૂજં કરોન્તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દન્તિ, તેસં કુસલન્તિ અજાનન્તાનમ્પિ તં કુસલમેવ હોતિ. તથા મિગપક્ખિઆદયો તિરચ્છાના ધમ્મં સુણન્તિ, સઙ્ઘં વન્દન્તિ, ચેતિયં વન્દન્તિ, તેસં જાનન્તાનમ્પિ અજાનન્તાનમ્પિ તં કુસલમેવ હોતિ. દહરદારકા પન માતાપિતરો હત્થપાદેહિ પહરન્તિ, ભિક્ખૂનં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરન્તિ, દણ્ડં ખિપન્તિ, અક્કોસન્તિ. ગાવિયો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુબન્ધન્તિ, સુનખા અનુબન્ધન્તિ, ડંસન્તિ, સીહબ્યગ્ઘાદયો અનુબન્ધન્તિ, જીવિતા વોરોપેન્તિ. તેસં જાનન્તાનમ્પિ અજાનન્તાનમ્પિ અકુસલકમ્મં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ તીસુપિ દ્વારેસુ આયૂહનચેતના સમોધાનેતબ્બા. સેય્યથિદં – કાયદ્વારે સયંકતમૂલિકા વીસતિ ચેતના, આણત્તિમૂલિકા વીસતિ, સમ્પજાનમૂલિકા વીસતિ, અસમ્પજાનમૂલિકા વીસતીતિ અસીતિ ચેતના હોન્તિ, તથા વચીદ્વારે. મનોદ્વારે પન એકેકસ્મિમ્પિ વિકપ્પે એકૂનતિંસ કત્વા સતઞ્ચ સોળસ ચ હોન્તિ. ઇતિ સબ્બાપિ તીસુ દ્વારેસુ દ્વે સતાનિ છસત્તતિ ચ ચેતના. તા સબ્બાપિ સઙ્ખારક્ખન્ધોતેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, તંસમ્પયુત્તો વેદયિતાકારો વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્જાનનાકારો સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, કાયો ઉપાદારૂપં, તસ્સ પચ્ચયા ચતસ્સો ધાતુયો ચત્તારિ ભૂતાનીતિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચં નામ.

ઇમેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અવિજ્જા અનુપતિતાતિ ઇમેસુ વુત્તપ્પભેદેસુ ચેતનાધમ્મેસુ અવિજ્જા સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચ અનુપતિતા. એવં વટ્ટઞ્ચેવ વટ્ટમૂલિકા ચ અવિજ્જા દસ્સિતા હોતિ.

એત્તાવતા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ ઇદાનિ થુતિં કરોન્તો અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધાતિઆદિમાહ. તત્થ અસેસવિરાગનિરોધાતિ અસેસવિરાગેન ચેવ અસેસનિરોધેન ચ. સો કાયો ન હોતીતિ ખીણાસવસ્સ કાયેન કરણકમ્મં પઞ્ઞાયતિ, ચેતિયઙ્ગણસમ્મજ્જનં બોધિયઙ્ગણસમ્મજ્જનં અભિક્કમનં પટિક્કમનં વત્તાનુવત્તકરણન્તિ એવમાદિ. કાયદ્વારે પનસ્સ વીસતિ ચેતના અવિપાકધમ્મતં આપજ્જન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો કાયો ન હોતિ, યં પચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખ’’ન્તિ. કાયદ્વારપ્પવત્તા હિ ચેતના ઇધ કાયોતિ અધિપ્પેતા. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ખેત્તન્તિઆદીનિપિ કુસલાકુસલકમ્મસ્સેવ નામાનિ. તઞ્હિ વિપાકસ્સ વિરુહનટ્ઠાનટ્ઠેન ખેત્તં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ, કારણટ્ઠેન આયતનં, અધિકરણટ્ઠેન અધિકરણન્તિ વુચ્ચતિ.

ઇતિ સત્થા એત્તકેન ઠાનેન તીહિ દ્વારેહિ આયૂહિતકમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનટ્ઠાનં દસ્સેતું ચત્તારોમે ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અત્તભાવપ્પટિલાભાતિ પટિલદ્ધઅત્તભાવા. અત્તસઞ્ચેતના કમતીતિ અત્તના પકપ્પિતચેતના વહતિ પવત્તતિ.

અત્તસઞ્ચેતનાહેતુ તેસં સત્તાનં તમ્હા કાયા ચુતિ હોતીતિઆદીસુ ખિડ્ડાપદોસિકા દેવા અત્તસઞ્ચેતનાહેતુ ચવન્તિ. તેસઞ્હિ નન્દનવનચિત્તલતાવનફારુસકવનાદીસુ દિબ્બરતિસમપ્પિતાનં કીળન્તાનં પાનભોજને સતિ સમ્મુસ્સતિ, તે આહારુપચ્છેદેન આતપે ખિત્તમાલા વિય મિલાયન્તિ. મનોપદોસિકા દેવા પરસઞ્ચેતનાહેતુ ચવન્તિ, એતે ચાતુમહારાજિકા દેવા. તેસુ કિર એકો દેવપુત્તો ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ સપરિવારો રથેન વીથિં પટિપજ્જતિ. અથઞ્ઞો નિક્ખમન્તો તં પુરતો ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કિં, ભો, અયં કપણો અદિટ્ઠપુબ્બં વિય એતં દિસ્વા પીતિયા ઉદ્ધુમાતો વિય ગજ્જમાનો વિય ચ ગચ્છતી’’તિ કુજ્ઝતિ. પુરતો ગચ્છન્તોપિ નિવત્તિત્વા તં કુદ્ધં દિસ્વા કુદ્ધા નામ સુવિજાના હોન્તીતિ કુદ્ધભાવમસ્સ ઞત્વા ‘‘ત્વં કુદ્ધો મય્હં કિં કરિસ્સસિ, અયં સમ્પત્તિ મયા દાનસીલાદીનં વસેન લદ્ધા, ન તુય્હં વસેના’’તિ પટિકુજ્ઝતિ. એકસ્મિઞ્હિ કુદ્ધે ઇતરો અકુદ્ધો રક્ખતિ, ઉભોસુ પન કુદ્ધેસુ એકસ્સ કોધો ઇતરસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તસ્સપિ કોધો ઇતરસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ ઉભો કન્દન્તાનંયેવ ઓરોધાનં ચવન્તિ. મનુસ્સા અત્તસઞ્ચેતના ચ પરસઞ્ચેતના ચ હેતુ ચવન્તિ, અત્તસઞ્ચેતનાય ચ પરસઞ્ચેતનાય ચ હેતુભૂતાય ચવન્તીતિ અત્થો. મનુસ્સા હિ કુજ્ઝિત્વા અત્તનાવ અત્તાનં હત્થેહિપિ દણ્ડેહિપિ પહરન્તિ, રજ્જુબન્ધનાદીહિપિ બન્ધન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ, વિસમ્પિ ખાદન્તિ, પપાતેપિ પતન્તિ, ઉદકમ્પિ પવિસન્તિ, અગ્ગિમ્પિ પવિસન્તિ, પરેપિ દણ્ડેન વા સત્થને વા પહરિત્વા મારેન્તિ. એવં તેસુ અત્તસઞ્ચેતનાપિ પરસઞ્ચેતનાપિ કમતિ.

કતમે તેન દેવા દટ્ઠબ્બાતિ કતમે નામ તે દેવા દટ્ઠબ્બાતિ અત્થો. તેન વા અત્તભાવેન કતમે દેવા દટ્ઠબ્બાતિપિ અત્થો. કસ્મા પન થેરો ઇમં પઞ્હં પુચ્છતિ, કિં અત્તના કથેતું નપ્પહોતીતિ? પહોતિ, ઇદં પન પદં અત્તનો સભાવેન બુદ્ધવિસયં પઞ્હન્તિ થેરો ન કથેસિ. તેન દટ્ઠબ્બાતિ તેન અત્તભાવેન દટ્ઠબ્બા. અયં પન પઞ્હો હેટ્ઠા કામાવચરેપિ રૂપાવચરેપિ લબ્ભતિ, ભવગ્ગેન પન પરિચ્છિન્દિત્વા કથિતો નિપ્પદેસેન કથિતો હોતીતિ ભગવતા એવં કથિતો.

આગન્તારો ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થભાવં કામાવચરપઞ્ચક્ખન્ધભાવમેવ આગન્તારો, નેવ તત્રૂપપત્તિકા ન ઉપરૂપપત્તિકા હોન્તિ. અનાગન્તારો ઇત્થત્તન્તિ ઇમં ખન્ધપઞ્ચકં અનાગન્તારો, હેટ્ઠૂપપત્તિકા ન હોન્તિ, તત્રૂપપત્તિકા વા ઉપરૂપપત્તિકા વા તત્થેવ વા પરિનિબ્બાયિનો હોન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ હેટ્ઠિમભવે નિબ્બત્તાનં વસેન ઉપરૂપપત્તિકા વેદિતબ્બા. ભવગ્ગે પનેતં નત્થિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૨. વિભત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૭૨. દુતિયે અત્થપટિસમ્ભિદાતિ પઞ્ચસુ અત્થેસુ પભેદગતં ઞાણં. ઓધિસોતિ કારણસો. બ્યઞ્જનસોતિ અક્ખરસો. અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકેહિ કારણેહિ. આચિક્ખામીતિ કથેમિ. દેસેમીતિ પાકટં કત્વા કથેમિ. પઞ્ઞાપેમીતિ જાનાપેમિ. પટ્ઠપેમીતિ પટ્ઠપેત્વા પવત્તેત્વા કથેમિ. વિવરામીતિ વિવટં કત્વા કથેમિ. વિભજામીતિ વિભજિત્વા કથેમિ. ઉત્તાનીકરોમીતિ ગમ્ભીરં ઉત્તાનકં કત્વા કથેમિ. સો મં પઞ્હેનાતિ સો મં પઞ્હેન ઉપગચ્છતુ. અહં વેય્યાકરણેનાતિ અહમસ્સ પઞ્હકથનેન ચિત્તં આરાધેસ્સામિ. યો નો ધમ્માનં સુકુસલોતિ યો અમ્હાકં અધિગતધમ્માનં સુકુસલો સત્થા, સો એસ સમ્મુખીભૂતો. યદિ મયા અત્થપટિસમ્ભિદા ન સચ્છિકતા, ‘‘સચ્છિકરોહિ તાવ સારિપુત્તા’’તિ વત્વા મં પટિબાહિસ્સતીતિ સત્થુ પુરતો નિસિન્નકોવ સીહનાદં નદતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમાસુ ચ પન પટિસમ્ભિદાસુ તિસ્સો પટિસમ્ભિદા લોકિયા, અત્થપટિસમ્ભિદા લોકિયલોકુત્તરાતિ.

૩. મહાકોટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૧૭૩. તતિયે ફસ્સાયતનાનન્તિ ફસ્સાકરાનં, ફસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનાનન્તિ અત્થો. અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચીતિ એતેસુ અસેસતો નિરુદ્ધેસુ તતો પરં કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો અત્થીતિ પુચ્છતિ. નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચીતિ ઇધાપિ ‘‘અપ્પમત્તકોપિ કિલેસો નત્થી’’તિ પુચ્છતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમે પન ચત્તારોપિ પઞ્હે સસ્સતુચ્છેદએકચ્ચસસ્સતઅમરાવિક્ખેપવસેન પુચ્છતિ. તેનસ્સ થેરો પુચ્છિતપુચ્છિતં પટિબાહન્તો મા હેવન્તિ આહ. એત્થ હિઇતિ નિપાતમત્તં, એવં મા ભણીતિ અત્થો. અત્તૂપલદ્ધિવસેનેવ ‘‘અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચિ અઞ્ઞો કોચિ અત્તા નામ અત્થી’’તિ સસ્સતાદિઆકારેન પુચ્છતિ. કિં પનેસ અત્તૂપલદ્ધિકોતિ? ન અત્તૂપલદ્ધિકો. એવંલદ્ધિકો પન તત્થેકો ભિક્ખુ નિસિન્નો, સો પુચ્છિતું ન સક્કોતિ. તસ્સ લદ્ધિં વિસ્સજ્જાપનત્થં એવં પુચ્છતિ. યેપિ ચ અનાગતે એવંલદ્ધિકા ભવિસ્સન્તિ, તેસં ‘‘બુદ્ધકાલેપેસો પઞ્હો મહાસાવકેહિ વિસ્સજ્જિતો’’તિ વચનોકાસુપચ્છેદનત્થં પુચ્છતિયેવ.

અપ્પપઞ્ચં પપઞ્ચેતીતિ ન પપઞ્ચેતબ્બટ્ઠાને પપઞ્ચં કરોતિ, અનાચરિતબ્બં મગ્ગં ચરતિ. તાવતા પપઞ્ચસ્સ ગતીતિ યત્તકા છન્નં ફસ્સાયતનાનં ગતિ, તત્તકાવ તણ્હાદિટ્ઠિમાનપ્પભેદસ્સ પપઞ્ચસ્સ ગતિ. છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા પપઞ્ચનિરોધો પપઞ્ચવૂપસમોતિ એતેસુ છસુ આયતનેસુ સબ્બસો નિરુદ્ધેસુ પપઞ્ચાપિ નિરુદ્ધાવ હોન્તિ, વૂપસન્તાવ હોન્તીતિ અત્થો. આરુપ્પે પન પુથુજ્જનદેવતાનં કિઞ્ચાપિ પઞ્ચ ફસ્સાયતનાનિ નિરુદ્ધાનિ, છટ્ઠસ્સ પન અનિરુદ્ધત્તા તયોપિ પપઞ્ચા અપ્પહીનાવ. અપિચ પઞ્ચવોકારભવવસેનેવ પઞ્હો કથિતોતિ. ચતુત્થે ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૫. ઉપવાણસુત્તવણ્ણના

૧૭૫-૧૭૬. પઞ્ચમે વિજ્જાયન્તકરો હોતીતિ વિજ્જાય વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરો હોતિ, સકલં વટ્ટદુક્ખં પરિચ્છિન્નં પરિવટુમં કત્વા તિટ્ઠતીતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સઉપાદાનોતિ સગહણોવ હુત્વા. અન્તકરો અભવિસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કત્વા ઠિતો અભવિસ્સ. ચરણસમ્પન્નોતિ પન્નરસધમ્મભેદેન ચરણેન સમન્નાગતો. યથાભૂતં જાનં પસ્સં અન્તકરો હોતીતિ યથાસભાવં મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા પસ્સિત્વા વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કત્વા ઠિતો નામ હોતીતિ અરહત્તનિકૂટેન પઞ્હં નિટ્ઠપેસિ. છટ્ઠં હેટ્ઠા એકકનિપાતવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૭. રાહુલસુત્તવણ્ણના

૧૭૭. સત્તમે અજ્ઝત્તિકાતિ કેસાદીસુ વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ થદ્ધાકારલક્ખણા પથવીધાતુ. બાહિરાતિ બહિદ્ધા અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ પાસાણપબ્બતાદીસુ થદ્ધાકારલક્ખણા પથવીધાતુ. ઇમિનાવ નયેન સેસાપિ ધાતુયો વેદિતબ્બા. નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તાતિ ઇદં તયં તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહપટિક્ખેપવસેન વુત્તં. સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બન્તિ હેતુના કારણેન મગ્ગપઞ્ઞાય પસ્સિતબ્બં. દિસ્વાતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય પસ્સિત્વા. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ મગ્ગવજ્ઝતણ્હં સમૂલકં છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં વિવત્તયિ ઉબ્બત્તેત્વા પજહિ. સમ્મા માનાભિસમયાતિ હેતુના કારણેન નવવિધસ્સ માનસ્સ પહાનાભિસમયા. અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખં પરિચ્છિન્નં પરિવટુમં અકાસિ, કત્વા ઠિતોતિ અત્થો. ઇતિ સત્થારા સંયુત્તમહાનિકાયે રાહુલોવાદે (સં. નિ. ૩.૯૧ આદયો) વિપસ્સના કથિતા, ચૂળરાહુલોવાદેપિ (મ. નિ. ૩.૪૧૬ આદયો) વિપસ્સના કથિતા, અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદે (મ. નિ. ૨.૧૦૭ આદયો) દહરસ્સેવ સતો મુસાવાદા વેરમણી કથિતા, મહારાહુલોવાદે (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) વિપસ્સના કથિતા. ઇમસ્મિં અઙ્ગુત્તરમહાનિકાયે અયં ચતુકોટિકસુઞ્ઞતા નામ કથિતાતિ.

૮. જમ્બાલીસુત્તવણ્ણના

૧૭૮. અટ્ઠમે સન્તં ચેતોવિમુત્તિન્તિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અઞ્ઞતરં સમાપત્તિં. સક્કાયનિરોધન્તિ તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતસ્સ સક્કાયસ્સ નિરોધં, નિબ્બાનન્તિ અત્થો. ન પક્ખન્દતીતિ આરમ્મણવસેન ન પક્ખન્દતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ન પાટિકઙ્ખોતિ ન પાટિકઙ્ખિતબ્બો. લેપગતેનાતિ લેપમક્ખિતેન.

ઇમસ્મિઞ્ચ પનત્થે નદીપારં ગન્તુકામપુરિસોપમ્મં આહરિતબ્બં – એકો કિર પુરિસો ચણ્ડસોતાય વાળમચ્છાકુલાય નદિયા પારં ગન્તુકામો ‘‘ઓરિમં તીરં સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પારિમં તીરં ખેમં અપ્પટિભયં, કિં નુ ખો કત્વા પારં ગમિસ્સામી’’તિ પટિપાટિયા ઠિતે અટ્ઠ કકુધરુક્ખે દિસ્વા ‘‘સક્કા ઇમાય રુક્ખપટિપાટિયા ગન્તુ’’ન્તિ મનસિકત્વા ‘‘કકુધરુક્ખા નામ મટ્ઠસાખા હોન્તિ, સાખાય હત્થા ન સણ્ઠહેય્યુ’’ન્તિ નિગ્રોધપિલક્ખરુક્ખાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ લાખાય હત્થપાદે મક્ખેત્વા દક્ખિણહત્થેન એકં સાખં ગણ્હિ. હત્થો તત્થેવ લગિ. પુન વામહત્થેન દક્ખિણપાદેન વામપાદેનાતિ ચત્તારોપિ હત્થપાદા તત્થેવ લગિંસુ. સો અધોસિરો લમ્બમાનો ઉપરિનદિયં દેવે વુટ્ઠે પુણ્ણાય નદિયા સોતે નિમુગ્ગો કુમ્ભીલાદીનં ભક્ખો અહોસિ.

તત્થ નદીસોતં વિય સંસારસોતં દટ્ઠબ્બં, સોતસ્સ પારં ગન્તુકામપુરિસો વિય યોગાવચરો, ઓરિમતીરં વિય સક્કાયો, પારિમતીરં વિય નિબ્બાનં, પટિપાટિયા ઠિતા અટ્ઠ કકુધરુક્ખા વિય અટ્ઠ સમાપત્તિયો, લેપમક્ખિતેન હત્થેન સાખાગહણં વિય ઝાનવિપસ્સનાનં પારિપન્થિકે અસોધેત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં, ચતૂહિ હત્થપાદેહિ સાખાય બદ્ધસ્સ ઓલમ્બનં વિય પઠમજ્ઝાને નિકન્તિયા લગ્ગકાલો, ઉપરિસોતે વુટ્ઠિ વિય છસુ દ્વારેસુ કિલેસાનં ઉપ્પન્નકાલો, નદિયા પુણ્ણાય સોતે નિમુગ્ગસ્સ કુમ્ભીલાદીનં ભક્ખભૂતકાલો વિય સંસારસોતે નિમુગ્ગસ્સ ચતૂસુ અપાયેસુ દુક્ખાનુભવનકાલો વેદિતબ્બો.

સુદ્ધેન હત્થેનાતિ સુધોતેન પરિસુદ્ધહત્થેન. ઇમસ્મિમ્પિ અત્થે તાદિસમેવ ઓપમ્મં કાતબ્બં – તથેવ હિ પારં ગન્તુકામો પુરિસો ‘‘કકુધરુક્ખા નામ મટ્ઠસાખા, કિલિટ્ઠહત્થેન ગણ્હન્તસ્સ હત્થો પરિગલેય્યા’’તિ હત્થપાદે સુધોતે કત્વા એકં સાખં ગણ્હિત્વા પઠમં રુક્ખં આરુળ્હો. તતો ઓતરિત્વા દુતિયં…પે… તતો ઓતરિત્વા અટ્ઠમં, અટ્ઠમરુક્ખતો ઓતરિત્વા પારિમતીરે ખેમન્તભૂમિં ગતો.

તત્થ ‘‘ઇમેહિ રુક્ખેહિ પારિમતીરં ગમિસ્સામી’’તિ તસ્સ પુરિસસ્સ ચિન્તિતકાલો વિય યોગિનો ‘‘અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અરહત્તં ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તિતકાલો, સુદ્ધેન હત્થેન સાખાગહણં વિય ઝાનવિપસ્સનાનં પારિપન્થિકધમ્મે સોધેત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં. તત્થ પઠમરુક્ખારોહણકાલો વિય પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિકાલો, પઠમરુક્ખતો ઓરુય્હ દુતિયં આરુળ્હકાલો વિય પઠમજ્ઝાને નિકન્તિયા અબદ્ધસ્સ તતો વુટ્ઠાય દુતિયજ્ઝાનસમાપન્નકાલો…પે… સત્તમરુક્ખતો ઓરુય્હ અટ્ઠમં આરુળ્હકાલો વિય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયં નિકન્તિયા અબદ્ધસ્સ તતો વુટ્ઠાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપન્નકાલો. અટ્ઠમરુક્ખતો ઓરુય્હ પારિમતીરં ખેમન્તભૂમિં ગતકાલો વિય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિકન્તિયા અબદ્ધસ્સ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તપ્પત્તકાલો વેદિતબ્બો.

અવિજ્જાપ્પભેદં મનસિ કરોતીતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણભૂતાય ગણબહલમહાઅવિજ્જાય પભેદસઙ્ખાતં અરહત્તં મનસિ કરોતિ. ન પક્ખન્દતીતિ આરમ્મણવસેનેવ ન પક્ખન્દતિ. જમ્બાલીતિ ગામતો નિક્ખન્તસ્સ મહાઉદકસ્સ પતિટ્ઠાનભૂતો મહાઆવાટો. અનેકવસ્સગણિકાતિ ગામસ્સ વા નગરસ્સ વા ઉપ્પન્નકાલેયેવ ઉપ્પન્નત્તા અનેકાનિ વસ્સગણાનિ ઉપ્પન્નાય એતિસ્સાતિ અનેકવસ્સગણિકા. આયમુખાનીતિ ચતસ્સો પવિસનકન્દરા. અપાયમુખાનીતિ અપવાહનચ્છિદ્દાનિ. ન આળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખોતિ ન પાળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખિતબ્બો. ન હિ તતો ઉદકં ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં ગહેત્વા મહાસમુદ્દં પાપુણાતિ.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ વિભાવનત્થં ઉય્યાનગવેસકઓપમ્મં આહરિતબ્બં. એકો કિર નગરવાસિકો કુલપુત્તો ઉય્યાનં ગવેસન્તો નગરતો નાતિદૂરે નચ્ચાસન્ને મહન્તં જમ્બાલિં અદ્દસ. સો ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને રમણીયં ઉય્યાનં ભવિસ્સતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા કુદ્દાલં આદાય ચત્તારિપિ કન્દરાનિ પિધાય અપવાહનચ્છિદ્દાનિ વિવરિત્વા અટ્ઠાસિ. દેવો ન સમ્મા વસ્સિ, અવસેસઉદકં અપવાહનચ્છિદ્દેન પરિસ્સવિત્વા ગતં. ચમ્મખણ્ડપિલોતિકાદીનિ તત્થેવ પૂતિકાનિ જાતાનિ, પાણકા સણ્ઠિતા, સમન્તા અનુપગમનીયા જાતા. ઉપગતાનમ્પિ નાસાપુટે પિધાય પક્કમિતબ્બં હોતિ. સો કતિપાહેન આગન્ત્વા પટિક્કમ્મ ઠિતો ઓલોકેત્વા ‘‘ન સક્કા ઉપગન્તુ’’ન્તિ પક્કામિ.

તત્થ નગરવાસી કુલપુત્તો વિય યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, ઉય્યાનં ગવેસન્તેન ગામદ્વારે જમ્બાલિયા દિટ્ઠકાલો વિય ચાતુમહાભૂતિકકાયો, આયમુખાનં પિહિતકાલો વિય ધમ્મસ્સવનોદકસ્સ અલદ્ધકાલો, અપાયમુખાનં વિવટકાલો વિય છદ્વારિકસંવરસ્સ વિસ્સટ્ઠકાલો, દેવસ્સ સમ્મા અવુટ્ઠકાલો વિય સપ્પાયકમ્મટ્ઠાનસ્સ અલદ્ધકાલો, અવસેસઉદકસ્સ અપાયમુખેહિ પરિસ્સવિત્વા ગતકાલો વિય અબ્ભન્તરે ગુણાનં પરિહીનકાલો, ઉદકસ્સ ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં આદાય મહાસમુદ્દં પાપુણિતું અસમત્થકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાપાળિં ભિન્દિત્વા કિલેસરાસિં વિધમિત્વા નિબ્બાનં સચ્છિકાતું અસમત્થકાલો, ચમ્મખણ્ડપિલોતિકાદીનં તત્થેવ પૂતિભાવો વિય અબ્ભન્તરે રાગાદિકિલેસેહિ પરિપૂરિતકાલો, તસ્સ આગન્ત્વા દિસ્વા વિપ્પટિસારિનો ગતકાલો વિય વટ્ટસમઙ્ગિપુગ્ગલસ્સ વટ્ટે અભિરતકાલો વેદિતબ્બો.

આળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખોતિ પાળિપ્પભેદો પાટિકઙ્ખિતબ્બો. તતો હિ ઉદકં ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં આદાય મહાસમુદ્દં પાપુણિતું સક્ખિસ્સતીતિ અત્થો.

ઇધાપિ તદેવ ઓપમ્મં આહરિતબ્બં. તત્થ આયમુખાનં વિવટકાલો વિય સપ્પાયધમ્મસ્સવનસ્સ લદ્ધકાલો, અપાયમુખાનં પિહિતકાલો વિય છસુ દ્વારેસુ સંવરસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતકાલો, દેવસ્સ સમ્મા વુટ્ઠકાલો વિય સપ્પાયકમ્મટ્ઠાનસ્સ લદ્ધકાલો, ઉદકસ્સ ઉટ્ઠાય પાળિં ભિન્દિત્વા કચવરં આદાય મહાસમુદ્દં પત્તકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જં ભિન્દિત્વા અકુસલરાસિં વિધમિત્વા અરહત્તં સચ્છિકતકાલો, આયમુખેહિ પવિટ્ઠેન ઉદકેન સરસ્સ પરિપુણ્ણકાલો વિય અબ્ભન્તરે લોકુત્તરધમ્મેહિ પરિપુણ્ણકાલો, સમન્તતો વતિં કત્વા રુક્ખે રોપેત્વા ઉય્યાનમજ્ઝે પાસાદં માપેત્વા નાટકાનિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સુભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સ નિસિન્નકાલો વિય ધમ્મપાસાદં આરુય્હ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નકાલો વેદિતબ્બો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. દેસના પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સિકા કથિતાતિ.

૯. નિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૭૯. નવમે હાનભાગિયા સઞ્ઞાતિઆદીસુ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ, હાનભાગિની પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૯૯) અભિધમ્મે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. યથાભૂતં નપ્પજાનન્તીતિ યથાસભાવતો મગ્ગઞાણેન ન જાનન્તિ.

૧૦. મહાપદેસસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. દસમે ભોગનગરે વિહરતીતિ પરિનિબ્બાનસમયે ચારિકં ચરન્તો તં નગરં પત્વા તત્થ વિહરતિ. આનન્દચેતિયેતિ આનન્દયક્ખસ્સ ભવનટ્ઠાને પતિટ્ઠિતવિહારે. મહાપદેસેતિ મહાઓકાસે મહાઅપદેસે વા, બુદ્ધાદયો મહન્તે મહન્તે અપદિસિત્વા વુત્તાનિ મહાકારણાનીતિ અત્થો. નેવ અભિનન્દિતબ્બન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠેહિ સાધુકારં દત્વા પુબ્બેવ ન સોતબ્બં. એવં કતે હિ પચ્છા ‘‘ઇદં ન સમેતી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ‘‘કિં પુબ્બેવ અયં ધમ્મો, ઇદાનિ ન ધમ્મો’’તિ વત્વા લદ્ધિં ન વિસ્સજ્જેતિ. નપ્પટિક્કોસિતબ્બન્તિ ‘‘કિં એસ બાલો વદતી’’તિ એવં પુબ્બેવ ન વત્તબ્બં. એવં વુત્તે હિ વત્તું યુત્તમ્પિ ન વક્ખતિ. તેનાહ – અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વાતિ. પદબ્યઞ્જનાનીતિ પદસઙ્ખાતાનિ બ્યઞ્જનાનિ. સાધુકં ઉગ્ગહેત્વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પાળિ વુત્તા, ઇમસ્મિં ઠાને અત્થો વુત્તો, ઇમસ્મિં ઠાને અનુસન્ધિ કથિતા, ઇમસ્મિં ઠાને પુબ્બાપરં કથિત’’ન્તિ સુટ્ઠુ ગહેત્વા. સુત્તે ઓતારેતબ્બાનીતિ સુત્તે ઓતરિતબ્બાનિ. વિનયે સન્દસ્સેતબ્બાનીતિ વિનયે સંસન્દેતબ્બાનિ.

એત્થ ચ સુત્તન્તિ વિનયો વુત્તો. યથાહ – ‘‘કત્થ પટિક્ખિત્તં, સાવત્થિયં સુત્તવિભઙ્ગે’’તિ (ચૂળવ. ૪૫૭) વિનયોતિ ખન્ધકો. યથાહ – ‘‘વિનયાતિસારે’’તિ. એવં વિનયપિટકમ્પિ ન પરિયાદિયતિ. ઉભતોવિભઙ્ગા પન સુત્તં, ખન્ધકપરિવારા વિનયોતિ એવં વિનયપિટકં પરિયાદિયતિ. અથ વા સુત્તન્તપિટકં સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવં દ્વેયેવ પિટકાનિ પરિયાદિયન્તિ. સુત્તન્તાભિધમ્મપિટકાનિ વા સુત્તં, વિનયપિટકં વિનયોતિ એવમ્પિ તીણિ પિટકાનિ ન તાવ પરિયાદિયન્તિ. અસુત્તનામકઞ્હિ બુદ્ધવચનં નામ અત્થિ. સેય્યથિદં – જાતકં પટિસમ્ભિદા નિદ્દેસો સુત્તનિપાતો ધમ્મપદં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ થેરગાથા થેરીગાથા અપદાનન્તિ.

સુદિન્નત્થેરો પન ‘‘અસુત્તનામકં બુદ્ધવચનં નત્થી’’તિ તં સબ્બં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘તીણિ પિટકાનિ સુત્તં, વિનયો પન કારણ’’ન્તિ આહ. તતો તં કારણં દસ્સેન્તો ઇદં સુત્તમાહરિ –

‘‘યે ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ નો વિરાગાય, સંયોગાય સંવત્તન્તિ નો વિસંયોગાય, સઉપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો અનુપાદાનાય, મહિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો અપ્પિચ્છતાય, અસન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો સન્તુટ્ઠિયા, કોસજ્જાય સંવત્તન્તિ નો વીરિયારમ્ભાય, સઙ્ગણિકાય સંવત્તન્તિ નો પવિવેકાય, આચયાય સંવત્તન્તિ નો અપચયાય. એકંસેન, ગોતમિ, જાનેય્યાસિ ‘નેસો ધમ્મો નેસો વિનયો નેતં સત્થુ સાસન’ન્તિ.

‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ નો સરાગાય, વિસંયોગાય સંવત્તન્તિ નો સંયોગાય. અનુપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો સઉપાદાનાય, અપ્પિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો મહિચ્છતાય, સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો અસન્તુટ્ઠિયા, વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ નો કોસજ્જાય, પવિવેકાય સંવત્તન્તિ નો સઙ્ગણિકાય, અપચયાય સંવત્તન્તિ નો આચયાય. એકંસેન, ગોતમિ, જાનેય્યાસિ ‘એસો ધમ્મો એસો વિનયો એતં સત્થુ સાસન’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૦૬; અ. નિ. ૮.૫૩).

તસ્મા સુત્તેતિ તેપિટકબુદ્ધવચને ઓતારેતબ્બાનિ. વિનયેતિ એતસ્મિં રાગાદિવિનયકારણે સંસન્દેતબ્બાનીતિ અયમેત્થ અત્થો. ન ચેવ સુત્તે ઓતરન્તીતિ સુત્તપટિપાટિયા કત્થચિ અનાગન્ત્વા છલ્લિં ઉટ્ઠપેત્વા ગુળ્હવેસ્સન્તર-ગુળ્હઉમ્મગ્ગ-ગુળ્હવિનયવેદલ્લપિટકાનં અઞ્ઞતરતો આગતાનિ પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો. એવં આગતાનિ હિ રાગાદિવિનયે ચ અપઞ્ઞાયમાનાનિ છડ્ડેતબ્બાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇતિ હિદં, ભિક્ખવે, છડ્ડેય્યાથા’’તિ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં મહાપદેસં ધારેય્યાથાતિ ઇમં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનોકાસં ધારેય્યાથાતિ.

સઞ્ચેતનિયવગ્ગો તતિયો.