૮. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૬૯. અટ્ઠમે ભગવંમૂલકાતિ ભગવા મૂલં એતેસન્તિ ભગવંમૂલકા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે, ભન્તે, અમ્હાકં ધમ્મા પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા, તસ્મિં પરિનિબ્બુતે એકં બુદ્ધન્તરં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે ધમ્મે ઉપ્પાદેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ભગવતો પન નો ઇમે ધમ્મા ઉપ્પાદિતા. ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામાતિ એવં ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્માતિ. ભગવંનેત્તિકાતિ ભગવા ધમ્માનં નેતા વિનેતા અનુનેતા યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગહેત્વાવ દસ્સેતાતિ ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા નામ હોન્તિ. ભગવંપટિસરણાતિ ચતુભૂમકધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છમાના ભગવતિ પટિસરન્તિ નામાતિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરન્તીતિ ઓસરન્તિ સમોસરન્તિ. અપિચ મહાબોધિમણ્ડે નિસિન્નસ્સ ભગવતો પટિવેધવસેન ફસ્સો આગચ્છતિ – ‘‘અહં ભગવા કિન્નામો’’તિ. ત્વં ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો નામ. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં આગચ્છતિ – ‘‘અહં ભગવા કિન્નામ’’ન્તિ. ત્વં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં નામાતિ. એવં ચતુભૂમકધમ્માનં યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગણ્હન્તો ભગવા ધમ્મે પટિસરતીતિ ભગવંપટિસરણા. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતોવ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો ઉપટ્ઠાતુ, તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો.

રાગો ખોતિ રજ્જનવસેન પવત્તરાગો. અપ્પસાવજ્જોતિ લોકવજ્જવસેનપિ વિપાકવજ્જવસેનપીતિ દ્વીહિપિ વજ્જેહિ અપ્પસાવજ્જો, અપ્પદોસોતિ અત્થો. કથં? માતાપિતરો હિ ભાતિભગિનિઆદયો ચ પુત્તભાતિકાનં આવાહવિવાહમઙ્ગલં નામ કારેન્તિ. એવં તાવેસો લોકવજ્જવસેન અપ્પસાવજ્જો. સદારસન્તોસમૂલિકા પન અપાયે પટિસન્ધિ નામ ન હોતીતિ એવં વિપાકવજ્જવસેન અપ્પસાવજ્જો. દન્ધવિરાગીતિ વિરજ્જમાનો પનેસ સણિકં વિરજ્જતિ, ન સીઘં મુચ્ચતિ. તેલમસિરાગો વિય ચિરં અનુબન્ધતિ, દ્વે તીણિ ભવન્તરાનિ ગન્ત્વાપિ નાપગચ્છતીતિ દન્ધવિરાગી.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર પુરિસો ભાતુ જાયાય મિચ્છાચારં ચરતિ. તસ્સાપિ ઇત્થિયા અત્તનો સામિકતો સોયેવ પિયતરો અહોસિ. સા તમાહ – ‘‘ઇમસ્મિં કારણે પાકટે જાતે મહતી ગરહા ભવિસ્સતિ, તવ ભાતિકં ઘાતેહી’’તિ. સો ‘‘નસ્સ, વસલિ, મા એવં પુન અવચા’’તિ અપસાદેસિ. સા તુણ્હી હુત્વા કતિપાહચ્ચયેન પુન કથેસિ, તસ્સ ચિત્તં દ્વજ્ઝભાવં અગમાસિ. તતો તતિયવારં કથિતો ‘‘કિન્તિ કત્વા ઓકાસં લભિસ્સામી’’તિ આહ. અથસ્સ સા ઉપાયં કથેન્તી ‘‘ત્વં મયા વુત્તમેવ કરોહિ, અસુકટ્ઠાને મહાકકુધસમીપે તિત્થં અત્થિ, તત્થ તિખિણં દણ્ડકવાસિં ગહેત્વા તિટ્ઠાહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. જેટ્ઠભાતાપિસ્સ અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા ઘરં આગતો. સા તસ્મિં મુદુચિત્તા વિય હુત્વા ‘‘એહિ સામિ, સીસે તે ઓલિખિસ્સામી’’તિ ઓલિખન્તી ‘‘ઉપક્કિલિટ્ઠં તે સીસ’’ન્તિ આમલકપિણ્ડં દત્વા ‘‘ગચ્છ અસુકટ્ઠાને સીસં ધોવિત્વા આગચ્છાહી’’તિ પેસેસિ. સો તાય વુત્તતિત્થમેવ ગન્ત્વા આમલકકક્કેન સીસં મક્ખેત્વા ઉદકં ઓરુય્હ ઓનમિત્વા સીસં ધોવિ. અથ નં ઇતરો રુક્ખન્તરતો નિક્ખમિત્વા ખન્ધટ્ઠિકે પહરિત્વા જીવિતા વોરોપેત્વા ગેહં અગમાસિ.

ઇતરો ભરિયાય સિનેહં પરિચ્ચજિતુમસક્કોન્તો તસ્મિંયેવ ગેહે મહાધમ્મનિ હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો તસ્સા ઠિતાયપિ નિસિન્નાયપિ ગન્ત્વા સરીરે પતતિ. અથ નં સા ‘‘સોયેવ અયં ભવિસ્સતી’’તિ ઘાતાપેસિ. સો પુન તસ્સા સિનેહેન તસ્મિંયેવ ગેહે કુક્કુરો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો પદસા ગમનકાલતો પટ્ઠાય તસ્સા પચ્છતો પચ્છતો ચરતિ. અરઞ્ઞં ગચ્છન્તિયાપિ સદ્ધિંયેવ ગચ્છતિ. તં દિસ્વા મનુસ્સા ‘‘નિક્ખન્તો સુનખલુદ્દકો, કતરટ્ઠાનં ગમિસ્સતી’’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા પુન તં ઘાતાપેસિ.

સોપિ પુન તસ્મિંયેવ ગેહે વચ્છકો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તથેવ તસ્સા પચ્છતો પચ્છતો ચરતિ. તદાપિ નં મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘નિક્ખન્તો ગોપાલકો, કત્થ ગાવિયો ચરિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા તસ્મિમ્પિ ઠાને તં ઘાતાપેસિ. સો તદાપિ તસ્સા ઉપરિ સિનેહં છિન્દિતું અસક્કોન્તો ચતુત્થે વારે તસ્સાયેવ કુચ્છિયં જાતિસ્સરો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો પટિપાટિયા ચતૂસુ અત્તભાવેસુ તાય ઘાતિતભાવં દિસ્વા ‘‘એવરૂપાય નામ પચ્ચત્થિકાય કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ તતો પટ્ઠાય તસ્સા હત્થેન અત્તાનં ફુસિતું ન દેતિ. સચે નં સા ફુસતિ, કન્દતિ રોદતિ. અથ નં અય્યકોવ પટિજગ્ગતિ. તં અપરભાગે વુદ્ધિપ્પત્તં અય્યકો આહ – ‘‘તાત, કસ્મા ત્વં માતુ હત્થેન અત્તાનં ફુસિતું ન દેસિ. સચેપિ તં ફુસતિ, મહાસદ્દેન રોદસિ કન્દસી’’તિ. અય્યકેન પુટ્ઠો ‘‘ન એસા મય્હં માતા, પચ્ચામિત્તા એસા’’તિ તં પવત્તિં સબ્બં આરોચેસિ. સો તં આલિઙ્ગિત્વા રોદિત્વા ‘‘એહિ, તાત, કિં અમ્હાકં ઈદિસે ઠાને નિવાસકિચ્ચ’’ન્તિ તં આદાય નિક્ખમિત્વા એકં વિહારં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા ઉભોપિ તત્થ વસન્તા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

મહાસાવજ્જોતિ લોકવજ્જવસેનપિ વિપાકવજ્જવસેનપીતિ દ્વીહિપિ કારણેહિ મહાસાવજ્જો. કથં? દોસેન હિ દુટ્ઠો હુત્વા માતરિપિ અપરજ્ઝતિ, પિતરિપિ ભાતિભગિનિઆદીસુપિ પબ્બજિતેસુપિ. સો ગતગતટ્ઠાનેસુ ‘‘અયં પુગ્ગલો માતાપિતૂસુપિ અપરજ્ઝતિ, ભાતિભગિનિઆદીસુપિ, પબ્બજિતેસુપી’’તિ મહતિં ગરહં લભતિ. એવં તાવ લોકવજ્જવસેન મહાસાવજ્જો. દોસવસેન પન કતેન આનન્તરિયકમ્મેન કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ. એવં વિપાકવજ્જવસેન મહાસાવજ્જો. ખિપ્પવિરાગીતિ ખિપ્પં વિરજ્જતિ. દોસેન હિ દુટ્ઠો માતાપિતૂસુપિ ચેતિયેપિ બોધિમ્હિપિ પબ્બજિતેસુપિ અપરજ્ઝિત્વા ‘‘મય્હં ખમથા’’તિ. અચ્ચયં દેસેતિ. તસ્સ સહ ખમાપનેન તં કમ્મં પાકતિકમેવ હોતિ.

મોહોપિ દ્વીહેવ કારણેહિ મહાસાવજ્જો. મોહેન હિ મૂળ્હો હુત્વા માતાપિતૂસુપિ ચેતિયેપિ બોધિમ્હિપિ પબ્બજિતેસુપિ અપરજ્ઝિત્વા ગતગતટ્ઠાને ગરહં લભતિ. એવં તાવ લોકવજ્જવસેન મહાસાવજ્જો. મોહવસેન પન કતેન આનન્તરિયકમ્મેન કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ. એવં વિપાકવજ્જવસેનપિ મહાસાવજ્જો. દન્ધવિરાગીતિ સણિકં વિરજ્જતિ. મોહેન મૂળ્હેન હિ કતકમ્મં સણિકં મુચ્ચતિ. યથા હિ અચ્છચમ્મં સતક્ખત્તુમ્પિ ધોવિયમાનં ન પણ્ડરં હોતિ, એવમેવ મોહેન મૂળ્હેન કતકમ્મં સીઘં ન મુચ્ચતિ, સણિકમેવ મુચ્ચતીતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.