(૭) ૨. મહાવગ્ગો

૧. તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયસ્સ પઠમે તિત્થાયતનાનીતિ તિત્થભૂતાનિ આયતનાનિ, તિત્થિયાનં વા આયતનાનિ. તત્થ તિત્થં જાનિતબ્બં, તિત્થકરા જાનિતબ્બા, તિત્થિયા જાનિતબ્બા, તિત્થિયસાવકા જાનિતબ્બા. તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. તિત્થિકરા નામ તાસં દિટ્ઠીનં ઉપ્પાદકા. તિત્થિયા નામ યેસં તા દિટ્ઠિયો રુચ્ચન્તિ ખમન્તિ. તિત્થિયસાવકા નામ તેસં પચ્ચયદાયકા. આયતનન્તિ ‘‘કમ્બોજો અસ્સાનં આયતનં, ગુન્નં દક્ખિણાપથો આયતન’’ન્તિ એત્થ સઞ્જાતિટ્ઠાનં આયતનં નામ.

‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા;

છાયં છાયત્થિનો યન્તિ, ફલત્થં ફલભોજિનો’’તિ. (અ. નિ. ૫.૩૮) –

એત્થ સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, વિમુત્તાયતનાની’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬) એત્થ કારણં. તં ઇધ સબ્બમ્પિ લબ્ભતિ. સબ્બેપિ હિ દિટ્ઠિગતિકા સઞ્જાયમાના ઇમેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સઞ્જાયન્તિ, સમોસરણમાનાપિ એતેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સમોસરન્તિ સન્નિપતન્તિ, દિટ્ઠિગતિકભાવે ચ નેસં એતાનેવ તીણિ કારણાનીતિ તિત્થભૂતાનિ સઞ્જાતિઆદિના અત્થેન આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. તેનેવત્થેન તિત્થિયાનં આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. સમનુયુઞ્જિયમાનાનીતિ કા નામેતા દિટ્ઠિયોતિ એવં પુચ્છિયમાનાનિ. સમનુગાહિયમાનાનીતિ કિંકારણા એતા દિટ્ઠિયો ઉપ્પન્નાતિ એવં સમ્મા અનુગ્ગાહિયમાનાનિ. સમનુભાસિયમાનાનીતિ પટિનિસ્સજ્જેથ એતાનિ પાપકાનિ દિટ્ઠિગતાનીતિ એવં સમ્મા અનુસાસિયમાનાનિ. અપિચ તીણિપિ એતાનિ અનુયોગપુચ્છાવેવચનાનેવ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં – ‘‘સમનુયુઞ્જતીતિ વા સમનુગ્ગાહતીતિ વા સમનુભાસતીતિ વા એસેસે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

પરમ્પિ ગન્ત્વાતિ આચરિયપરમ્પરા લદ્ધિપરમ્પરા અત્તભાવપરમ્પરાતિ એતેસુ યંકિઞ્ચિ પરમ્પરં ગન્ત્વાપિ. અકિરિયાય સણ્ઠહન્તીતિ અકિરિયમત્તે સંતિટ્ઠન્તિ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયો પુબ્બેકતવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો પુબ્બેકતવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો પુબ્બેકતવાદી. અમ્હાકં આચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી. અમ્હાકં આચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ હિ એતાનિ આચરિયપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયો પુબ્બેકતલદ્ધિકો, અમ્હાકં પાચરિયો…પે… અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયલદ્ધિકો’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ લદ્ધિપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ અત્તભાવો પુબ્બેકતહેતુ, અમ્હાકં પાચરિયસ્સ…પે… અમ્હાકં આચરિયપાચરિયસ્સ અત્તભાવો અહેતુ અપચ્ચયો’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ અત્તભાવપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. એવં પન સુવિદૂરમ્પિ ગચ્છન્તાનિ અકિરિયમત્તેયેવ સણ્ઠહન્તિ, એકોપિ એતેસં દિટ્ઠિગતિકાનં કત્તા વા કારેતા વા ન પઞ્ઞાયતિ.

પુરિસપુગ્ગલોતિ સત્તો. કામઞ્ચ પુરિસોતિપિ વુત્તે પુગ્ગલોતિપિ વુત્તે સત્તોયેવ વુત્તો હોતિ, અયં પન સમ્મુતિકથા નામ યો યથા જાનાતિ, તસ્સ તથા વુચ્ચતિ. પટિસંવેદેતીતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નં જાનાતિ પટિસંવિદિતં કરોતિ, અનુભવતિ વા. પુબ્બેકતહેતૂતિ પુબ્બેકતકારણા, પુબ્બેકતકમ્મપચ્ચયેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. ઇમિના કમ્મવેદનઞ્ચ કિરિયવેદનઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યે વા ઇમે પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના વાતસમુટ્ઠાના સન્નિપાતિકા ઉતુપરિણામજા વિસમપરિહારજા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધાતિ અટ્ઠ રોગા વુત્તા, તેસુ સત્ત પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયં અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ તયો કમ્મરાસયો વુત્તા, તેસુપિ દ્વે પટિબાહિત્વા એકં અપરપરિયાયકમ્મંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયો વિપાકો ઉપપજ્જવેદનીયો અપરપરિયાયવેદનીયોતિ તયો વિપાકરાસયો વુત્તા, તેસુપિ દ્વે પટિબાહિત્વા એકં અપરપરિયાયવિપાકમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે કુસલચેતના અકુસલચેતના વિપાકચેતના કિરિયચેતનાતિ ચત્તારો ચેતનારાસયો વુત્તા, તેસુપિ તયો પટિબાહિત્વા એકં વિપાકચેતનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ.

ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂતિ ઇસ્સરનિમ્માનકારણા, ઇસ્સરેન નિમ્મિતત્તા પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયં હિ તેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બેકતેન વા અહેતુઅપચ્ચયા વા પટિસંવેદિતું નામ ન સક્કા, ઇસ્સરનિમ્માનકારણાયેવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ અટ્ઠસુ રોગેસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બે પટિબાહન્તિ, હેટ્ઠા વુત્તેસુ ચ તીસુ કમ્મરાસીસુ તીસુ વિપાકરાસીસુ ચતૂસુ ચેતનારાસીસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બેપિ પટિબાહન્તિ.

અહેતુઅપચ્ચયાતિ હેતુઞ્ચ પચ્ચયઞ્ચ વિના, અકારણેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયઞ્હિ નેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બેકતેન વા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુના વા પટિસંવેદિતું નામ ન સક્કા, અહેતુઅપચ્ચયાયેવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ રોગાદીસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પટિબાહન્તિ.

એવં સત્થા માતિકં નિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ એવં વદામીતિ લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં એવં વદામીતિ દસ્સેતિ. લદ્ધિઞ્હિ અપ્પતિટ્ઠાપેત્વા નિગ્ગય્હમાના લદ્ધિતો લદ્ધિં સઙ્કમન્તિ, ભો ગોતમ, ન મયં પુબ્બેકતવાદં વદામાતિઆદીનિ વદન્તિ. લદ્ધિયા પન પતિટ્ઠાપિતાય સઙ્કમિતું અલભન્તા સુનિગ્ગહિતા હોન્તિ, ઇતિ નેસં લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં એવં વદામીતિ આહ. તેનહાયસ્મન્તોતિ તેન હિ આયસ્મન્તો. કિં વુત્તં હોતિ – યદિ એતં સચ્ચં, એવં સન્તે તેન તુમ્હાકં વાદેન. પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતૂતિ યે કેચિ લોકે પાણં અતિપાતેન્તિ, સબ્બે તે પુબ્બેકતહેતુ પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ. કિંકારણા? ન હિ પાણાતિપાતકમ્મં અત્તના કતમૂલકેન ન આણત્તિમૂલકેન ન ઇસ્સરનિમ્માનહેતુના ન અહેતુઅપચ્ચયા સક્કા પટિસંવેદેતું, પુબ્બેકતહેતુયેવ પટિસંવેદેતીતિ અયં વો લદ્ધિ. યથા ચ પાણાતિપાતિનો, એવં પાણાતિપાતા વિરમન્તાપિ પુબ્બેકતહેતુયેવ વિરમિસ્સન્તીતિ. ઇતિ ભગવા તેસંયેવ લદ્ધિં ગહેત્વા તેસં નિગ્ગહં આરોપેતિ. ઇમિના નયેન અદિન્નાદાયિનોતિઆદીસુપિ યોજના વેદિતબ્બા.

સારતો પચ્ચાગચ્છતન્તિ સારભાવેન ગણ્હન્તાનં. છન્દોતિ કત્તુકમ્યતાછન્દો. ઇદં વા કરણીયં ઇદં વા અકરણીયન્તિ એત્થ અયં અધિપ્પાયો – ઇદં વા કરણીયન્તિ કત્તબ્બસ્સ કરણત્થાય, ઇદં વા અકરણીયન્તિ અકત્તબ્બસ્સ અકરણત્થાય કત્તુકમ્યતા વા પચ્ચત્તપુરિસકારો વા ન હોતિ. છન્દવાયામેસુ વા અસન્તેસુ ‘‘ઇદં કત્તબ્બ’’ન્તિપિ ‘‘ઇદં ન કત્તબ્બ’’ન્તિપિ ન હોતિ. ઇતિ કરણીયાકરણીયે ખો પન સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાનેતિ એવં કત્તબ્બે ચ અકત્તબ્બે ચ ભૂતતો થિરતો અપઞ્ઞાયમાને અલબ્ભમાને. યદિ હિ કત્તબ્બં કાતું અકત્તબ્બતો ચ વિરમિતું લભેય્ય, કરણીયાકરણીયં સચ્ચતો થેતતો ઉપલબ્ભેય્ય. યસ્મા પન ઉભયમ્પિ તં એસ નુપલબ્ભતિ, તસ્મા તં સચ્ચતો થેતતો ન ઉપલબ્ભતિ, એવં તસ્મિં ચ અનુપલબ્ભિયમાનેતિ અત્થો. મુટ્ઠસ્સતીનન્તિ નટ્ઠસ્સતીનં વિસ્સટ્ઠસ્સતીનં. અનારક્ખાનં વિહરતન્તિ છસુ દ્વારેસુ નિરારક્ખાનં વિહરન્તાનં. ન હોતિ પચ્ચત્તં સહધમ્મિકો સમણવાદોતિ એવં ભૂતાનં તુમ્હાકં વા અઞ્ઞેસં વા મયં સમણાતિ પચ્ચત્તં સકારણો સમણવાદો ન હોતિ ન ઇજ્ઝતિ. સમણાપિ હિ પુબ્બેકતકારણાયેવ હોન્તિ, અસ્સમણાપિ પુબ્બેકતકારણાયેવાતિ. સહધમ્મિકોતિ સકારણો. નિગ્ગહો હોતીતિ મમ નિગ્ગહો હોતિ, તે પન નિગ્ગહિતા હોન્તીતિ.

એવં પુબ્બેકતવાદિનો નિગ્ગહેત્વા ઇદાનિ ઇસ્સરનિમ્માનવાદિનો નિગ્ગહેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો પુબ્બેકતવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, તથા અહેતુકવાદેપિ.

એવં ઇમેસં તિત્થાયતનાનં પરમ્પિ ગન્ત્વા અકિરિયાય સણ્ઠહનભાવેન તુચ્છભાવં અનિય્યાનિકભાવં, અસારભાવેન થુસકોટ્ટનસદિસતં આપજ્જનભાવેન અગ્ગિસઞ્ઞાય ધમમાનખજ્જુપનકસરિક્ખતં તંદિટ્ઠિકાનં પુરિમસ્સપિ મજ્ઝિમસ્સપિ પચ્છિમસ્સપિ અત્થદસ્સનતાય અભાવેન અન્ધવેણૂપમતં સદ્દમત્તેનેવ તાનિ ગહેત્વા સારદિટ્ઠિકાનં પથવિયં પતિતસ્સ બેલુવપક્કસ્સ દદ્દભાયિતસદ્દં સુત્વા ‘‘પથવી સંવટ્ટમાના આગચ્છતી’’તિ સઞ્ઞાય પલાયન્તેન સસકેન સરિક્ખભાવઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તના દેસિતસ્સ ધમ્મસ્સ સારભાવઞ્ચેવ નિય્યાનિકભાવઞ્ચ દસ્સેતું અયં ખો પન, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અનિગ્ગહિતોતિ અઞ્ઞેહિ અનિગ્ગહિતો નિગ્ગહેતું અસક્કુણેય્યો. અસંકિલિટ્ઠોતિ નિક્કિલેસો પરિસુદ્ધો, ‘‘સંકિલિટ્ઠં નં કરિસ્સામા’’તિ પવત્તેહિપિ તથા કાતું અસક્કુણેય્યો. અનુપવજ્જોતિ ઉપવાદવિનિમુત્તો. અપ્પટિકુટ્ઠોતિ ‘‘કિં ઇમિના હરથ ન’’ન્તિ એવં અપ્પટિબાહિતો, અનુપક્કુટ્ઠો વા. વિઞ્ઞૂહીતિ પણ્ડિતેહિ. અપણ્ડિતાનઞ્હિ અજાનિત્વા કથેન્તાનં વચનં અપ્પમાણં. તસ્મા વિઞ્ઞૂહીતિ આહ.

ઇદાનિ તસ્સ ધમ્મસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે’’તિ પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમા છ ધાતુયો’’તિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા યથાપટિપાટિયા વિભજિત્વા દસ્સેન્તો પુન ઇમા છ ધાતુયોતિઆદિમાહ. તત્થ ધાતુયોતિ સભાવા. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવપ્પકાસકો હિ સભાવટ્ઠો ધાત્વટ્ઠો નામ. ફસ્સાયતનાનીતિ વિપાકફસ્સાનં આકરટ્ઠેન આયતનાનિ. મનોપવિચારાતિ વિતક્કવિચારપાદેહિ અટ્ઠારસસુ ઠાનેસુ મનસ્સ ઉપવિચારા.

પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતુ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ વિજાનનધાતુ. એવમિદં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ખો પનેતં સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ, વિત્થારતોવ વટ્ટતિ. ઇમસ્મિં પન તિત્થાયતનસુત્તે ઇદં સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ઉભયથાપિ કથેતું વટ્ટતિ.

સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગણ્હન્તોપિ એવં પરિગ્ગણ્હાતિ – પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ ઇમાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, આકાસધાતુ ઉપાદારૂપં. એકસ્મિં ચ ઉપાદારૂપે દિટ્ઠે સેસાનિ તેવીસતિ દિટ્ઠાનેવાતિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા નામ. ચત્તારિ પન મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદારૂપં રૂપક્ખન્ધો નામ. તત્થ ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા નામં, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેયેવ ધમ્મા હોન્તિ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ એવં એકસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

વિત્થારતો પરિગ્ગણ્હન્તો પન ચત્તારિ મહાભૂતાનિ પરિગ્ગણ્હિત્વા આકાસધાતુપરિગ્ગહાનુસારેન તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પરિગ્ગણ્હાતિ. અથ નેસં પચ્ચયં ઉપપરિક્ખન્તો પુન ચત્તારેવ મહાભૂતાનિ દિસ્વા તેસુ પથવીધાતુ વીસતિકોટ્ઠાસા, આપોધાતુ દ્વાદસ, તેજોધાતુ ચત્તારો, વાયોધાતુ છકોટ્ઠાસાતિ કોટ્ઠાસવસેન સમોધાનેત્વા દ્વાચત્તાલીસ મહાભૂતાનિ ચ વવત્થપેત્વા તેસુ તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પક્ખિપિત્વા પઞ્ચસટ્ઠિ રૂપાનિ વવત્થપેતિ. તાનિ ચ વત્થુરૂપેન સદ્ધિં છસટ્ઠિ હોન્તીતિ છસટ્ઠિ રૂપાનિ પસ્સતિ. વિઞ્ઞાણધાતુ પન લોકિયચિત્તવસેન એકાસીતિ ચિત્તાનિ. તાનિ સબ્બાનિપિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ હોતિ. તેહિ સહજાતા વેદનાદયોપિ તત્તકાયેવાતિ એકાસીતિ વેદના વેદનાક્ખન્ધો, એકાસીતિ સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, એકાસીતિ ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા તેભૂમકવસેન ગય્હમાના ચતુવીસાધિકાનિ તીણિ ધમ્મસતાનિ હોન્તીતિ ઇતિ ઇમે ચ અરૂપધમ્મા છસટ્ઠિ ચ રૂપધમ્માતિ સબ્બેપિ સમોધાનેત્વા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેવ ધમ્મા હોન્તિ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ નામરૂપવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે વવત્થપેત્વા તેસં પચ્ચયં પરિયેસન્તો અવિજ્જાપચ્ચયા તણ્હાપચ્ચયા કમ્મપચ્ચયા આહારપચ્ચયાતિ એવં પચ્ચયં દિસ્વા ‘‘અતીતેપિ ઇમેહિ પચ્ચયેહિ ઇદં વટ્ટં પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ એતેહિ પચ્ચયેહિ પવત્તિસ્સતિ, એતરહિપિ એતેહિયેવ પવત્તતી’’તિ તીસુ કાલેસુ કઙ્ખં વિતરિત્વા અનુક્કમેન પટિપજ્જમાનો અરહત્તં પાપુણાતિ. એવં વિત્થારતોપિ છધાતુવસેન અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુ ફસ્સાયતનન્તિ સુવણ્ણાદીનં સુવણ્ણાદિઆકરો વિય દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ દ્વે સમ્પટિચ્છનાનિ તીણિ સન્તીરણાનીતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિઞ્ઞાણેહિ સહજાતાનં સત્તન્નં ફસ્સાનં સમુટ્ઠાનટ્ઠેન આકરોતિ આયતનં. સોતં ફસ્સાયતનન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. મનો ફસ્સાયતનન્તિ એત્થ પન દ્વાવીસતિ વિપાકફસ્સા યોજેતબ્બા. ઇતિ હિદં છફસ્સાયતનાનં વસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતબ્બં. સઙ્ખેપતો તાવ – એત્થ હિ પુરિમાનિ પઞ્ચ આયતનાનિ ઉપાદારૂપં, તેસુ દિટ્ઠેસુ અવસેસં ઉપાદારૂપં દિટ્ઠમેવ હોતિ. છટ્ઠં આયતનં ચિત્તં, તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સહજાતા વેદનાદયો સેસા તયો અરૂપક્ખન્ધાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં પસ્સિત્વા. સોમનસ્સટ્ઠાનિયન્તિ સોમનસ્સસ્સ કારણભૂતં. ઉપવિચરતીતિ તત્થ મનં ચારેન્તો ઉપવિચરતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ઇટ્ઠં વા હોતુ અનિટ્ઠં વા, યં રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં સોમનસ્સટ્ઠાનિયં નામ. યં દિસ્વા દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં દોમનસ્સટ્ઠાનિયં નામ. યં દિસ્વા ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, તં ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં નામાતિ વેદિતબ્બં. સદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ઇદં સઙ્ખેપતો કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ખો પનેતં સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ. ઇમસ્મિં પન તિત્થાયતનસુત્તે ઇદં સઙ્ખેપતો અટ્ઠારસમનોપવિચારવસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ.

તત્થ સઙ્ખેપતો તાવ – ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો, રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસોતિ ઇમાનિ નવ ઉપાદારૂપાનિ, તેસુ દિટ્ઠેસુ સેસં ઉપાદારૂપં દિટ્ઠમેવ હોતિ. ફોટ્ઠબ્બં તીણિ મહાભૂતાનિ, તેહિ દિટ્ઠેહિ ચતુત્થં દિટ્ઠમેવ હોતિ. મનો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તેન સહજાતા વેદનાદયો તયો અરૂપક્ખન્ધાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

અરિયસચ્ચાનીતિ અરિયભાવકરાનિ, અરિયપટિવિદ્ધાનિ વા સચ્ચાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં પદં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૯) પકાસિતં. છન્નં, ભિક્ખવે, ધાતૂનન્તિ ઇદં કિમત્થં આરદ્ધં? સુખાવબોધનત્થં. યસ્સ હિ તથાગતો દ્વાદસપદં પચ્ચયાવટ્ટં કથેતુકામો હોતિ, તસ્સ ગબ્ભાવક્કન્તિ વટ્ટં દસ્સેતિ. ગબ્ભાવક્કન્તિ વટ્ટસ્મિં હિ દસ્સિતે કથેતુમ્પિ સુખં હોતિ પરં અવબોધે ઉતુમ્પીતિ સુખાવબોધનત્થં ઇદમારદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ છન્નં ધાતૂનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તાનંયેવ પથવીધાતુઆદીનં. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. એતેન પચ્ચયમત્તં દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘છધાતુપચ્ચયા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ. કસ્સ છન્નં ધાતૂનં પચ્ચયેન, કિં માતુ, ઉદાહુ પિતૂતિ? ન માતુ ન પિતુ, પટિસન્ધિગ્ગણ્હનકસત્તસ્સેવ પન છન્નં ધાતૂનં પચ્ચયેન ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ નામ હોતિ. ગબ્ભો ચ નામેસ નિરયગબ્ભો તિરચ્છાનયોનિગબ્ભો પેત્તિવિસયગબ્ભો મનુસ્સગબ્ભો દેવગબ્ભોતિ નાનપ્પકારો હોતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને મનુસ્સગબ્ભો અધિપ્પેતો. અવક્કન્તિ હોતીતિ ઓક્કન્તિ નિબ્બત્તિ પાતુભાવો હોતિ, કથં હોતીતિ? તિણ્ણં સન્નિપાતેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. કતમેસં તિણ્ણં? ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ન ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ. નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ. એવં તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮).

ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપન્તિ ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને વત્થુદસકં કાયદસકં ભાવદસકં તયો અરૂપિનો ખન્ધાતિ તેત્તિંસ ધમ્મા ગહિતા, ઇમસ્મિં પન ‘‘ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમ્પિ પક્ખિપિત્વા ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે ચતુત્તિંસ ધમ્મા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિઆદીહિ યથેવ ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપપાતુભાવો દસ્સિતો, એવં નામરૂપે સતિ સળાયતનપાતુભાવો, સળાયતને સતિ ફસ્સપાતુભાવો, ફસ્સે સતિ વેદનાપાતુભાવો દસ્સિતો.

વેદિયમાનસ્સાતિ એત્થ વેદનં અનુભવન્તોપિ વેદિયમાનોતિ વુચ્ચતિ જાનન્તોપિ. ‘‘વેદિયામહં, ભન્તે, વેદિયતીતિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂ’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) એત્થ હિ અનુભવન્તો વેદિયમાનો નામ, ‘‘સુખં વેદનં વેદિયમાનો સુખં વેદનં વેદિયામીતિ પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૧૩; દી. નિ. ૨.૩૮૦; વિભ. ૩૬૩) એત્થ જાનન્તો. ઇધાપિ જાનન્તોવ અધિપ્પેતો. ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમીતિ એવં જાનન્તસ્સ સત્તસ્સ ‘‘ઇદં દુક્ખં એત્તકં દુક્ખં, નત્થિ ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞપેમિ બોધેમિ જાનાપેમિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ દુક્ખાદીસુ અયં સન્નિટ્ઠાનકથા – ઠપેત્વા હિ તણ્હં તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખં નામ, તસ્સેવ પભાવિકા પુબ્બતણ્હા દુક્ખસમુદયો નામ, તેસં દ્વિન્નમ્પિ સચ્ચાનં અનુપ્પત્તિનિરોધો દુક્ખનિરોધો નામ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા નામ. ઇતિ ભગવા ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપન્તિ કથેન્તોપિ વેદિયમાનસ્સ જાનમાનસ્સેવ કથેસિ, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ કથેન્તોપિ, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ કથેન્તોપિ, ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ કથેન્તોપિ, વેદિયમાનસ્સ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમીતિ કથેન્તોપિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ પઞ્ઞપેમીતિ કથેન્તોપિ વેદિયમાનસ્સ જાનમાનસ્સેવ કથેસિ.

ઇદાનિ તાનિ પટિપાટિયા ઠપિતાનિ સચ્ચાનિ વિત્થારેન્તો કતમઞ્ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૭) વિત્થારિતમેવ. તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – તત્થ ‘‘દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૩; દી. નિ. ૨.૪૦૦; વિભ. ૨૦૩) ઇમાય તન્તિયા આગતં, ઇધ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ પચ્ચયાકારવસેન. તત્થ ચ દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં ‘‘યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૪; દી. નિ. ૨.૪૦૧; વિભ. ૨૦૪) ઇમાય તન્તિયા આગતં, ઇધ ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ પચ્ચયાકારનિરોધવસેન.

તત્થ અસેસવિરાગનિરોધાતિ અસેસવિરાગેન ચ અસેસનિરોધેન ચ. ઉભયમ્પેતં અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનમેવ. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પત્તિનિરોધો હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇમેહિ પન પદેહિ યં આગમ્મ અવિજ્જાદયો નિરુજ્ઝન્તિ, અત્થતો તં નિબ્બાનં દીપિતં હોતિ. નિબ્બાનઞ્હિ અવિજ્જાનિરોધોતિપિ સઙ્ખારનિરોધોતિપિ એવં તેસં તેસં ધમ્માનં નિરોધનામેન કથીયતિ. કેવલસ્સાતિ સકલસ્સ. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખરાસિસ્સ. નિરોધો હોતીતિ અપ્પવત્તિ હોતિ. તત્થ યસ્મા અવિજ્જાદીનં નિરોધો નામ ખીણાકારોપિ વુચ્ચતિ અરહત્તમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ, તસ્મા ઇધ ખીણાકારદસ્સનવસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ અરહત્તં, દ્વાદસસુયેવ નિબ્બાનં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં વુચ્ચતીતિ એત્થ નિબ્બાનમેવ સન્ધાય ઇદન્તિ વુત્તં. અટ્ઠઙ્ગિકોતિ ન અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ વિનિમુત્તો અઞ્ઞો મગ્ગો નામ અત્થિ. યથા પન પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયન્તિ વુત્તે પઞ્ચઙ્ગમત્તમેવ તૂરિયન્તિ વુત્તં હોતિ, એવમિધાપિ અટ્ઠઙ્ગિકમત્તમેવ મગ્ગો હોતીતિ વેદિતબ્બો. અનિગ્ગહિતોતિ ન નિગ્ગહિતો. નિગ્ગણ્હન્તો હિ હાપેત્વા વા દસ્સેતિ વડ્ઢેત્વા વા તં પરિવત્તેત્વા વા. તત્થ યસ્મા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ‘‘ન ઇમાનિ ચત્તારિ, દ્વે વા તીણિ વા’’તિ એવં હાપેત્વાપિ ‘‘પઞ્ચ વા છ વા’’તિ એવં વડ્ઢેત્વાપિ ‘‘ન ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, અઞ્ઞાનેવ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’તિ દસ્સેતું ન સક્કા. તસ્મા અયં ધમ્મો અનિગ્ગહિતો નામ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૨. ભયસુત્તવણ્ણના

૬૩. દુતિયે અમાતાપુત્તિકાનીતિ માતા ચ પુત્તો ચ માતાપુત્તં, પરિત્તાતું સમત્થભાવેન નત્થિ એત્થ માતાપુત્તન્તિ અમાતાપુત્તિકાનિ. યન્તિ યસ્મિં સમયે. તત્થ માતાપિ પુત્તં નપ્પટિલભતીતિ તસ્મિં અગ્ગિભયે ઉપ્પન્ને માતાપિ પુત્તં પસ્સિતું ન લભતિ, પુત્તોપિ માતરં પસ્સિતું ન લભતીતિ અત્થો. ભયં હોતીતિ ચિત્તુત્રાસભયં હોતિ. અટવિસઙ્કોપોતિ અટવિયા સઙ્કોપો. અટવીતિ ચેત્થ અટવિવાસિનો ચોરા વેદિતબ્બા. યદા હિ તે અટવિતો જનપદં ઓતરિત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો પહરિત્વા વિલુમ્પન્તિ, તદા અટવિસઙ્કોપો નામ હોતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. ચક્કસમારૂળ્હાતિ એત્થ ઇરિયાપથચક્કમ્પિ વટ્ટતિ યાનચક્કમ્પિ. ભયસ્મિં હિ સમ્પત્તે યેસં યાનકાનિ અત્થિ, તે અત્તનો પરિક્ખારભણ્ડં તેસુ આરોપેત્વા પલાયન્તિ. યેસં નત્થિ, તે કાજેન વા આદાય સીસેન વા ઉક્ખિપિત્વા પલાયન્તિયેવ. તે ચક્કસમારૂળ્હા નામ હોન્તિ. પરિયાયન્તીતિ ઇતો ચિતો ચ ગચ્છન્તિ. કદાચીતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કાલે. કરહચીતિ તસ્સેવ વેવચનં. માતાપિ પુત્તં પટિલભતીતિ આગચ્છન્તં વા ગચ્છન્તં વા એકસ્મિં ઠાને નિલીનં વા પસ્સિતું લભતિ. ઉદકવાહકોતિ નદીપૂરો. માતાપિ પુત્તં પટિલભતીતિ કુલ્લે વા ઉળુમ્પે વા મત્તિકાભાજને વા દારુક્ખણ્ડે વા લગ્ગં વુય્હમાનં પસ્સિતું પટિલભતિ, સોત્થિના વા પુન ઉત્તરિત્વા ગામે વા અરઞ્ઞે વા ઠિતં પસ્સિતું લભતીતિ.

એવં પરિયાયતો અમાતાપુત્તિકાનિ ભયાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિપ્પરિયાયેન દસ્સેન્તો તીણિમાનીતિઆદિમાહ. તત્થ જરાભયન્તિ જરં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘જરં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો. બ્યાધિં પટિચ્ચ, મરણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો’’તિ (વિભ. ૯૨૧). સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૩. વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના

૬૪. તતિયે કોસલેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. ચારિકં ચરમાનોતિ અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો. ચારિકા ચ નામેસા ભગવતો દુવિધા હોતિ તુરિતચારિકા ચ અતુરિતચારિકા ચાતિ. તત્થ દૂરેપિ બોધનેય્યપુગ્ગલં દિસ્વા તસ્સ બોધનત્થાય સહસા ગમનં તુરિતચારિકા નામ. સા મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસુ દટ્ઠબ્બા. યં પન ગામનિગમપટિપાટિયા દેવસિકં યોજનઅદ્ધયોજનવસેન પિણ્ડપાતચરિયાદીહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ગમનં, અયં અતુરિતચારિકા નામ. ઇમં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ચારિકં ચરમાનો’’તિ. વિત્થારેન પન ચારિકાકથા સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય અમ્બટ્ઠસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૪) વુત્તા. બ્રાહ્મણગામોતિ બ્રાહ્મણાનં સમોસરણગામોપિ બ્રાહ્મણગામોતિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણાનં ભોગગામોપિ. ઇધ સમોસરણગામો બ્રાહ્મણવસનગામોતિ અધિપ્પેતો. તદવસરીતિ તત્થ અવસરિ, સમ્પત્તોતિ અત્થો. વિહારો પનેત્થ અનિયામિતો. તસ્મા તસ્સ અવિદૂરે બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો એકો વનસણ્ડો અત્થિ, સત્થા તં વનસણ્ડં ગતોતિ વેદિતબ્બો.

અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ ઉપલભિંસુ, સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન જાનિંસુ. ખોતિ અવધારણત્થે, પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન ‘‘અસ્સોસું એવ, ન તેસં કોચિ સવનન્તરાયો અહોસી’’તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવ.

ઇદાનિ યમત્થં અસ્સોસું, તં પકાસેતું સમણો ખલુ, ભો, ગોતમોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમિતપાપત્તા સમણોતિ વેદિતબ્બો. ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. ભોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલપનમત્તં. ગોતમોતિ ભગવતો ગોત્તવસેન પરિદીપનં, તસ્મા ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિ એત્થ સમણો કિર, ભો, ગોતમગોત્તોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં, કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય સદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. તં ખો પનાતિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો, સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવ, થુતિઘોસો વા. અબ્ભુગ્ગતોતિ સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતો. કિન્તિ? ઇતિપિ સો ભગવા…પે… બુદ્ધો ભગવાતિ. તત્રાયં પદસમ્બન્ધો – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ. ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ ‘‘આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બો’’તિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા સબ્બાનેવ એતાનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫-૧૨૭) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનીતિ તતો નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

સો ઇમં લોકન્તિ સો ભવં ગોતમો ઇમં લોકં, ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતિ. સદેવકન્તિ સહ દેવેહિ સદેવકં. એવં સહ મારેન સમારકં. સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકં. સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિં. પજાતત્તા પજા, તં પજં. સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણિવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં, સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકેન સદ્ધિં સત્તલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકોવ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો, સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો, સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપીબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન, સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસબ્બસત્તલોકો વા. પોરાણા પનાહુ – સદેવકન્તિ દેવતાહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. સમારકન્તિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકં. સબ્રહ્મકન્તિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીહાકારેહિ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહિ પદેહિ પરિયાદાતું સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સન્તિ વુત્તં. એવં પઞ્ચહિ પદેહિ તેન તેનાકારેન તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ.

સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતીતિ સયન્તિ સામં, અપરનેય્યો હુત્વા. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય, અધિકેન ઞાણેન ઞત્વાતિ અત્થો. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા, એતેન અનુમાનાદિપટિક્ખેપો કતો. પવેદેતીતિ બોધેતિ ઞાપેતિ પકાસેતિ.

સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ, આદિમ્હિપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતિ, મજ્ઝેપિ, પરિયોસાનેપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતીતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં, અત્થિ સાસનસ્સ. દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકાયપિ ગાથાય પઠમપાદો આદિ નામ, તતો દ્વે મજ્ઝં નામ, અન્તે એકો પરિયોસાનં નામ. એકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, ઇદમવોચાતિ પરિયોસાનં, ઉભિન્નં અન્તરા મજ્ઝં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ પઠમાનુસન્ધિ આદિ, અન્તે અનુસન્ધિ પરિયોસાનં, મજ્ઝે એકો વા દ્વે વા બહૂ વા મજ્ઝમેવ.

સાસનસ્સ સીલસમાધિવિપસ્સના આદિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯). ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં વુત્તો પન અરિયમગ્ગો મજ્ઝં નામ. ફલઞ્ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ પરિયોસાનં નામ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયં એતંપારં એતંપરિયોસાન’’ન્તિ એત્થ ફલં પરિયોસનન્તિ વુત્તં. ‘‘નિબ્બાનોગધઞ્હિ, આવુસો વિસાખ, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ નિબ્બાનપરાયણં નિબ્બાનપરિયોસાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૬) એત્થ નિબ્બાનં પરિયોસાનન્તિ વુત્તં. ઇધ પન દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો આદિમ્હિ સીલં દસ્સેત્વા મજ્ઝે મગ્ગં પરિયોસાને નિબ્બાનં દસ્સેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞોપિ ધમ્મકથિકો ધમ્મં કથેન્તો –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દસ્સેય્ય, મજ્ઝે મગ્ગં વિભાવયે;

પરિયોસાનમ્હિ નિબ્બાનં, એસા કથિકસણ્ઠિતી’’તિ.

સાત્થં સબ્યઞ્જનન્તિ યસ્સ હિ યાગુભત્તઇત્થિપુરિસાદિવણ્ણનાનિસ્સિતા દેસના હોતિ, ન સો સાત્થં દેસેતિ. ભગવા પન તથારૂપં દેસનં પહાય ચતુસતિપટ્ઠાનાદિનિસ્સિતં દેસનં દેસેતિ. તસ્મા ‘‘સાત્થં દેસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન દેસના એકબ્યઞ્જનાદિયુત્તા વા સબ્બનિરોટ્ઠબ્યઞ્જના વા સબ્બવિસ્સટ્ઠબ્યઞ્જના વા સબ્બનિગ્ગહિતબ્યઞ્જના વા, તસ્સ દમિળકિરાતયવનાદિમિલક્ખાનં ભાસા વિય બ્યઞ્જનપારિપૂરિયા અભાવતો અબ્યઞ્જના નામ દેસના હોતિ. ભગવા પન –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, લહુકં ગરુકઞ્ચ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. –

એવં વુત્તં દસવિધં બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનમેવ કત્વા ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ‘‘સબ્યઞ્જનં કત્વા દેસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ એત્થ કેવલન્તિ સકલાધિવચનં. પરિપુણ્ણન્તિ અનૂનાધિકવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સકલપરિપુણ્ણમેવ દેસેતિ, એકદેસનાપિ અપરિપુણ્ણા નત્થીતિ. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. યો હિ ‘‘ઇમં ધમ્મદેસનં નિસ્સાય લાભં વા સક્કારં વા લભિસ્સામી’’તિ દેસેતિ, તસ્સ અપરિસુદ્ધા દેસના નામ હોતિ. ભગવા પન લોકામિસનિરપેક્ખો હિતફરણેનેવ મેત્તાભાવનાય મુદુહદયો ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેન ચિત્તેન દેસેતિ. તસ્મા પરિસુદ્ધં દેસેતીતિ વુચ્ચતિ. બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ એત્થ બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનં. તસ્મા બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિસુદ્ધં, એવં દેસેન્તો ચ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલસાસનબ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતં ચરિયં, બ્રહ્મભૂતાનં વા બુદ્ધાદીનં ચરિયન્તિ વુત્તં હોતિ.

સાધુ ખો પનાતિ સુન્દરં ખો પન, અત્થાવહં સુખાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપાનં અરહતન્તિ યથારૂપો સો ભવં ગોતમો, એવરૂપાનં અનેકેહિપિ કપ્પકોટિસતસહસ્સેહિ દુલ્લભદસ્સનાનં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તેહિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવરેહિ સમાકિણ્ણમનોરમસરીરાનં અનપ્પકદસ્સનાનં અતિમધુરધમ્મનિગ્ઘોસાનં યથાભૂતગુણાધિગમેન લોકે અરહન્તોતિ લદ્ધસદ્દાનં અરહતં. દસ્સનં હોતીતિ પસાદસોમ્માનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતિ. સચે પન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ એકપદમ્પિ સોતું લભિસ્સામ, સાધુતરંયેવ ભવિસ્સતીતિ એવં અજ્ઝાસયં કત્વા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય તુટ્ઠમાનસા અગમંસુ. અઞ્જલિં પણામેત્વાતિ એતે ઉભતોપક્ખિકા, તે એવં ચિન્તેસું – ‘‘સચે નો મિચ્છાદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ ‘કસ્મા તુમ્હે સમણં ગોતમં વન્દિત્થા’તિ, તેસં ‘કિં અઞ્જલિકરણમત્તેનાપિ વન્દિતં હોતી’તિ વક્ખામ. સચે નો સમ્માદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ ‘કસ્મા ભગવન્તં ન વન્દિત્થા’તિ, ‘કિં સીસેન ભૂમિં પહરન્તેનેવ વન્દિતં હોતિ. નનુ અઞ્જલિકમ્મમ્પિ વન્દના એવા’તિ વક્ખામા’’તિ.

નામગોત્તન્તિ, ‘‘ભો ગોતમ, અહં અસુકસ્સ પુત્તો દત્તો નામ મિત્તો નામ ઇધાગતો’’તિ વદન્તા નામં સાવેન્તિ નામ. ‘‘ભો ગોતમ, અહં વાસેટ્ઠો નામ કચ્ચાનો નામ ઇધાગતો’’તિ વદન્તા ગોત્તં સાવેન્તિ નામ. એતે કિર દલિદ્દા જિણ્ણકુલપુત્તા ‘‘પરિસમજ્ઝે નામગોત્તવસેન પાકટા ભવિસ્સામા’’તિ એવં અકંસુ. યે પન તુણ્હીભૂતા નિસીદિંસુ, તે કેરાટિકા ચેવ અન્ધબાલા ચ. તત્થ કેરાટિકા ‘‘એકં દ્વે કથાસલ્લાપે કરોન્તે વિસ્સાસિકો હોતિ, અથ વિસ્સાસે સતિ એકં દ્વે ભિક્ખા અદાતું ન યુત્ત’’ન્તિ તતો અત્તાનં મોચેન્તા તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ. અન્ધબાલા અઞ્ઞાણતાયેવ અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડા વિય યત્થ કત્થચિ તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ.

વેનાગપુરિકોતિ વેનાગપુરવાસી. એતદવોચાતિ પાદન્તતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગા તથાગતસ્સ સરીરં ઓલોકેન્તો અસીતિઅનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ પટિમણ્ડિતં સરીરા નિક્ખમિત્વા સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પદેસં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાહિ છબ્બણ્ણાહિ ઘનબુદ્ધરંસીહિ સમ્પરિવારિતં તથાગતસ્સ સરીરં દિસ્વા સઞ્જાતવિમ્હયો વણ્ણં ભણન્તો એતં ‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમા’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તત્થ યાવઞ્ચિદન્તિ અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદવચનમેતં. તસ્સ વિપ્પસન્નપદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધો. યાવઞ્ચ વિપ્પસન્નાનિ અધિમત્તવિપ્પસન્નાનીતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનીતિ ચક્ખાદીનિ છ ઇન્દ્રિયાનિ. તસ્સ હિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ વિપ્પસન્નતં દિસ્વા તેસં વિપ્પસન્નતા પાકટા અહોસિ. યસ્મા પન સા મને વિપ્પસન્નેયેવ હોતિ, અવિપ્પસન્નચિત્તાનઞ્હિ ઇન્દ્રિયપ્પસાદો નામ નત્થિ, તસ્માસ્સ મનિન્દ્રિયપ્પસાદોપિ પાકટો અહોસિ. તં એસ વિપ્પસન્નતં ગહેત્વા ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ આહ. પરિસુદ્ધોતિ નિમ્મલો. પરિયોદાતોતિ પભસ્સરો. સારદં બદરપણ્ડુન્તિ સરદકાલે જાતં નાતિસુપરિપક્કં બદરં. તઞ્હિ પરિસુદ્ધઞ્ચેવ હોતિ પરિયોદાતઞ્ચ. તાલપક્કન્તિ સુપરિપક્કતાલફલં. સમ્પતિ બન્ધના પમુત્તન્તિ તંખણઞ્ઞેવ બન્ધના પમુત્તં. તસ્સ હિ બન્ધનમૂલં અપનેત્વા પરમુખં કત્વા ફલકે ઠપિતસ્સ ચતુરઙ્ગુલમત્તં ઠાનં ઓલોકેન્તાનં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં હુત્વા ખાયતિ. તં સન્ધાયેવમાહ. નેક્ખં જમ્બોનદન્તિ સુરત્તવણ્ણસ્સ જમ્બોનદસુવણ્ણસ્સ ઘટિકા. દક્ખકમ્મારપુત્તસુપરિકમ્મકતન્તિ દક્ખેન સુવણ્ણકારપુત્તેન સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મં. ઉક્કામુખે સુકુસલસમ્પહટ્ઠન્તિ સુવણ્ણકારઉદ્ધને પચિત્વા સુકુસલેન સુવણ્ણકારેન ઘટ્ટનપરિમજ્જનહંસનેન સુટ્ઠુ પહટ્ઠં સુપરિમદ્દિતન્તિ અત્થો. પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તન્તિ અગ્ગિના પચિત્વા દીપિદાઠાય ઘંસિત્વા ગેરુકપરિકમ્મં કત્વા રત્તકમ્બલે ઠપિતં. ભાસતેતિ સઞ્જાતઓભાસતાય ભાસતે. તપતેતિ અન્ધકારવિદ્ધંસનતાય તપતે. વિરોચતીતિ વિજ્જોતમાનં હુત્વા વિરોચતિ, સોભતીતિ અત્થો.

ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનીતિ એત્થ અતિક્કન્તપ્પમાણં ઉચ્ચાસયનં નામ, આયતવિત્થતં અકપ્પિયભણ્ડં મહાસયનં નામ. ઇદાનિ તાનિ દસ્સેન્તો સેય્યથિદં, આસન્દીતિઆદિમાહ. તત્થ આસન્દીતિ અતિક્કન્તપ્પમાણં આસનં. પલ્લઙ્કોતિ પાદેસુ વાળરૂપાનિ ઠપેત્વા કતો. ગોનકોતિ દીઘલોમકો મહાકોજવો. ચતુરઙ્ગુલાધિકાનિ કિર તસ્સ લોમાનિ. ચિત્તકોતિ વાનચિત્તં ઉણ્ણામયત્થરણં. પટિકાતિ ઉણ્ણામયો સેતત્થરકો. પટલિકાતિ ઘનપુપ્ફો ઉણ્ણામયત્થરકો, યો આમલકપટ્ટોતિપિ વુચ્ચતિ. તૂલિકાતિ તિણ્ણં તૂલાનં અઞ્ઞતરપુણ્ણા તૂલિકા. વિકતિકાતિ સીહબ્યગ્ઘાદિરૂપવિચિત્રો ઉણ્ણામયત્થરકો. ઉદ્દલોમીતિ ઉભતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. કેચિ એકતો ઉગ્ગતપુપ્ફન્તિ વદન્તિ. એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. કેચિ ઉભતો ઉગ્ગતપુપ્ફન્તિ વદન્તિ. કટ્ટિસ્સન્તિ રતનપરિસિબ્બિતં કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયં પચ્ચત્થરણં. કોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બિતમેવ કોસિયસુત્તમયં પચ્ચત્થરણં. કુત્તકન્તિ સોળસન્નં નાટકિત્થીનં ઠત્વા નચ્ચનયોગ્ગં ઉણ્ણામયત્થરણં. હત્થત્થરાદયો હત્થિપિટ્ઠાદીસુ અત્થરણકઅત્થરકા ચેવ હત્થિરૂપાદીનિ દસ્સેત્વા કતઅત્થરકા ચ. અજિનપ્પવેણીતિ અજિનચમ્મેહિ મઞ્ચપ્પમાણેન સિબ્બિત્વા કતપ્પવેણી. સેસં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

નિકામલાભીતિ અતિકામલાભી ઇચ્છિતિચ્છિતલાભી. અકિચ્છલાભીતિ અદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી મહન્તલાભી, ઉળારુળારાનેવ લભતિ મઞ્ઞેતિ સન્ધાય વદતિ. અયં કિર બ્રાહ્મણો સયનગરુકો, સો ભગવતો વિપ્પસન્નિન્દ્રિયાદિતં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા એસ એવરૂપેસુ ઉચ્ચાસયનમહાસયનેસુ નિસીદતિ ચેવ નિપજ્જતિ ચ. તેનસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો’’તિ મઞ્ઞમાનો ઇમં સેનાસનવણ્ણં કથેસિ.

લદ્ધા ચ પન ન કપ્પન્તીતિ એત્થ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કપ્પતિ. સુદ્ધકોસેય્યઞ્હિ મઞ્ચેપિ અત્થરિતું વટ્ટતિ, ગોનકાદયો ચ ભૂમત્થરણપરિભોગેન, આસન્દિયા પાદે છિન્દિત્વા, પલ્લઙ્કસ્સ વાળે ભિન્દિત્વા, તૂલિકં વિજટેત્વા ‘‘બિમ્બોહનઞ્ચ કાતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૯૭) વચનતો ઇમાનિપિ એકેન વિધાનેન કપ્પન્તિ. અકપ્પિયં પન ઉપાદાય સબ્બાનેવ ન કપ્પન્તીતિ વુત્તાનિ.

વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામીતિ અરઞ્ઞંયેવ પવિસામિ. યદેવાતિ યાનિયેવ. પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેન્તો ઉજું કાયં ઠપેત્વા. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપેત્વા, પરિગ્ગહિતનિય્યાનં વા કત્વાતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૪). ઉપસમ્પજ્જ વિહરામીતિ પટિલભિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા વિહરામિ. એવંભૂતોતિ એવં પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી હુત્વા. દિબ્બો મે એસો તસ્મિં સમયે ચઙ્કમો હોતીતિ ચત્તારિ હિ રૂપજ્ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સ ચઙ્કમો દિબ્બચઙ્કમો નામ હોતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ચઙ્કમન્તસ્સાપિ ચઙ્કમો દિબ્બચઙ્કમોયેવ. ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. તથા ઇતરેસુ દ્વીસુ વિહારેસુ.

સો એવં પજાનામિ ‘‘રાગો મે પહીનો’’તિ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગેન પહીનરાગમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સો એવં પજાનામિ રાગો મે પહીનો’’તિ આહ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇમિના પન કિં કથિતં હોતીતિ? પચ્ચવેક્ખણા કથિતા, પચ્ચવેક્ખણાય ફલસમાપત્તિ કથિતા. ફલસમાપત્તિઞ્હિ સમાપન્નસ્સપિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સાપિ ચઙ્કમાદયો અરિયચઙ્કમાદયો હોન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૪. સરભસુત્તવણ્ણના

૬૫. ચતુત્થે રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે. ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતેતિ ગિજ્ઝસદિસાનિસ્સ કૂટાનિ, ગિજ્ઝા વા તસ્સ કૂટેસુ વસન્તીતિ ગિજ્ઝકૂટો, તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. એતેનસ્સ રાજગહં ગોચરગામં કત્વા વિહરન્તસ્સ વસનટ્ઠાનં દસ્સિતં. ગિજ્ઝકૂટસ્મિઞ્હિ તથાગતં ઉદ્દિસ્સ વિહારો કારિતો, ગિજ્ઝકૂટવિહારોત્વેવસ્સ નામં. તત્થાયં તસ્મિં સમયે વિહરતીતિ. સરભો નામ પરિબ્બાજકો અચિરપક્કન્તો હોતીતિ સરભોતિ એવંનામકો પરિબ્બાજકો ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ પક્કન્તો હોતિ, અધુના વિબ્ભન્તોતિ અત્થો. સમ્માસમ્બુદ્ધે હિ લોકે ઉપ્પન્ને તિત્થિયા નટ્ઠલાભસક્કારા અહેસું, તિણ્ણં રતનાનં મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. યથાહ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. અઞ્ઞતિત્થિયા પન પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ અગરુકતા અમાનિતા અપૂજિતા ન લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા.૧૪; સં.નિ.૧.૨.૭૦).

તે એવં પરિહીનલાભસક્કારા પઞ્ચસતમત્તા એકસ્મિં પરિબ્બાજકારામે સન્નિપતિત્વા સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘ભો, મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય હતલાભસક્કારા જાતા, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ એકં અવણ્ણં ઉપધારેથ, અવણ્ણં પત્થરિત્વા એતસ્સ સાસનં ગરહિત્વા અમ્હાકં લાભસક્કારં ઉપ્પાદેસ્સામા’’તિ. તે વજ્જં ઓલોકેન્તા – ‘‘તીસુ દ્વારેસુ આજીવે ચાતિ ચતૂસુપિ ઠાનેસુ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વજ્જં પસ્સિતું ન સક્કા, ઇમાનિ ચત્તારિ ઠાનાનિ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ ઓલોકેથા’’તિ આહંસુ. અથ નેસં અન્તરે એકો એવમાહ – ‘‘અહં અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, ઇમે અન્વડ્ઢમાસં સન્નિપતિત્વા દ્વારવાતપાનાનિ પિધાય સામણેરાનમ્પિ પવેસનં ન દેન્તિ. જીવિતસદિસાપિ ઉપટ્ઠાકા દટ્ઠું ન લભન્તિ, આવટ્ટનિમાયં ઓસારેત્વા ઓસારેત્વા જનં આવટ્ટેત્વા આવટ્ટેત્વા ખાદન્તિ. સચે તં મયં આહરિતું સક્ખિસ્સામ, એવં નો લાભસક્કારઉળારો ભવિસ્સતી’’તિ. અપરોપિ એવમેવ વદન્તો ઉટ્ઠાસિ. સબ્બે એકવાદા અહેસું. તતો આહંસુ – ‘‘યો તં આહરિતું સક્ખિસ્સતિ, તં મયં અમ્હાકં સમયે જેટ્ઠકં કરિસ્સામા’’તિ.

તતો કોટિતો પટ્ઠાય ‘‘ત્વં સક્ખિસ્સસિ, ત્વં સક્ખિસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અહં ન સક્ખિસ્સામિ, અહં ન સક્ખિસ્સામી’’તિ બહૂહિ વુત્તે સરભં પુચ્છિંસુ – ‘‘ત્વં સક્ખિસ્સસિ આચરિયા’’તિ. સો આહ – ‘‘અગરુ એતં આહરિતું, સચે તુમ્હે અત્તનો કથાય ઠત્વા મં જેટ્ઠકં કરિસ્સથા’’તિ. અગરુ એતમાચરિય આહર, ત્વં કતોયેવાસિ અમ્હેહિ જેટ્ઠકોતિ. સો આહ – ‘‘તં આહરન્તેન થેનેત્વા વા વિલુમ્પિત્વા વા આહરિતું ન સક્કા, સમણસ્સ પન ગોતમસ્સ સાવકસદિસેન હુત્વા તસ્સ સાવકે વન્દિત્વા વત્તપટિવત્તં કત્વા તેસં પત્તે ભત્તં ભુઞ્જિત્વા આહરિતું સક્કા. રુચ્ચતિ વો એતસ્સ એત્તકસ્સ કિરિયા’’તિ. યંકિઞ્ચિ કત્વા આહરિત્વા ચ નો દેહીતિ. તેન હિ મં દિસ્વા અપસ્સન્તા વિય ભવેય્યાથાતિ પરિબ્બાજકાનં સઞ્ઞં દત્વા દુતિયદિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ગિજ્ઝકૂટમહાવિહારં ગન્ત્વા દિટ્ઠદિટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન પાદે વન્દિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘અઞ્ઞે પરિબ્બાજકા ચણ્ડા ફરુસા, અયં પન સદ્ધો ભવિસ્સતિ પસન્નો’’તિ. ભન્તે, તુમ્હે ઞત્વા યુત્તટ્ઠાનસ્મિંયેવ પબ્બજિતા, મયં પન અનુપધારેત્વા અતિત્થેનેવ પક્ખન્તા અનિય્યાનિકમગ્ગે વિચરામાતિ. સો એવં વત્વા દિટ્ઠે દિટ્ઠે ભિક્ખૂ પુનપ્પુનં વન્દતિ, ન્હાનોદકાદીનિ પટિયાદેતિ, દન્તકટ્ઠં કપ્પિયં કરોતિ, પાદે ધોવતિ મક્ખેતિ, અતિરેકભત્તં લભિત્વા ભુઞ્જતિ.

તં ઇમિના નીહારેન વસન્તં એકો મહાથેરો દિસ્વા, ‘‘પરિબ્બાજક, ત્વં સદ્ધો પસન્નો, કિં ન પબ્બજસી’’તિ. કો મં, ભન્તે, પબ્બાજેસ્સતિ. મયઞ્હિ ચિરકાલં ભદન્તાનં પચ્ચત્થિકા હુત્વા વિચરિમ્હાતિ. થેરો ‘‘સચે ત્વં પબ્બજિતુકામો, અહં તં પબ્બાજેસ્સામી’’તિ વત્વા પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય નિરન્તરં વત્તપટિવત્તમકાસિ. અથ નં થેરો વત્તે પસીદિત્વા નચિરસ્સેવ ઉપસમ્પાદેસિ. સો ઉપોસથદિવસે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથગ્ગં પવિસિત્વા ભિક્ખૂ મહન્તેન ઉસ્સાહેન પાતિમોક્ખં પગ્ગણ્હન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમિના નીહારેન ઓસારેત્વા ઓસારેત્વા લોકં ખાદન્તિ, કતિપાહેન હરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સો પરિવેણં ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કો નામો અયં ધમ્મો’’તિ પુચ્છિ. પાતિમોક્ખો નામ, આવુસોતિ. ઉત્તમધમ્મો એસ, ભન્તે, ભવિસ્સતીતિ. આમ, આવુસો, સકલસાસનધારણી અયં સિક્ખાતિ. ભન્તે, સચે એસ સિક્ખાધમ્મો ઉત્તમો, ઇમમેવ પઠમં ગણ્હામીતિ. ગણ્હાવુસોતિ થેરો સમ્પટિચ્છિ. સો ગણ્હન્તો પરિબ્બાજકે પસ્સિત્વા ‘‘કીદિસં આચરિયા’’તિ પુચ્છિતો, ‘‘આવુસો, મા ચિન્તયિત્થ, કતિપાહેન આહરિસ્સામી’’તિ વત્વા નચિરસ્સેવ ઉગ્ગણ્હિત્વા ઉપજ્ઝાયં આહ – ‘‘એત્તકમેવ, ભન્તે, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ અત્થી’’તિ. એત્તકમેવ, આવુસોતિ.

સો પુનદિવસે યથાનિવત્થપારુતોવ ગહિતનીહારેનેવ પત્તં ગહેત્વા ગિજ્ઝકૂટા નિક્ખમ્મ પરિબ્બાજકારામં અગમાસિ. પરિબ્બાજકા દિસ્વા ‘‘કીદિસં, આચરિય, નાસક્ખિત્થ મઞ્ઞે આવટ્ટનિમાયં આહરિતુ’’ન્તિ તં પરિવારયિંસુ. મા ચિન્તયિત્થ, આવુસો, આહટા મે આવટ્ટનિમાયા, ઇતો પટ્ઠાય અમ્હાકં લાભસક્કારો મહા ભવિસ્સતિ. તુમ્હે અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા હોથ, મા વિવાદં અકત્થાતિ. સચે તે, આચરિય, સુગ્ગહિતા, અમ્હેપિ નં વાચેહીતિ. સો આદિતો પટ્ઠાય પાતિમોક્ખં ઓસારેસિ. અથ તે સબ્બેપિ – ‘‘એથ, ભો, નગરે વિચરન્તા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં કથેસ્સામા’’તિ અનુગ્ઘાટિતેસુયેવ નગરદ્વારેસુ દ્વારસમીપં ગન્ત્વા વિવટેન દ્વારેન સબ્બપઠમં પવિસિંસુ. એવં સલિઙ્ગેનેવ અપક્કન્તં તં પરિબ્બાજકં સન્ધાય – ‘‘સરભો નામ પરિબ્બાજકો અચિરપક્કન્તો હોતી’’તિ વુત્તં.

તં દિવસં પન ભગવા પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇદં અદ્દસ – ‘‘અજ્જ સરભો પરિબ્બાજકો નગરે વિચરિત્વા પકાસનીયકમ્મં કરિસ્સતિ, તિણ્ણં રતનાનં અવણ્ણં કથેન્તો વિસં સિઞ્ચિત્વા પરિબ્બાજકારામં ગમિસ્સતિ, અહમ્પિ તત્થેવ ગમિસ્સામિ, ચતસ્સોપિ પરિસા તત્થેવ ઓસરિસ્સન્તિ. તસ્મિં સમાગમે ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિસ્સન્તી’’તિ. તતો ‘‘તસ્સ ઓકાસો હોતુ, યથારુચિયા અવણ્ણં પત્થરતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મયા સદ્ધિંયેવ પિણ્ડાય ચરિતું આરોચેહી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. ભિક્ખૂ પત્તચીવરમાદાય સત્થારમેવ પરિવારયિંસુ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘં આદાય દ્વારગામસમીપેયેવ પિણ્ડાય ચરિ. સરભોપિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં નગરં પવિટ્ઠો તત્થ તત્થ પરિસમજ્ઝે રાજદ્વારવીથિચતુક્કાદીસુ ચ ગન્ત્વા ‘‘અઞ્ઞાતો મયા સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં ધમ્મો’’તિઆદીનિ અભાસિ. તં સન્ધાય સો રાજગહે પરિસતિ એવં વાચં ભાસતીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અઞ્ઞાતોતિ ઞાતો અવબુદ્ધો, પાકટં કત્વા ઉગ્ગહિતોતિ દીપેતિ. અઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. અપક્કન્તોતિ સલિઙ્ગેનેવ અપક્કન્તો. સચે હિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાસને કોચિ સારો અભવિસ્સ, નાહં અપક્કમિસ્સં. તસ્સ પન સાસનં અસારં નિસ્સારં, આવટ્ટનિમાયં ઓસારેત્વા સમણા લોકં ખાદન્તીતિ એવમત્થં દીપેન્તો એવમાહ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ અથ એવં તસ્મિં પરિબ્બાજકે ભાસમાને અરઞ્ઞવાસિનો પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ ‘‘અસુકટ્ઠાનં નામ સત્થા પિણ્ડાય ચરિતું ગતો’’તિ અજાનન્તા ભિક્ખાચારવેલાયં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. તે સન્ધાયેતં વુત્તં. અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ ‘‘ઇમં કારણં દસબલસ્સ આરોચેસ્સામા’’તિ ઉપસઙ્કમિંસુ.

સિપ્પિનિકાતીરન્તિ સિપ્પિનિકાતિ એવંનામિકાય નદિયા તીરં. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેનાતિ કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા અબ્ભન્તરે ખન્તિં ધારેત્વા ચિત્તેનેવ અધિવાસેસીતિ અત્થો. એવં અધિવાસેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો અજ્જ મયા સરભસ્સ વાદં મદ્દિતું ગચ્છન્તેન એકકેન ગન્તબ્બં, ઉદાહુ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતેના’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – સચાહં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગમિસ્સામિ, મહાજનો એવં ચિન્તેસ્સતિ – ‘‘સમણો ગોતમો વાદુપ્પત્તિટ્ઠાનં ગચ્છન્તો પક્ખં ઉક્ખિપિત્વા ગન્ત્વા પરિસબલેન ઉપ્પન્નં વાદં મદ્દતિ, પરવાદીનં સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેતી’’તિ. ન ખો પન મય્હં ઉપ્પન્ને વાદે પરં ગહેત્વા મદ્દનકિચ્ચં અત્થિ, અહમેવ ગન્ત્વા મદ્દિસ્સામિ. અનચ્છરિયં ચેતં ય્વાહં ઇદાનિ બુદ્ધભૂતો અત્તનો ઉપ્પન્નં વાદં મદ્દેય્યં, ચરિયં ચરણકાલે અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તેનાપિ હિ મયા વહિતબ્બં ધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નાહોસિ. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ સાધનત્થં –

‘‘યતો યતો ગરુ ધુરં, યતો ગમ્ભીરવત્તની;

તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જેન્તિ, સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુર’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૨૯) –

ઇદં કણ્હજાતકં આહરિતબ્બં. અતીતે કિર એકો સત્થવાહો એકિસ્સા મહલ્લિકાય ગેહે નિવાસં ગણ્હિ. અથસ્સ એકિસ્સા ધેનુયા રત્તિભાગસમનન્તરે ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા એકં વચ્છકં વિજાયિ. મહલ્લિકાય વચ્છકં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પુત્તસિનેહો ઉદપાદિ. પુનદિવસે સત્થવાહપુત્તો – ‘‘તવ ગેહવેતનં ગણ્હાહી’’તિ આહ. મહલ્લિકા ‘‘મય્હં અઞ્ઞેન કિચ્ચં ન અત્થિ, ઇમમેવ વચ્છકં દેહી’’તિ આહ. ગણ્હ, અમ્માતિ. સા તં ગણ્હિત્વા ખીરં પાયેત્વા યાગુભત્તતિણાદીનિ દદમાના પોસેસિ. સો વુદ્ધિમન્વાય પરિપુણ્ણરૂપો બલવીરિયસમ્પન્નો અહોસિ સમ્પન્નાચારો, કાળકો નામ નામેન. અથેકસ્સ સત્થવાહસ્સ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ આગચ્છન્તસ્સ ઉદકભિન્નટ્ઠાને સકટચક્કં લગ્ગિ. સો દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ યોજેત્વા નીહરાપેતું અસક્કોન્તો કાળકં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘તાત, તવ વેતનં દસ્સામિ, સકટં મે ઉક્ખિપિત્વા દેહી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા તં આદાય – ‘‘અઞ્ઞો ઇમિના સદ્ધિં ધુરં વહિતું સમત્થો નત્થી’’તિ ધુરસકટે યોત્તં બન્ધિત્વા તં એકકંયેવ યોજેસિ. સો તં સકટં ઉક્ખિપિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેત્વા એતેનેવ નિહારેન પઞ્ચ સકટસતાનિ નીહરિ. સો સબ્બપચ્છિમસકટં નીહરિત્વા મોચિયમાનો ‘‘સુ’’ન્તિ કત્વા સીસં ઉક્ખિપિ.

સત્થવાહો ‘‘અયં એત્તકાનિ સકટાનિ ઉક્ખિપન્તો એવં ન અકાસિ, વેતનત્થં મઞ્ઞે કરોતી’’તિ સકટગણનાય કહાપણે ગહેત્વા પઞ્ચસતભણ્ડિકં તસ્સ ગીવાય બન્ધાપેસિ. સો અઞ્ઞેસં અત્તનો સન્તિકં અલ્લીયિતું અદેન્તો ઉજુકં ગેહમેવ અગમાસિ. મહલ્લિકા દિસ્વા મોચેત્વા કહાપણભાવં ઞત્વા ‘‘કસ્મા, પુત્ત, એવમકાસિ, મા ત્વં ‘મયા કમ્મં કત્વા આભતેન અયં જીવિસ્સતી’તિ સઞ્ઞમકાસી’’તિ વત્વા ગોણં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા તેલેન અબ્ભઞ્જિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય પુન મા એવમકાસી’’તિ ઓવદિ. એવં સત્થા ‘‘ચરિયં ચરણકાલે અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તેનાપિ હિ મયા વહિતબ્બધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નાહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા એકકોવ અગમાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ પટિસલ્લાનાતિ પુથુત્તારમ્મણેહિ ચિત્તં પટિસંહરિત્વા સલ્લાનતો, ફલસમાપત્તિતોતિ અત્થો. તેનુપસઙ્કમીતિ પરિબ્બાજકેસુ સકલનગરે પકાસનીયકમ્મં કત્વા નગરા નિક્ખમ્મ પરિબ્બાજકારામે સન્નિપતિત્વા ‘‘સચે, આવુસો સરભ, સમણો ગોતમો આગમિસ્સતિ, કિં કરિસ્સસી’’તિ. સમણે ગોતમે એકં કરોન્તે અહં દ્વે કરિસ્સામિ, દ્વે કરોન્તે ચત્તારિ, ચત્તારિ કરોન્તે પઞ્ચ, પઞ્ચ કરોન્તે દસ, દસ કરોન્તે વીસતિ, વીસતિ કરોન્તે તિંસં, તિંસં કરોન્તે ચત્તાલીસં, ચત્તાલીસં કરોન્તે પઞ્ઞાસં, પઞ્ઞાસં કરોન્તે સતં, સતં કરોન્તે સહસ્સં કરિસ્સામીતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં સીહનાદકથં સમુટ્ઠાપેત્વા નિસિન્નેસુ ઉપસઙ્કમિ.

ઉપસઙ્કમન્તો પન યસ્મા પરિબ્બાજકારામસ્સ નગરમજ્ઝેનેવ મગ્ગો, તસ્મા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા સુગતમહાચીવરં પારુપિત્વા વિસ્સટ્ઠબલો રાજા વિય એકકોવ નગરમજ્ઝેન અગમાસિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકા દિસ્વા ‘‘પરિબ્બાજકા સમણસ્સ ગોતમસ્સ પકાસનીયકમ્મં કરોન્તા અવણ્ણં પત્થરિંસુ, સો એતે અનુવત્તિત્વા સઞ્ઞાપેતું ગચ્છતિ મઞ્ઞે’’તિ અનુબન્ધિંસુ. સમ્માદિટ્ઠિકાપિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો પત્તચીવરં આદાય એકકોવ નિક્ખન્તો, અજ્જ સરભેન સદ્ધિં મહાધમ્મસઙ્ગામો ભવિસ્સતિ. મયમ્પિ તસ્મિં સમાગમે કાયસક્ખિનો ભવિસ્સામા’’તિ અનુબન્ધિંસુ. સત્થા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ પરિબ્બાજકારામં ઉપસઙ્કમિ.

પરિબ્બાજકા રુક્ખાનં ખન્ધવિટપસાખન્તરેહિ સમુગ્ગચ્છન્તા છબ્બણ્ણઘનબુદ્ધરસ્મિયો દિસ્વા ‘‘અઞ્ઞદા એવરૂપો ઓભાસો નામ નત્થિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉલ્લોકેત્વા ‘‘સમણો ગોતમો આગચ્છતી’’તિ આહંસુ. તં સુત્વાવ સરભો જાણુકન્તરે સીસં ઠપેત્વા અધોમુખો નિસીદિ. એવં તસ્મિં સમયે ભગવા તં આરામં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તથાગતો હિ જમ્બુદીપતલે અગ્ગકુલે જાતત્તા અગ્ગાસનારહોતિસ્સ સબ્બત્થ આસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. એવં પઞ્ઞત્તે મહારહે બુદ્ધાસને નિસીદિ.

તે પરિબ્બાજકા સરભં પરિબ્બાજકં એતદવોચુન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધે કિર સરભેન સદ્ધિં એત્તકં કથેન્તેયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘો સત્થુ પદાનુપદિકો હુત્વા પરિબ્બાજકારામં સમ્પાપુણિ, ચતસ્સોપિ પરિસા પરિબ્બાજકારામેયેવ ઓસરિંસુ. તતો તે પરિબ્બાજકા ‘‘અચ્છરિયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ કમ્મં, સકલનગરં વિચરિત્વા અવણ્ણં પત્થરિત્વા પકાસનીયકમ્મં કત્વા આગતાનં વેરીનં પટિસત્તૂનં પચ્ચામિત્તાનં સન્તિકં આગન્ત્વા થોકમ્પિ વિગ્ગાહિકકથં ન કથેસિ, આગતકાલતો પટ્ઠાય સતપાકતેલેન મક્ખેન્તો વિય અમતપાનં પાયેન્તો વિય મધુરકથં કથેતી’’તિ સબ્બેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધં અનુવત્તન્તા એતદવોચું.

યાચેય્યાસીતિ આયાચેય્યાસિ પત્થેય્યાસિ પિહેય્યાસિ. તુણ્હીભૂતોતિ તુણ્હીભાવં ઉપગતો. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજતં આપન્નો. પત્તક્ખન્ધોતિ ઓનતગીવો. અધોમુખોતિ હેટ્ઠામુખો. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બે ધમ્મા મયા અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં પટિજાનતો તવ. અનભિસમ્બુદ્ધાતિ ઇમે નામ ધમ્મા તયા અનભિસમ્બુદ્ધા. તત્થાતિ તેસુ અનભિસમ્બુદ્ધાતિ એવં દસ્સિતધમ્મેસુ. અઞ્ઞેન વા અઞ્ઞં પટિચરિસ્સતીતિ અઞ્ઞેન વા વચનેન અઞ્ઞં વચનં પટિચ્છાદેસ્સતિ, અઞ્ઞં પુચ્છિતો અઞ્ઞં કથેસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. બહિદ્ધા કથં અપનામેસ્સતીતિ બહિદ્ધા અઞ્ઞં આગન્તુકકથં આહરન્તો પુરિમકથં અપનામેસ્સતિ. અપ્પચ્ચયન્તિ અનભિરદ્ધિં અતુટ્ઠાકારં પાતુકરિસ્સતીતિ પાકટં કરિસ્સતિ. એત્થ ચ અપ્પચ્ચયેન દોમનસ્સં વુત્તં, પુરિમેહિ દ્વીહિ મન્દબલવભેદો કોધોયેવ.

એવં ભગવા પઠમવેસારજ્જેન સીહનાદં નદિત્વા પુન દુતિયાદીહિ નદન્તો યો ખો મં પરિબ્બાજકાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ યસ્સ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા અત્થાય તયા ચતુસચ્ચધમ્મો દેસિતો. સો ન નિય્યાતીતિ સો ધમ્મો ન નિય્યાતિ ન નિગ્ગચ્છતિ, ન તં અત્થં સાધેતીતિ વુત્તં હોતિ. તક્કરસ્સાતિ યો નં કરોતિ, તસ્સ પટિપત્તિપૂરકસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ અત્થો. સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ હેતુના નયેન કારણેન સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ ખયાય. અથ વા યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ યસ્સ તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો. સેય્યથિદં – રાગપટિઘાતત્થાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં, દોસપટિઘાતત્થાય મેત્તાભાવના, મોહપટિઘાતત્થાય પઞ્ચ ધમ્મા, વિતક્કુપચ્છેદાય આનાપાનસ્સતિ. સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ સો ધમ્મો યો નં યથાદેસિતં કરોતિ, તસ્સ તક્કરસ્સ સમ્મા હેતુના નયેન કારણેન વટ્ટદુક્ખક્ખયાય ન નિય્યાતિ ન નિગ્ગચ્છતિ, તં અત્થં ન સાધેતીતિ અયમેત્થ અત્થો. સેય્યથાપિ સરભો પરિબ્બાજકોતિ યથા અયં સરભો પરિબ્બાજકો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસિન્નો, એવં નિસીદિસ્સતીતિ.

એવં તીહિ પદેહિ સીહનાદં નદિત્વા દેસનં નિવત્તેન્તસ્સેવ તથાગતસ્સ તસ્મિં ઠાને સન્નિપતિતા ચતુરાસીતિપાણસહસ્સપરિમાણા પરિસા અમતપાનં પિવિ, સત્થા પરિસાય અમતપાનસ્સ પીતભાવં ઞત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પક્કામિ. તમત્થં દસ્સેતું અથ ખો ભગવાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં અપ્પટિનાદં. વેહાસં પક્કામીતિ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન આકાસં પક્ખન્દિ. એવં પક્ખન્દો ચ પન તંખણઞ્ઞેવ ગિજ્ઝકૂટમહાવિહારે પતિટ્ઠાસિ.

વાચાય સન્નિતોદકેનાતિ વચનપતોદેન. સઞ્જમ્ભરિમકંસૂતિ સમ્ભરિતં નિરન્તરફુટં અકંસુ, ઉપરિ વિજ્ઝિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. બ્રહારઞ્ઞેતિ મહારઞ્ઞે. સીહનાદં નદિસ્સામીતિ સીહસ્સ નદતો આકારં દિસ્વા ‘‘અયમ્પિ તિરચ્છાનગતો, અહમ્પિ, ઇમસ્સ ચત્તારો પાદા, મય્હમ્પિ, અહમ્પિ એવમેવ સીહનાદં નદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સો સીહસ્સ સમ્મુખા નદિતું અસક્કોન્તો તસ્મિં ગોચરાય પક્કન્તે એકકો નદિતું આરભિ. અથસ્સ સિઙ્ગાલસદ્દોયેવ નિચ્છરિ. તેન વુત્તં – સિઙ્ગાલકંયેવ નદતીતિ. ભેરણ્ડકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અપિચ ભિન્નસ્સરં અમનાપસદ્દં નદતીતિ વુત્તં હોતિ. એવમેવ ખો ત્વન્તિ ઇમિના ઓપમ્મેન પરિબ્બાજકા તથાગતં સીહસદિસં કત્વા સરભં સિઙ્ગાલસદિસં અકંસુ. અમ્બુકસઞ્ચરીતિ ખુદ્દકકુક્કુટિકા. પુરિસકરવિતં રવિસ્સામીતિ મહાકુક્કુટં રવન્તં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સપિ દ્વે પાદા દ્વે પક્ખા, મય્હમ્પિ તથેવ, અહમ્પિ એવરૂપં રવિતં રવિસ્સામી’’તિ સા તસ્સ સમ્મુખા રવિતું અસક્કોન્તી તસ્મિં પક્કન્તે રવમાના કુક્કુટિકારવંયેવ રવિ. તેન વુત્તં – અમ્બુકસઞ્ચરિરવિતંયેવ રવતીતિ. ઉસભોતિ ગોણો. સુઞ્ઞાયાતિ તુચ્છાય જેટ્ઠકવસભેહિ વિરહિતાય. ગમ્ભીરં નદિતબ્બં મઞ્ઞતીતિ જેટ્ઠકવસભસ્સ નાદસદિસં ગમ્ભીરનાદં નદિતબ્બં મઞ્ઞતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૫. કેસમુત્તિસુત્તવણ્ણના

૬૬. પઞ્ચમે કાલામાનં નિગમોતિ કાલામા નામ ખત્તિયા, તેસં નિગમો. કેસમુત્તિયાતિ કેસમુત્તનિગમવાસિનો. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ સપ્પિનવનીતાદિભેસજ્જાનિ ચેવ અટ્ઠવિધપાનકાનિ ચ ગાહાપેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. સકંયેવ વાદં દીપેન્તીતિ અત્તનોયેવ લદ્ધિં કથેન્તિ. જોતેન્તીતિ પકાસેન્તિ. ખુંસેન્તીતિ ઘટ્ટેન્તિ. વમ્ભેન્તીતિ અવજાનન્તિ. પરિભવન્તીતિ લામકં કરોન્તિ. ઓમક્ખિં કરોન્તીતિ ઉક્ખિત્તકં કરોન્તિ, ઉક્ખિપિત્વા છડ્ડેન્તિ. અપરેપિ, ભન્તેતિ સો કિર અટવિમુખે ગામો, તસ્મા તત્થ અટવિં અતિક્કન્તા ચ અતિક્કમિતુકામા ચ વાસં કપ્પેન્તિ. તેસુપિ પઠમં આગતા અત્તનો લદ્ધિં દીપેત્વા પક્કમિંસુ, પચ્છા આગતા ‘‘કિં તે જાનન્તિ, અમ્હાકં અન્તેવાસિકા તે, અમ્હાકં સન્તિકે કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિંસૂ’’તિ અત્તનો લદ્ધિં દીપેત્વા પક્કમિંસુ. કાલામા એકલદ્ધિયમ્પિ સણ્ઠહિતું ન સક્ખિંસુ. તે એતમત્થં દીપેત્વા ભગવતો એવમારોચેત્વા તેસં નો, ભન્તેતિઆદિમાહંસુ. તત્થ હોતેવ કઙ્ખાતિ હોતિયેવ કઙ્ખા. વિચિકિચ્છાતિ તસ્સેવ વેવચનં. અલન્તિ યુત્તં.

મા અનુસ્સવેનાતિ અનુસ્સવકથાયપિ મા ગણ્હિત્થ. મા પરમ્પરાયાતિ પરમ્પરકથાયપિ મા ગણ્હિત્થ. મા ઇતિકિરાયાતિ એવં કિર એતન્તિ મા ગણ્હિત્થ. મા પિટકસમ્પદાનેનાતિ અમ્હાકં પિટકતન્તિયા સદ્ધિં સમેતીતિ મા ગણ્હિત્થ. મા તક્કહેતૂતિ તક્કગ્ગાહેનપિ મા ગણ્હિત્થ. મા નયહેતૂતિ નયગ્ગાહેનપિ મા ગણ્હિત્થ. મા આકારપરિવિતક્કેનાતિ સુન્દરમિદં કારણન્તિ એવં કારણપરિવિતક્કેનપિ મા ગણ્હિત્થ. મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયાતિ અમ્હાકં નિજ્ઝાયિત્વા ખમિત્વા ગહિતદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમેતીતિપિ મા ગણ્હિત્થ. મા ભબ્બરૂપતાયાતિ અયં ભિક્ખુ ભબ્બરૂપો, ઇમસ્સ કથં ગહેતું યુત્તન્તિપિ મા ગણ્હિત્થ. મા સમણો નો ગરૂતિ અયં સમણો અમ્હાકં ગરુ, ઇમસ્સ કથં ગહેતું યુત્તન્તિપિ મા ગણ્હિત્થ. સમત્તાતિ પરિપુણ્ણા. સમાદિન્નાતિ ગહિતા પરામટ્ઠા. યંસ હોતીતિ યં કારણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ હોતિ. અલોભાદયો લોભાદિપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બા. વિગતાભિજ્ઝોતિઆદીહિ મેત્તાય પુબ્બભાગો કથિતો.

ઇદાનિ મેત્તાદિકં કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો મેત્તાસહગતેનાતિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મટ્ઠાનકથાય વા ભાવનાનયે વા પાળિવણ્ણનાય વા યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦) વુત્તમેવ. એવં અવેરચિત્તોતિ એવં અકુસલવેરસ્સ ચ પુગ્ગલવેરિનો ચ નત્થિતાય અવેરચિત્તો. અબ્યાબજ્ઝચિત્તોતિ કોધચિત્તસ્સ અભાવેન નિદ્દુક્ખચિત્તો. અસંકિલિટ્ઠચિત્તોતિ કિલેસસ્સ નત્થિતાય અસંકિલિટ્ઠચિત્તો. વિસુદ્ધચિત્તોતિ કિલેસમલાભાવેન વિસુદ્ધચિત્તો હોતીતિ અત્થો. તસ્સાતિ તસ્સ એવરૂપસ્સ અરિયસાવકસ્સ. અસ્સાસાતિ અવસ્સયા પતિટ્ઠા. સચે ખો પન અત્થિ પરો લોકોતિ યદિ ઇમમ્હા લોકા પરલોકો નામ અત્થિ. અથાહં કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા…પે… ઉપપજ્જિસ્સામીતિ અત્થેતં કારણં, યેનાહં કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામીતિ એવં સબ્બત્થ નયો વેદિતબ્બો. અનીઘન્તિ નિદ્દુક્ખં. સુખિન્તિ સુખિતં. ઉભયેનેવ વિસુદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સામીતિ યઞ્ચ પાપં ન કરોમિ, યઞ્ચ કરોતોપિ ન કરીયતિ, ઇમિના ઉભયેનાપિ વિસુદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સામિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૬. સાળ્હસુત્તવણ્ણના

૬૭. છટ્ઠે મિગારનત્તાતિ મિગારસેટ્ઠિનો નત્તા. સેખુનિયનત્તાતિ સેખુનિયસેટ્ઠિનો નત્તા. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ ભુત્તપાતરાસા દાસકમ્મકરપરિવુતા ઉપસઙ્કમિંસુ. તેસં કિર પુરેભત્તે પુબ્બણ્હસમયેયેવ ગેહે એકો પઞ્હો સમુટ્ઠિતો, તં પન કથેતું ઓકાસો નાહોસિ. તે ‘‘તં પઞ્હં સોસ્સામા’’તિ થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા તુણ્હી નિસીદિંસુ. થેરો ‘‘ગામે તં સમુટ્ઠિતં પઞ્હં સોતું આગતા ભવિસ્સન્તી’’તિ તેસં મનં ઞત્વા તમેવ પઞ્હં આરભન્તો એથ તુમ્હે સાળ્હાતિઆદિમાહ. તત્થ અત્થિ લોભોતિ લુબ્ભનસભાવો લોભો નામ અત્થીતિ પુચ્છતિ. અભિજ્ઝાતિ ખો અહં સાળ્હા એતમત્થં વદામીતિ એતં લોભસઙ્ખાતં અત્થં અહં ‘‘અભિજ્ઝા’’તિ વદામિ, ‘‘તણ્હા’’તિ વદામીતિ સમુટ્ઠિતપઞ્હસ્સ અત્થં દીપેન્તો આહ. એવં સબ્બવારેસુ નયો નેતબ્બો.

સો એવં પજાનાતીતિ સો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા ઠિતો અરિયસાવકો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં આરભન્તો એવં પજાનાતિ. અત્થિ ઇદન્તિ અત્થિ દુક્ખસચ્ચસઙ્ખાતં ખન્ધપઞ્ચકં નામરૂપવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા પજાનન્તો એસ ‘‘એવં પજાનાતિ અત્થિ ઇદ’’ન્તિ વુત્તો. હીનન્તિ સમુદયસચ્ચં. પણીતન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ઇમસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિ નિસ્સરણન્તિ ઇમસ્સ વિપસ્સનાસઞ્ઞાસઙ્ખાતસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિ નિસ્સરણં નામ નિબ્બાનં, તમત્થીતિ ઇમિના નિરોધસચ્ચં દસ્સેતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણન્તિ એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણં કથિતં. અહુ પુબ્બે લોભોતિ પુબ્બે મે લોભો અહોસિ. તદહુ અકુસલન્તિ તં અકુસલં નામ અહોસિ, તદા વા અકુસલં નામ અહોસિ. ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ ઇતિ એતં કુસલં, તસ્સેવ અકુસલસ્સ નત્થિભાવં કુસલં ખેમન્તિ સન્ધાય વદતિ. નિચ્છાતોતિ નિત્તણ્હો. નિબ્બુતોતિ અબ્ભન્તરે સન્તાપકરાનં કિલેસાનં અભાવેન નિબ્બુતો. સીતિભૂતોતિ સીતલીભૂતો. સુખપ્પટિસંવેદીતિ કાયિકચેતસિકસ્સ સુખસ્સ પટિસંવેદિતા. બ્રહ્મભૂતેનાતિ સેટ્ઠભૂતેન. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૭. કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૮. સત્તમે કથાવત્થૂનીતિ કથાકારણાનિ, કથાય ભૂમિયો પતિટ્ઠાયોતિ અત્થો. અતીતં વા, ભિક્ખવે, અદ્ધાનન્તિ અતીતમદ્ધાનં નામ કાલોપિ વટ્ટતિ ખન્ધાપિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અતીતે કસ્સપો નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો અહોસિ, તસ્સ કિકી નામ કાસિકરાજા અગ્ગુપટ્ઠાકો અહોસિ, વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ આયુ અહોસીતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો અતીતં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ. અનાગતે મેત્તેય્યો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, તસ્સ સઙ્ખો નામ રાજા અગ્ગુપટ્ઠાકો ભવિસ્સતિ, અસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ આયુ ભવિસ્સતીતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો અનાગતં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ. એતરહિ અસુકો નામ રાજા ધમ્મિકોતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો પચ્ચુપ્પન્નં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ.

કથાસમ્પયોગેનાતિ કથાસમાગમેન. કચ્છોતિ કથેતું યુત્તો. અકચ્છોતિ કથેતું ન યુત્તો. એકંસબ્યાકરણીયં પઞ્હન્તિઆદીસુ, ‘‘ચક્ખુ, અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠેન, ‘‘આમ, અનિચ્ચ’’ન્તિ એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બં. એસેવ નયો સોતાદીસુ. અયં એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘અનિચ્ચં નામ ચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠેન પન ‘‘ન ચક્ખુમેવ, સોતમ્પિ અનિચ્ચં, ઘાનમ્પિ અનિચ્ચ’’ન્તિ એવં વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બં. અયં વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘યથા ચક્ખુ, તથા સોતં. યથા સોતં, તથા ચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠેન ‘‘કેનટ્ઠેન પુચ્છસી’’તિ પટિપુચ્છિત્વા ‘‘દસ્સનટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન હી’’તિ બ્યાકાતબ્બં. ‘‘અનિચ્ચટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમા’’તિ બ્યાકાતબ્બં. અયં પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિઆદીનિ પુટ્ઠેન પન ‘‘અબ્યાકતમેતં ભગવતા’’તિ ઠપેતબ્બો, એસ પઞ્હો ન બ્યાકાતબ્બો. અયં ઠપનીયો પઞ્હો.

ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતીતિ કારણાકારણે ન સણ્ઠાતિ. તત્રાયં નયો – સસ્સતવાદી યુત્તેન કારણેન પહોતિ ઉચ્છેદવાદિં નિગ્ગહેતું, ઉચ્છેદવાદી તેન નિગ્ગય્હમાનો ‘‘કિં પનાહં ઉચ્છેદં વદામી’’તિ સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતિ, અત્તનો વાદે પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. એવં ઉચ્છેદવાદિમ્હિ પહોન્તે સસ્સતવાદી, પુગ્ગલવાદિમ્હિ પહોન્તે સુઞ્ઞતવાદી, સુઞ્ઞતવાદિમ્હિ પહોન્તે પુગ્ગલવાદીતિ એવં ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતિ નામ.

પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતીતિ ઇદં પઞ્હપુચ્છનેપિ પઞ્હકથનેપિ લબ્ભતિ. કથં? એકચ્ચો હિ ‘‘પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ કણ્ઠં સોધેતિ, સો ઇતરેન ‘‘ઇદં નામ ત્વં પુચ્છિસ્સસી’’તિ વુત્તો ઞાતભાવં ઞત્વા ‘‘ન એતં, અઞ્ઞં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વદતિ. પઞ્હં પુટ્ઠોપિ ‘‘પઞ્હં કથેસ્સામી’’તિ હનું સંસોધેતિ, સો ઇતરેન ‘‘ઇદં નામ કથેસ્સસી’’તિ વુત્તો ઞાતભાવં ઞત્વા ‘‘ન એતં, અઞ્ઞં કથેસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતિ નામ.

અઞ્ઞાતવાદે ન સણ્ઠાતીતિ અઞ્ઞાતવાદે જાનિતવાદે ન સણ્ઠાતિ. કથં? એકચ્ચો પઞ્હં પુચ્છતિ, તં ઇતરો ‘‘મનાપો તયા પઞ્હો પુચ્છિતો, કહં તે એસ ઉગ્ગહિતો’’તિ વદતિ. ઇતરો પુચ્છિતબ્બનિયામેનેવ પઞ્હં પુચ્છિત્વાપિ તસ્સ કથાય ‘‘અપઞ્હં નુ ખો પુચ્છિત’’ન્તિ વિમતિં કરોતિ. અપરો પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતિ, તમઞ્ઞો ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો કથિતો, કત્થ તે ઉગ્ગહિતો, પઞ્હં કથેન્તેન નામ એવં કથેતબ્બો’’તિ વદતિ. ઇતરો કથેતબ્બનિયામેનેવ પઞ્હં કથેત્વાપિ તસ્સ કથાય ‘‘અપઞ્હો નુ ખો મયા કથિતો’’તિ વિમતિં કરોતિ.

પટિપદાય ન સણ્ઠાતીતિ પટિપત્તિયં ન તિટ્ઠતિ, વત્તં અજાનિત્વા અપુચ્છિતબ્બટ્ઠાને પુચ્છતીતિ અત્થો. અયં પઞ્હો નામ ચેતિયઙ્ગણે પુચ્છિતેન ન કથેતબ્બો, તથા ભિક્ખાચારમગ્ગે ગામં પિણ્ડાય ચરણકાલે. આસનસાલાય નિસિન્નકાલે યાગું વા ભત્તં વા ગહેત્વા નિસિન્નકાલે પરિભુઞ્જિત્વા નિસિન્નકાલે દિવાવિહારટ્ઠાનગમનકાલેપિ. દિવાટ્ઠાને નિસિન્નકાલે પન ઓકાસં કારેત્વાવ પુચ્છન્તસ્સ કથેતબ્બો, અકારેત્વા પુચ્છન્તસ્સ ન કથેતબ્બો. ઇદં વત્તં અજાનિત્વા પુચ્છન્તો પટિપદાય ન સણ્ઠાતિ નામ. એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતીતિ, ભિક્ખવે, એતં ઇમસ્મિં ચ કારણે સતિ અયં પુગ્ગલો ન કથેતું યુત્તો નામ હોતિ.

ઠાનાઠાને સણ્ઠાતીતિ સસ્સતવાદી યુત્તેન કારણેન પહોતિ ઉચ્છેદવાદિં નિગ્ગહેતું, ઉચ્છેદવાદી તેન નિગ્ગય્હમાનોપિ ‘‘અહં તયા સતક્ખત્તું નિગ્ગય્હમાનોપિ ઉચ્છેદવાદીયેવા’’તિ વદતિ. ઇમિના નયેન સસ્સતપુગ્ગલસુઞ્ઞતવાદાદીસુપિ નયો નેતબ્બો. એવં ઠાનાઠાને સણ્ઠાતિ નામ. પરિકપ્પે સણ્ઠાતીતિ ‘‘પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ કણ્ઠં સોધેન્તો ‘‘ત્વં ઇમં નામ પુચ્છિસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, એતંયેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ વદતિ. પઞ્હં કથેસ્સામીતિ હનું સંસોધેન્તોપિ ‘‘ત્વં ઇમં નામ કથેસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, એતંયેવ કથેસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં પરિકપ્પે સણ્ઠાતિ નામ.

અઞ્ઞાતવાદે સણ્ઠાતીતિ ઇમં પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો પુચ્છિતો, પુચ્છન્તેન નામ એવં પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે સમ્પટિચ્છતિ, વિમતિં ન ઉપ્પાદેતિ. પઞ્હં કથેત્વાપિ ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો કથિતો, કથેન્તેન નામ એવં કથેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે સમ્પટિચ્છતિ, વિમતિં ન ઉપ્પાદેતિ. પટિપદાય સણ્ઠાતીતિ ગેહે નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકાદીનિ દત્વા યાવ ભત્તં નિટ્ઠાતિ, તસ્મિં અન્તરે નિસિન્નો પઞ્હં પુચ્છતિ. સપ્પિઆદીનિ ભેસજ્જાનિ અટ્ઠવિધાનિ પાનકાનિ વત્થચ્છાદનમાલાગન્ધાદીનિ વા આદાય વિહારં ગન્ત્વા તાનિ દત્વા દિવાટ્ઠાનં પવિસિત્વા ઓકાસં કારેત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ. એવઞ્હિ વત્તં ઞત્વા પુચ્છન્તો પટિપદાય સણ્ઠાતિ નામ. તસ્સ પઞ્હં કથેતું વટ્ટતિ.

અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં પટિચ્છાદેતિ, અઞ્ઞં વા પુચ્છિતો અઞ્ઞં કથેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ આગન્તુકકથં ઓતારેન્તો પુરિમકથં બહિદ્ધા અપનામેતિ. તત્રિદં વત્થુ – ભિક્ખૂ કિર સન્નિપતિત્વા એકં દહરં, ‘‘આવુસો, ત્વં ઇમઞ્ચિમઞ્ચ આપત્તિં આપન્નો’’તિ આહંસુ. સો આહ – ‘‘ભન્તે, નાગદીપં ગતોમ્હી’’તિ. આવુસો, ન મયં તવ નાગદીપગમનેન અત્થિકા, આપત્તિં પન આપન્નોતિ પુચ્છામાતિ. ભન્તે, નાગદીપં ગન્ત્વા મચ્છે ખાદિન્તિ. આવુસો, તવ મચ્છખાદનેન કમ્મં નત્થિ, આપત્તિં કિરસિ આપન્નોતિ. સો ‘‘નાતિસુપક્કો મચ્છો મય્હં અફાસુકમકાસિ, ભન્તે’’તિ. આવુસો, તુય્હં ફાસુકેન વા અફાસુકેન વા કમ્મં નત્થિ, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. ભન્તે, યાવ તત્થ વસિં, તાવ મે અફાસુકમેવ જાતન્તિ. એવં આગન્તુકકથાવસેન બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ વેદિતબ્બં.

અભિહરતીતિ ઇતો ચિતો ચ સુત્તં આહરિત્વા અવત્થરતિ. તેપિટકતિસ્સત્થેરો વિય. પુબ્બે કિર ભિક્ખૂ મહાચેતિયઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા સઙ્ઘકિચ્ચં કત્વા ભિક્ખૂનં ઓવાદં દત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હસાકચ્છં કરોન્તિ. તત્થાયં થેરો તીહિ પિટકેહિ તતો તતો સુત્તં આહરિત્વા દિવસભાગે એકમ્પિ પઞ્હં નિટ્ઠાપેતું ન દેતિ. અભિમદ્દતીતિ કારણં આહરિત્વા મદ્દતિ. અનુપજગ્ઘતીતિ પરેન પઞ્હે પુચ્છિતેપિ કથિતેપિ પાણિં પહરિત્વા મહાહસિતં હસતિ, યેન પરસ્સ ‘‘અપુચ્છિતબ્બં નુ ખો પુચ્છિં, અકથેતબ્બં નુ ખો કથેસિ’’ન્તિ વિમતિ ઉપ્પજ્જતિ. ખલિતં ગણ્હાતીતિ અપ્પમત્તકં મુખદોસમત્તં ગણ્હાતિ, અક્ખરે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા દુરુત્તે ‘‘એવં નામેતં વત્તબ્બ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયમાનો વિચરતિ. સઉપનિસોતિ સઉપનિસ્સયો સપચ્ચયો.

ઓહિતસોતોતિ ઠપિતસોતો. અભિજાનાતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં કુસલધમ્મં અભિજાનાતિ અરિયમગ્ગં. પરિજાનાતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં દુક્ખસચ્ચધમ્મં તીરણપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ. પજહતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં સબ્બાકુસલધમ્મં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ. સચ્છિકરોતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં અરહત્તફલધમ્મં નિરોધમેવ વા પચ્ચક્ખં કરોતિ. સમ્માવિમુત્તિં ફુસતીતિ સમ્મા હેતુના નયેન કારણેન અરહત્તફલવિમોક્ખં ઞાણફસ્સેન ફુસતિ.

એતદત્થા, ભિક્ખવે, કથાતિ, ભિક્ખવે, યા એસા કથાસમ્પયોગેનાતિ કથા દસ્સિતા, સા એતદત્થા, અયં તસ્સા કથાય ભૂમિ પતિટ્ઠા. ઇદં વત્થુ યદિદં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ એવં સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા. એતદત્થા મન્તનાતિ યા અયં કચ્છાકચ્છેસુ પુગ્ગલેસુ કચ્છેન સદ્ધિં મન્તના, સાપિ એતદત્થાયેવ. એતદત્થા ઉપનિસાતિ ઓહિતસોતો સઉપનિસોતિ એવં વુત્તા ઉપનિસાપિ એતદત્થાયેવ. એતદત્થં સોતાવધાનન્તિ તસ્સા ઉપનિસાય સોતાવધાનં, તમ્પિ એતદત્થમેવ. અનુપાદાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અગ્ગહેત્વા. ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ અરહત્તફલવિમોક્ખો. અરહત્તફલત્થાય હિ સબ્બમેતન્તિ સુત્તન્તં વિનિવત્તેત્વા ઉપરિ ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યે વિરુદ્ધાતિઆદિમાહ.

તત્થ વિરુદ્ધાતિ વિરોધસઙ્ખાતેન કોપેન વિરુદ્ધા. સલ્લપન્તીતિ સલ્લાપં કરોન્તિ. વિનિવિટ્ઠાતિ અભિનિવિટ્ઠા હુત્વા. સમુસ્સિતાતિ માનુસ્સયેન સુટ્ઠુ ઉસ્સિતા. અનરિયગુણમાસજ્જાતિ અનરિયગુણકથં ગુણમાસજ્જ કથેન્તિ. ગુણં ઘટ્ટેત્વા કથા હિ અનરિયકથા નામ, ન અરિયકથા, તં કથેન્તીતિ અત્થો. અઞ્ઞોઞ્ઞવિવરેસિનોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ છિદ્દં અપરાધં ગવેસમાના. દુબ્ભાસિતન્તિ દુક્કથિતં. વિક્ખલિતન્તિ અપ્પમત્તકં મુખદોસખલિતં. સમ્પમોહં પરાજયન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અપ્પમત્તેન મુખદોસેન સમ્પમોહઞ્ચ પરાજયઞ્ચ. અભિનન્દન્તીતિ તુસ્સન્તિ. નાચરેતિ ન ચરતિ ન કથેતિ. ધમ્મટ્ઠપટિસંયુત્તાતિ યા ચ ધમ્મે ઠિતેન કથિતકથા, સા ધમ્મટ્ઠા ચેવ હોતિ તેન ચ ધમ્મેન પટિસંયુત્તાતિ ધમ્મટ્ઠપટિસંયુત્તા. અનુન્નતેન મનસાતિ અનુદ્ધતેન ચેતસા. અપળાસોતિ યુગગ્ગાહપળાસવસેન અપળાસો હુત્વા. અસાહસોતિ રાગદોસમોહસાહસાનં વસેન અસાહસો હુત્વા.

અનુસૂયાયમાનોતિ ન ઉસૂયમાનો. દુબ્ભટ્ઠે નાપસાદયેતિ દુક્કથિતસ્મિં ન અપસાદેય્ય. ઉપારમ્ભં ન સિક્ખેય્યાતિ કારણુત્તરિયલક્ખણં ઉપારમ્ભં ન સિક્ખેય્ય. ખલિતઞ્ચ ન ગાહયેતિ અપ્પમત્તકં મુખખલિતં ‘‘અયં તે દોસો’’તિ ન ગાહયેય્ય. નાભિહરેતિ નાવત્થરેય્ય. નાભિમદ્દેતિ એકં કારણં આહરિત્વા ન મદ્દેય્ય. ન વાચં પયુતં ભણેતિ સચ્ચાલિકપટિસંયુત્તં વાચં ન ભણેય્ય. અઞ્ઞાતત્થન્તિ જાનનત્થં. પસાદત્થન્તિ પસાદજનનત્થં. ન સમુસ્સેય્ય મન્તયેતિ ન માનુસ્સયેન સમુસ્સિતો ભવેય્ય. ન હિ માનુસ્સિતા હુત્વા પણ્ડિતા કથયન્તિ, માનેન પન અનુસ્સિતોવ હુત્વા મન્તયે કથેય્ય ભાસેય્યાતિ.

૮. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૬૯. અટ્ઠમે ભગવંમૂલકાતિ ભગવા મૂલં એતેસન્તિ ભગવંમૂલકા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે, ભન્તે, અમ્હાકં ધમ્મા પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા, તસ્મિં પરિનિબ્બુતે એકં બુદ્ધન્તરં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે ધમ્મે ઉપ્પાદેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ભગવતો પન નો ઇમે ધમ્મા ઉપ્પાદિતા. ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામાતિ એવં ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્માતિ. ભગવંનેત્તિકાતિ ભગવા ધમ્માનં નેતા વિનેતા અનુનેતા યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગહેત્વાવ દસ્સેતાતિ ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા નામ હોન્તિ. ભગવંપટિસરણાતિ ચતુભૂમકધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છમાના ભગવતિ પટિસરન્તિ નામાતિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરન્તીતિ ઓસરન્તિ સમોસરન્તિ. અપિચ મહાબોધિમણ્ડે નિસિન્નસ્સ ભગવતો પટિવેધવસેન ફસ્સો આગચ્છતિ – ‘‘અહં ભગવા કિન્નામો’’તિ. ત્વં ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો નામ. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં આગચ્છતિ – ‘‘અહં ભગવા કિન્નામ’’ન્તિ. ત્વં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં નામાતિ. એવં ચતુભૂમકધમ્માનં યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગણ્હન્તો ભગવા ધમ્મે પટિસરતીતિ ભગવંપટિસરણા. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતોવ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો ઉપટ્ઠાતુ, તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો.

રાગો ખોતિ રજ્જનવસેન પવત્તરાગો. અપ્પસાવજ્જોતિ લોકવજ્જવસેનપિ વિપાકવજ્જવસેનપીતિ દ્વીહિપિ વજ્જેહિ અપ્પસાવજ્જો, અપ્પદોસોતિ અત્થો. કથં? માતાપિતરો હિ ભાતિભગિનિઆદયો ચ પુત્તભાતિકાનં આવાહવિવાહમઙ્ગલં નામ કારેન્તિ. એવં તાવેસો લોકવજ્જવસેન અપ્પસાવજ્જો. સદારસન્તોસમૂલિકા પન અપાયે પટિસન્ધિ નામ ન હોતીતિ એવં વિપાકવજ્જવસેન અપ્પસાવજ્જો. દન્ધવિરાગીતિ વિરજ્જમાનો પનેસ સણિકં વિરજ્જતિ, ન સીઘં મુચ્ચતિ. તેલમસિરાગો વિય ચિરં અનુબન્ધતિ, દ્વે તીણિ ભવન્તરાનિ ગન્ત્વાપિ નાપગચ્છતીતિ દન્ધવિરાગી.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર પુરિસો ભાતુ જાયાય મિચ્છાચારં ચરતિ. તસ્સાપિ ઇત્થિયા અત્તનો સામિકતો સોયેવ પિયતરો અહોસિ. સા તમાહ – ‘‘ઇમસ્મિં કારણે પાકટે જાતે મહતી ગરહા ભવિસ્સતિ, તવ ભાતિકં ઘાતેહી’’તિ. સો ‘‘નસ્સ, વસલિ, મા એવં પુન અવચા’’તિ અપસાદેસિ. સા તુણ્હી હુત્વા કતિપાહચ્ચયેન પુન કથેસિ, તસ્સ ચિત્તં દ્વજ્ઝભાવં અગમાસિ. તતો તતિયવારં કથિતો ‘‘કિન્તિ કત્વા ઓકાસં લભિસ્સામી’’તિ આહ. અથસ્સ સા ઉપાયં કથેન્તી ‘‘ત્વં મયા વુત્તમેવ કરોહિ, અસુકટ્ઠાને મહાકકુધસમીપે તિત્થં અત્થિ, તત્થ તિખિણં દણ્ડકવાસિં ગહેત્વા તિટ્ઠાહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. જેટ્ઠભાતાપિસ્સ અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા ઘરં આગતો. સા તસ્મિં મુદુચિત્તા વિય હુત્વા ‘‘એહિ સામિ, સીસે તે ઓલિખિસ્સામી’’તિ ઓલિખન્તી ‘‘ઉપક્કિલિટ્ઠં તે સીસ’’ન્તિ આમલકપિણ્ડં દત્વા ‘‘ગચ્છ અસુકટ્ઠાને સીસં ધોવિત્વા આગચ્છાહી’’તિ પેસેસિ. સો તાય વુત્તતિત્થમેવ ગન્ત્વા આમલકકક્કેન સીસં મક્ખેત્વા ઉદકં ઓરુય્હ ઓનમિત્વા સીસં ધોવિ. અથ નં ઇતરો રુક્ખન્તરતો નિક્ખમિત્વા ખન્ધટ્ઠિકે પહરિત્વા જીવિતા વોરોપેત્વા ગેહં અગમાસિ.

ઇતરો ભરિયાય સિનેહં પરિચ્ચજિતુમસક્કોન્તો તસ્મિંયેવ ગેહે મહાધમ્મનિ હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો તસ્સા ઠિતાયપિ નિસિન્નાયપિ ગન્ત્વા સરીરે પતતિ. અથ નં સા ‘‘સોયેવ અયં ભવિસ્સતી’’તિ ઘાતાપેસિ. સો પુન તસ્સા સિનેહેન તસ્મિંયેવ ગેહે કુક્કુરો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો પદસા ગમનકાલતો પટ્ઠાય તસ્સા પચ્છતો પચ્છતો ચરતિ. અરઞ્ઞં ગચ્છન્તિયાપિ સદ્ધિંયેવ ગચ્છતિ. તં દિસ્વા મનુસ્સા ‘‘નિક્ખન્તો સુનખલુદ્દકો, કતરટ્ઠાનં ગમિસ્સતી’’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા પુન તં ઘાતાપેસિ.

સોપિ પુન તસ્મિંયેવ ગેહે વચ્છકો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તથેવ તસ્સા પચ્છતો પચ્છતો ચરતિ. તદાપિ નં મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘નિક્ખન્તો ગોપાલકો, કત્થ ગાવિયો ચરિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા તસ્મિમ્પિ ઠાને તં ઘાતાપેસિ. સો તદાપિ તસ્સા ઉપરિ સિનેહં છિન્દિતું અસક્કોન્તો ચતુત્થે વારે તસ્સાયેવ કુચ્છિયં જાતિસ્સરો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સો પટિપાટિયા ચતૂસુ અત્તભાવેસુ તાય ઘાતિતભાવં દિસ્વા ‘‘એવરૂપાય નામ પચ્ચત્થિકાય કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ તતો પટ્ઠાય તસ્સા હત્થેન અત્તાનં ફુસિતું ન દેતિ. સચે નં સા ફુસતિ, કન્દતિ રોદતિ. અથ નં અય્યકોવ પટિજગ્ગતિ. તં અપરભાગે વુદ્ધિપ્પત્તં અય્યકો આહ – ‘‘તાત, કસ્મા ત્વં માતુ હત્થેન અત્તાનં ફુસિતું ન દેસિ. સચેપિ તં ફુસતિ, મહાસદ્દેન રોદસિ કન્દસી’’તિ. અય્યકેન પુટ્ઠો ‘‘ન એસા મય્હં માતા, પચ્ચામિત્તા એસા’’તિ તં પવત્તિં સબ્બં આરોચેસિ. સો તં આલિઙ્ગિત્વા રોદિત્વા ‘‘એહિ, તાત, કિં અમ્હાકં ઈદિસે ઠાને નિવાસકિચ્ચ’’ન્તિ તં આદાય નિક્ખમિત્વા એકં વિહારં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા ઉભોપિ તત્થ વસન્તા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

મહાસાવજ્જોતિ લોકવજ્જવસેનપિ વિપાકવજ્જવસેનપીતિ દ્વીહિપિ કારણેહિ મહાસાવજ્જો. કથં? દોસેન હિ દુટ્ઠો હુત્વા માતરિપિ અપરજ્ઝતિ, પિતરિપિ ભાતિભગિનિઆદીસુપિ પબ્બજિતેસુપિ. સો ગતગતટ્ઠાનેસુ ‘‘અયં પુગ્ગલો માતાપિતૂસુપિ અપરજ્ઝતિ, ભાતિભગિનિઆદીસુપિ, પબ્બજિતેસુપી’’તિ મહતિં ગરહં લભતિ. એવં તાવ લોકવજ્જવસેન મહાસાવજ્જો. દોસવસેન પન કતેન આનન્તરિયકમ્મેન કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ. એવં વિપાકવજ્જવસેન મહાસાવજ્જો. ખિપ્પવિરાગીતિ ખિપ્પં વિરજ્જતિ. દોસેન હિ દુટ્ઠો માતાપિતૂસુપિ ચેતિયેપિ બોધિમ્હિપિ પબ્બજિતેસુપિ અપરજ્ઝિત્વા ‘‘મય્હં ખમથા’’તિ. અચ્ચયં દેસેતિ. તસ્સ સહ ખમાપનેન તં કમ્મં પાકતિકમેવ હોતિ.

મોહોપિ દ્વીહેવ કારણેહિ મહાસાવજ્જો. મોહેન હિ મૂળ્હો હુત્વા માતાપિતૂસુપિ ચેતિયેપિ બોધિમ્હિપિ પબ્બજિતેસુપિ અપરજ્ઝિત્વા ગતગતટ્ઠાને ગરહં લભતિ. એવં તાવ લોકવજ્જવસેન મહાસાવજ્જો. મોહવસેન પન કતેન આનન્તરિયકમ્મેન કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ. એવં વિપાકવજ્જવસેનપિ મહાસાવજ્જો. દન્ધવિરાગીતિ સણિકં વિરજ્જતિ. મોહેન મૂળ્હેન હિ કતકમ્મં સણિકં મુચ્ચતિ. યથા હિ અચ્છચમ્મં સતક્ખત્તુમ્પિ ધોવિયમાનં ન પણ્ડરં હોતિ, એવમેવ મોહેન મૂળ્હેન કતકમ્મં સીઘં ન મુચ્ચતિ, સણિકમેવ મુચ્ચતીતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૯. અકુસલમૂલસુત્તવણ્ણના

૭૦. નવમે અકુસલમૂલાનીતિ અકુસલાનં મૂલાનિ, અકુસલાનિ ચ તાનિ મૂલાનિ ચાતિ વા અકુસલમૂલાનિ. યદપિ, ભિક્ખવે, લોભોતિ યોપિ, ભિક્ખવે, લોભો. તદપિ અકુસલમૂલન્તિ સોપિ અકુસલમૂલં. અકુસલમૂલં વા સન્ધાય ઇધ તમ્પીતિ અત્થો વટ્ટતિયેવ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ નયો નેતબ્બો. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ સમ્પિણ્ડેતિ રાસિં કરોતિ. અસતા દુક્ખં ઉપ્પાદયતીતિ અભૂતેન અવિજ્જમાનેન યંકિઞ્ચિ તસ્સ અભૂતં દોસં વત્વા દુક્ખં ઉપ્પાદેતિ. વધેન વાતિઆદિ યેનાકારેન દુક્ખં ઉપ્પાદેતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ જાનિયાતિ ધનજાનિયા. પબ્બાજનાયાતિ ગામતો વા રટ્ઠતો વા પબ્બાજનીયકમ્મેન. બલવમ્હીતિ અહમસ્મિ બલવા. બલત્થો ઇતિપીતિ બલેન મે અત્થો ઇતિપિ, બલે વા ઠિતોમ્હીતિપિ વદતિ.

અકાલવાદીતિ કાલસ્મિં ન વદતિ, અકાલસ્મિં વદતિ નામ. અભૂતવાદીતિ ભૂતં ન વદતિ, અભૂતં વદતિ નામ. અનત્થવાદીતિ અત્થં ન વદતિ, અનત્થં વદતિ નામ. અધમ્મવાદીતિ ધમ્મં ન વદતિ, અધમ્મં વદતિ નામ. અવિનયવાદીતિ વિનયં ન વદતિ, અવિનયં વદતિ નામ.

તથા હાયન્તિ તથા હિ અયં. ન આતપ્પં કરોતિ તસ્સ નિબ્બેઠનાયાતિ તસ્સ અભૂતસ્સ નિબ્બેઠનત્થાય વીરિયં ન કરોતિ. ઇતિપેતં અતચ્છન્તિ ઇમિનાપિ કારણેન એતં અતચ્છં. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં.

દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખાતિ નિરયાદિકા દુગ્ગતિ ઇચ્છિતબ્બા, સા અસ્સ અવસ્સભાવિની, તત્થાનેન નિબ્બત્તિતબ્બન્તિ અત્થો. ઉદ્ધસ્તોતિ ઉપરિ ધંસિતો. પરિયોનદ્ધોતિ સમન્તા ઓનદ્ધો. અનયં આપજ્જતીતિ અવુડ્ઢિં આપજ્જતિ. બ્યસનં આપજ્જતીતિ વિનાસં આપજ્જતિ. ગિમ્હકાલસ્મિઞ્હિ માલુવાસિપાટિકાય ફલિતાય બીજાનિ ઉપ્પતિત્વા વટરુક્ખાદીનં મૂલે પતન્તિ. તત્થ યસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે તીસુ દિસાસુ તીણિ બીજાનિ પતિતાનિ હોન્તિ, તસ્મિં રુક્ખે પાવુસ્સકેન મેઘેન અભિવટ્ઠે તીહિ બીજેહિ તયો અઙ્કુરા ઉટ્ઠહિત્વા તં રુક્ખં અલ્લીયન્તિ. તતો પટ્ઠાય રુક્ખદેવતાયો સકભાવેન સણ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ. તેપિ અઙ્કુરા વડ્ઢમાના લતાભાવં આપજ્જિત્વા તં રુક્ખં અભિરુહિત્વા સબ્બવિટપસાખાપસાખા સંસિબ્બિત્વા તં રુક્ખં ઉપરિ પરિયોનન્ધન્તિ. સો માલુવાલતાહિ સંસિબ્બિતો ઘનેહિ મહન્તેહિ માલુવાપત્તેહિ સઞ્છન્નો દેવે વા વસ્સન્તે વાતે વા વાયન્તે તત્થ તત્થ પલુજ્જિત્વા ખાણુમત્તમેવ અવસિસ્સતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

એવમેવ ખોતિ એત્થ પન ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સાલાદીસુ અઞ્ઞતરરુક્ખો વિય હિ અયં સત્તો દટ્ઠબ્બો, તિસ્સો માલુવાલતા વિય તીણિ અકુસલમૂલાનિ, યાવ રુક્ખસાખા અસમ્પત્તા, તાવ તાસં લતાનં ઉજુકં રુક્ખારોહનં વિય લોભાદીનં દ્વારં અસમ્પત્તકાલો, સાખાનુસારેન ગમનકાલો વિય દ્વારવસેન ગમનકાલો, પરિયોનદ્ધકાલો વિય લોભાદીહિ પરિયુટ્ઠિતકાલો, ખુદ્દકસાખાનં પલુજ્જનકાલો વિય દ્વારપ્પત્તાનં કિલેસાનં વસેન ખુદ્દાનુખુદ્દકા આપત્તિયો આપન્નકાલો, મહાસાખાનં પલુજ્જનકાલો વિય ગરુકાપત્તિં આપન્નકાલો, લતાનુસારેન ઓતિણ્ણેન ઉદકેન મૂલેસુ તિન્તેસુ રુક્ખસ્સ ભૂમિયં પતનકાલો વિય કમેન ચત્તારિ પારાજિકાનિ આપજ્જિત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ નિબ્બત્તનકાલો દટ્ઠબ્બો.

સુક્કપક્ખો વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બો. એવમેવ ખોતિ એત્થ પન ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સાલાદીસુ અઞ્ઞતરરુક્ખો વિય અયં સત્તો દટ્ઠબ્બો, તિસ્સો માલુવાલતા વિય તીણિ અકુસલમૂલાનિ, તાસં અપ્પવત્તિં કાતું આગતપુરિસો વિય યોગાવચરો, કુદ્દાલો વિય પઞ્ઞા, કુદ્દાલપિટકં વિય સદ્ધાપિટકં, પલિખનનખણિત્તિ વિય વિપસ્સનાપઞ્ઞા, ખણિત્તિયા મૂલચ્છેદનં વિય વિપસ્સનાઞાણેન અવિજ્જામૂલસ્સ છિન્દનકાલો, ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દનકાલો વિય ખન્ધવસેન દિટ્ઠકાલો, ફાલનકાલો વિય મગ્ગઞાણેન કિલેસાનં સમુગ્ઘાતિતકાલો, મસિકરણકાલો વિય ધરમાનકપઞ્ચક્ખન્ધકાલો, મહાવાતે ઓપુણિત્વા અપ્પવત્તનકાલો વિય ઉપાદિન્નકક્ખન્ધાનં અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેન નિરુજ્ઝિત્વા પુનબ્ભવે પટિસન્ધિઅગ્ગહણકાલો દટ્ઠબ્બોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૧૦. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૭૧. દસમે તદહુપોસથેતિ તસ્મિં અહુ ઉપોસથે તં દિવસં ઉપોસથે, પન્નરસિકઉપોસથદિવસેતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસઙ્કમીતિ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ગન્ધમાલાદિહત્થા ઉપસઙ્કમિ. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સ દિવા નામ મજ્ઝન્હો, ઇમસ્મિં ઠિતે મજ્ઝન્હિકે કાલેતિ અત્થો. કુતો નુ ત્વં આગચ્છસીતિ કિં કરોન્તી વિચરસીતિ પુચ્છતિ. ગોપાલકુપોસથોતિ ગોપાલકેહિ સદ્ધિં ઉપવસનઉપોસથો. નિગણ્ઠુપોસથોતિ નિગણ્ઠાનં ઉપવસનઉપોસથો. અરિયુપોસથોતિ અરિયાનં ઉપવસનઉપોસથો. સેય્યથાપિ વિસાખેતિ યથા નામ, વિસાખે. સાયન્હસમયે સામિકાનં ગાવો નિય્યાતેત્વાતિ ગોપાલકા હિ દેવસિકવેતનેન વા પઞ્ચાહદસાહઅદ્ધમાસમાસછમાસસંવચ્છરપરિચ્છેદેન વા ગાવો ગહેત્વા રક્ખન્તિ. ઇધ પન દેવસિકવેતનેન રક્ખન્તં સન્ધાયેતં વુત્તં – નિય્યાતેત્વાતિ પટિચ્છાપેત્વા ‘‘એતા વો ગાવો’’તિ દત્વા. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા ભુઞ્જિત્વા મઞ્ચે નિપન્નો એવં પચ્ચવેક્ખતિ. અભિજ્ઝાસહગતેનાતિ તણ્હાય સમ્પયુત્તેન. એવં ખો, વિસાખે, ગોપાલકુપોસથો હોતીતિ અરિયુપોસથોવ અયં, અપરિસુદ્ધવિતક્કતાય પન ગોપાલકઉપોસથટ્ઠાને ઠિતો. ન મહપ્ફલોતિ વિપાકફલેન ન મહપ્ફલો. ન મહાનિસંસોતિ વિપાકાનિસંસેન ન મહાનિસંસો. ન મહાજુતિકોતિ વિપાકોભાસેન ન મહાઓભાસો. ન મહાવિપ્ફારોતિ વિપાકવિપ્ફારસ્સ અમહન્તતાય ન મહાવિપ્ફારો.

સમણજાતિકાતિ સમણાયેવ. પરં યોજનસતન્તિ યોજનસતં અતિક્કમિત્વા તતો પરં. તેસુ દણ્ડં નિક્ખિપાહીતિ તેસુ યોજનસતતો પરભાગેસુ ઠિતેસુ સત્તેસુ દણ્ડં નિક્ખિપ, નિક્ખિત્તદણ્ડો હોહિ. નાહં ક્વચનિ કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ અહં કત્થચિ કસ્સચિ પરસ્સ કિઞ્ચનતસ્મિં ન હોમિ. કિઞ્ચનં વુચ્ચતિ પલિબોધો, પલિબોધો ન હોમીતિ વુત્તં હોતિ. ન ચ મમ ક્વચનિ કત્થચિ કિઞ્ચનતત્થીતિ મમાપિ ક્વચનિ અન્તો વા બહિદ્ધા વા કત્થચિ એકપરિક્ખારેપિ કિઞ્ચનતા નત્થિ, પલિબોધો નત્થિ, છિન્નપલિબોધોહમસ્મીતિ વુત્તં હોતિ. ભોગેતિ મઞ્ચપીઠયાગુભત્તાદયો. અદિન્નંયેવ પરિભુઞ્જતીતિ પુનદિવસે મઞ્ચે નિપજ્જન્તોપિ પીઠે નિસીદન્તોપિ યાગું પિવન્તોપિ ભત્તં ભુઞ્જન્તોપિ તે ભોગે અદિન્નેયેવ પરિભુઞ્જતિ. ન મહપ્ફલોતિ નિપ્ફલો. બ્યઞ્જનમેવ હિ એત્થ સાવસેસં, અત્થો પન નિરવસેસો. એવં ઉપવુત્થસ્સ હિ ઉપોસથસ્સ અપ્પમત્તકમ્પિ વિપાકફલં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં નામ નત્થિ. તસ્મા નિપ્ફલોત્વેવ વેદિતબ્બો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

ઉપક્કિલિટ્ઠસ્સ ચિત્તસ્સાતિ ઇદં કસ્મા આહ? સંકિલિટ્ઠેન હિ ચિત્તેન ઉપવુત્થો ઉપોસથો ન મહપ્ફલો હોતીતિ દસ્સિતત્તા વિસુદ્ધેન ચિત્તેન ઉપવુત્થસ્સ મહપ્ફલતા અનુઞ્ઞાતા હોતિ. તસ્મા યેન કમ્મટ્ઠાનેન ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, તં ચિત્તવિસોધનકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેતું ઇદમાહ. તત્થ ઉપક્કમેનાતિ પચ્ચત્તપુરિસકારેન, ઉપાયેન વા. તથાગતં અનુસ્સરતીતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ તથાગતગુણે અનુસ્સરતિ. એત્થ હિ ઇતિપિ સો ભગવાતિ સો ભગવા ઇતિપિ સીલેન, ઇતિપિ સમાધિનાતિ સબ્બે લોકિયલોકુત્તરા બુદ્ધગુણા સઙ્ગહિતા. અરહન્તિઆદીહિ પાટિયેક્કગુણાવ નિદ્દિટ્ઠા. તથાગતં અનુસ્સરતો ચિત્તં પસીદતીતિ લોકિયલોકુત્તરે તથાગતગુણે અનુસ્સરન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદો પસન્નો હોતિ.

ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ પઞ્ચ નીવરણા. કક્કન્તિ આમલકકક્કં. તજ્જં વાયામન્તિ તજ્જાતિકં તદનુચ્છવિકં કક્કેન મક્ખનઘંસનધોવનવાયામં. પરિયોદપના હોતીતિ સુદ્ધભાવકરણં હોતિ. કિલિટ્ઠસ્મિં હિ સીસે પસાધનં પસાધેત્વા નક્ખત્તં કીળમાનો ન સોભતિ, પરિસુદ્ધે પન તસ્મિં પસાધનં પસાધેત્વા નક્ખત્તં કીળમાનો સોભતિ, એવમેવ કિલિટ્ઠચિત્તેન ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ઉપોસથો ઉપવુત્થો ન મહપ્ફલો હોતિ, પરિસુદ્ધેન પન ચિત્તેન ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ઉપવુત્થો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતીતિ અધિપ્પાયેન એવમાહ. બ્રહ્મુપોસથં ઉપવસતીતિ બ્રહ્મા વુચ્ચતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, તસ્સ ગુણાનુસ્સરણવસેન અયં ઉપોસથો બ્રહ્મુપોસથો નામ, તં ઉપવસતિ. બ્રહ્મુના સદ્ધિં સંવસતીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન સદ્ધિં સંવસતિ. બ્રહ્મઞ્ચસ્સ આરબ્ભાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધં આરબ્ભ.

ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ સહતન્તિકં લોકુત્તરધમ્મં અનુસ્સરતિ. સોત્તિન્તિ કુરુવિન્દકસોત્તિં. કુરુવિન્દકપાસાણચુણ્ણેન હિ સદ્ધિં લાખં યોજેત્વા મણિકે કત્વા વિજ્ઝિત્વા સુત્તેન આવુણિત્વા તં મણિ કલાપપન્તિં ઉભતો ગહેત્વા પિટ્ઠિં ઘંસેન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સોત્તિઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિ. ચુણ્ણન્તિ ન્હાનીયચુણ્ણં. તજ્જં વાયામન્તિ ઉબ્બટ્ટનઘંસનધોવનાદિકં તદનુરૂપવાયામં. ધમ્મુપોસથન્તિ સહતન્તિકં નવલોકુત્તરધમ્મં આરબ્ભ ઉપવુત્થત્તા અયં ઉપોસથો ‘‘ધમ્મુપોસથો’’તિ વુત્તો. ઇધાપિ પરિયોદપનાતિ પદે ઠત્વા પુરિમનયેનેવ યોજના કાતબ્બા.

સઙ્ઘં અનુસ્સરતીતિ અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં ગુણે અનુસ્સરતિ. ઉસ્મઞ્ચ પટિચ્ચાતિ દ્વે તયો વારે ગાહાપિતં ઉસુમં પટિચ્ચ. ઉસઞ્ચાતિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. ખારન્તિ છારિકં. ગોમયન્તિ ગોમુત્તં વા અજલણ્ડિકા વા. પરિયોદપનાતિ ઇધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજના કાતબ્બા. સઙ્ઘુપોસથન્તિ અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં ગુણે આરબ્ભ ઉપવુત્થત્તા અયં ઉપોસથો ‘‘સઙ્ઘુપોસથો’’તિ વુત્તો.

સીલાનીતિ ગહટ્ઠો ગહટ્ઠસીલાનિ, પબ્બજિતો પબ્બજિતસીલાનિ. અખણ્ડાનીતિઆદીનં અત્થો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧) વિત્થારિતોવ. વાલણ્ડુપકન્તિ અસ્સવાલેહિ વા મકચિવાલાદીહિ વા કતં અણ્ડુપકં. તજ્જં વાયામન્તિ તેલેન તેમેત્વા મલસ્સ તિન્તભાવં ઞત્વા છારિકં પક્ખિપિત્વા વાલણ્ડુપકેન ઘંસનવાયામો. ઇધ પરિયોદપનાતિ પદે ઠત્વા એવં યોજના કાતબ્બા કિલિટ્ઠસ્મિઞ્હિ આદાસે મણ્ડિતપસાધિતોપિ અત્તભાવો ઓલોકિયમાનો ન સોભતિ, પરિસુદ્ધે સોભતિ. એવમેવ કિલિટ્ઠેન ચિત્તેન ઉપવુત્થો ઉપોસથો ન મહપ્ફલો હોતિ, પરિસુદ્ધેન પન મહપ્ફલો હોતીતિ. સીલુપોસથન્તિ અત્તનો સીલાનુસ્સરણવસેન ઉપવુત્થો ઉપોસથો સીલુપોસથો નામ. સીલેન સદ્ધિન્તિ અત્તનો પઞ્ચસીલદસસીલેન સદ્ધિં. સીલઞ્ચસ્સ આરબ્ભાતિ પઞ્ચસીલં દસસીલઞ્ચ આરબ્ભ.

દેવતા અનુસ્સરતીતિ દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણે અનુસ્સરતિ. ઉક્કન્તિ ઉદ્ધનં. લોણન્તિ લોણમત્તિકા. ગેરુકન્તિ ગેરુકચુણ્ણં. નાળિકસણ્ડાસન્તિ ધમનનાળિકઞ્ચેવ પરિવત્તનસણ્ડાસઞ્ચ. તજ્જં વાયામન્તિ ઉદ્ધને પક્ખિપનધમનપરિવત્તનાદિકં અનુરૂપં વાયામં. ઇધ પરિયોદપનાતિ પદે ઠત્વા એવં યોજના વેદિતબ્બા – સંકિલિટ્ઠસુવણ્ણમયેન હિ પસાધનભણ્ડેન પસાધિતા નક્ખત્તં કીળમાના ન સોભન્તિ, પરિસુદ્ધસુવણ્ણમયેન સોભન્તિ. એવમેવ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ ઉપોસથો ન મહપ્ફલો હોતિ, પરિસુદ્ધચિત્તસ્સ મહપ્ફલો. દેવતુપોસથન્તિ દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો ગુણે અનુસ્સરન્તેન ઉપવુત્થઉપોસથો દેવતુપોસથો નામ. સેસં ઇમેસુ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વુત્તમેવ.

પાણાતિપાતન્તિ પાણવધં. પહાયાતિ તં પાણાતિપાતચેતનાસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં પજહિત્વા. પટિવિરતાતિ પહીનકાલતો પટ્ઠાય તતો દુસ્સીલ્યતો ઓરતા વિરતાવ. નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થાતિ પરૂપઘાતત્થાય દણ્ડં વા સત્થં વા આદાય અવત્તનતો નિક્ખિત્તદણ્ડા ચેવ નિક્ખિત્તસત્થા ચાતિ અત્થો. એત્થ ચ ઠપેત્વા દણ્ડં સબ્બમ્પિ અવસેસં ઉપકરણં સત્તાનં વિહિંસનભાવતો સત્થન્તિ વેદિતબ્બં. યં પન ભિક્ખૂ કત્તરદણ્ડં વા દન્તકટ્ઠવાસિં વા પિપ્ફલકં વા ગહેત્વા વિચરન્તિ, ન તં પરૂપઘાતત્થાય. તસ્મા નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થાત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. લજ્જીતિ પાપજિગુચ્છનલક્ખણાય લજ્જાય સમન્નાગતા. દયાપન્નાતિ દયં મેત્તચિત્તતં આપન્ના. સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પીતિ સબ્બે પાણભૂતે હિતેન અનુકમ્પકા, તાય એવ દયાપન્નતાય સબ્બેસં પાણભૂતાનં હિતચિત્તકાતિ અત્થો. અહમ્પજ્જાતિ અહમ્પિ અજ્જ. ઇમિનાપિ અઙ્ગેનાતિ ઇમિનાપિ ગુણઙ્ગેન. અરહતં અનુકરોમીતિ યથા પુરતો ગચ્છન્તં પચ્છતો ગચ્છન્તો અનુગચ્છતિ નામ, એવં અહમ્પિ અરહન્તેહિ પઠમં કતં ઇમં ગુણં પચ્છા કરોન્તો તેસં અરહન્તાનં અનુકરોમિ. ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતીતિ એવં કરોન્તેન મયા અરહતઞ્ચ અનુકતં ભવિસ્સતિ, ઉપોસથો ચ ઉપવુત્થો ભવિસ્સતિ.

અદિન્નાદાનન્તિ અદિન્નસ્સ પરપરિગ્ગહિતસ્સ આદાનં, થેય્યં ચોરિકન્તિ અત્થો. દિન્નમેવ આદિયન્તીતિ દિન્નાદાયી. ચિત્તેનપિ દિન્નમેવ પટિકઙ્ખન્તીતિ દિન્નપાટિકઙ્ખી. થેનેતીતિ થેનો, ન થેનેન અથેનેન. અથેનત્તાયેવ સુચિભૂતેન. અત્તનાતિ અત્તભાવેન, અથેનં સુચિભૂતં અત્તભાવં કત્વા વિહરન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

અબ્રહ્મચરિયન્તિ અસેટ્ઠચરિયં. બ્રહ્મં સેટ્ઠં આચારં ચરન્તીતિ બ્રહ્મચારી. આરાચારીતિ અબ્રહ્મચરિયતો દૂરાચારી. મેથુનાતિ રાગપરિયુટ્ઠાનવસેન સદિસત્તા મેથુનકાતિ લદ્ધવોહારેહિ પટિસેવિતબ્બતો મેથુનોતિ સઙ્ખં ગતા અસદ્ધમ્મા. ગામધમ્માતિ ગામવાસીનં ધમ્મા.

મુસાવાદાતિ અલિકવચના તુચ્છવચના. સચ્ચં વદન્તીતિ સચ્ચવાદી. સચ્ચેન સચ્ચં સંદહન્તિ ઘટ્ટેન્તીતિ સચ્ચસન્ધા, ન અન્તરન્તરા મુસા વદન્તીતિ અત્થો. યો હિ પુરિસો કદાચિ મુસાવાદં વદતિ, કદાચિ સચ્ચં. તસ્સ મુસાવાદેન અન્તરિતત્તા સચ્ચં સચ્ચેન ન ઘટીયતિ. તસ્મા ન સો સચ્ચસન્ધો. ઇમે પન ન તાદિસા, જીવિતહેતુપિ મુસા અવત્વા સચ્ચેન સચ્ચં સંદહન્તિયેવાતિ સચ્ચસન્ધા. થેતાતિ થિરા, ઠિતકથાતિ અત્થો. એકો પુગ્ગલો હલિદ્દિરાગો વિય થુસરાસિમ્હિ નિખાતખાણુ વિય અસ્સપિટ્ઠે ઠપિતકુમ્ભણ્ડમિવ ચ ન ઠિતકથો હોતિ. એકો પાસાણલેખા વિય ઇન્દખીલો વિય ચ ઠિતકથો હોતિ, અસિના સીસં છિન્દન્તેપિ દ્વે કથા ન કથેતિ. અયં વુચ્ચતિ થેતો. પચ્ચયિકાતિ પત્તિયાયિતબ્બકા, સદ્ધાયિકાતિ અત્થો. એકચ્ચો હિ પુગ્ગલો ન પચ્ચયિકો હોતિ, ‘‘ઇદં કેન વુત્તં, અસુકેન નામા’’તિ વુત્તે ‘‘મા તસ્સ વચનં સદ્દહથા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. એકો પચ્ચયિકો હોતિ, ‘‘ઇદં કેન વુત્તં, અસુકેના’’તિ વુત્તે ‘‘યદિ તેન વુત્તં, ઇદમેવ પમાણં, ઇદાનિ પટિક્ખિપિતબ્બં નત્થિ, એવમેવં ઇદ’’ન્તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ પચ્ચયિકો. અવિસંવાદકા લોકસ્સાતિ તાય સચ્ચવાદિતાય લોકં ન વિસંવાદેન્તીતિ અત્થો.

સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનન્તિ સુરામેરયમજ્જાનં પાનચેતનાસઙ્ખાતં પમાદકારણં. એકભત્તિકાતિ પાતરાસભત્તં સાયમાસભત્તન્તિ દ્વે ભત્તાનિ. તેસુ પાતરાસભત્તં અન્તોમજ્ઝન્હિકેન પરિચ્છિન્નં, ઇતરં મજ્ઝન્હિકતો ઉદ્ધં અન્તોઅરુણેન. તસ્મા અન્તોમજ્ઝન્હિકે દસક્ખત્તું ભુઞ્જમાનાપિ એકભત્તિકાવ હોન્તિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘એકભત્તિકા’’તિ. રત્તિભોજનં રત્તિ, તતો ઉપરતાતિ રત્તૂપરતા. અતિક્કન્તે મજ્ઝન્હિકે યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના ભોજનં વિકાલભોજનં નામ, તતો વિરતત્તા વિરતા વિકાલભોજના.

સાસનસ્સ અનનુલોમત્તા વિસૂકં પટાણિભૂતં દસ્સનન્તિ વિસૂકદસ્સનં, અત્તના નચ્ચનનચ્ચાપનાદિવસેન નચ્ચઞ્ચ ગીતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ, અન્તમસો મયૂરનચ્ચનાદિવસેનાપિ પવત્તાનં નચ્ચાદીનં વિસૂકભૂતં દસ્સનઞ્ચાતિ નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સનં. નચ્ચાદીનિ હિ અત્તના પયોજેતું વા પરેહિ પયોજાપેતું વા પયુત્તાનિ પસ્સિતું વા નેવ ભિક્ખૂનં, ન ભિક્ખુનીનં વટ્ટન્તિ.

માલાદીસુ માલાતિ યંકિઞ્ચિ પુપ્ફં. ગન્ધન્તિ યંકિઞ્ચિ ગન્ધજાતં. વિલેપનન્તિ છવિરાગકરણં. તત્થ પિળન્ધન્તો ધારેતિ નામ, ઊનટ્ઠાનં પૂરેન્તો મણ્ડેતિ નામ, ગન્ધવસેન છવિરાગવસેન ચ સાદિયન્તો વિભૂસેતિ નામ. ઠાનં વુચ્ચતિ કારણં, તસ્મા યાય દુસ્સીલ્યચેતનાય તાનિ માલાધારણાદીનિ મહાજનો કરોતિ, તતો પટિવિરતાતિ અત્થો. ઉચ્ચાસયનં વુચ્ચતિ પમાણાતિક્કન્તં, મહાસયનં અકપ્પિયત્થરણં, તતો પટિવિરતાતિ અત્થો.

કીવમહપ્ફલોતિ કિત્તકં મહપ્ફલો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. પહૂતરત્તરતનાનન્તિ પહૂતેન રત્તસઙ્ખાતેન રતનેન સમન્નાગતાનં, સકલજમ્બુદીપતલં ભેરિતલસદિસં કત્વા કટિપ્પમાણેહિ સત્તહિ રતનેહિ પૂરિતાનન્તિ અત્થો. ઇસ્સરિયાધિપચ્ચન્તિ ઇસ્સરભાવેન વા ઇસ્સરિયમેવ વા આધિપચ્ચં, ન એત્થ સાહસિકકમ્મન્તિપિ ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં. રજ્જં કારેય્યાતિ એવરૂપં ચક્કવત્તિરજ્જં કારેય્ય. અઙ્ગાનન્તિઆદીનિ તેસં જનપદાનં નામાનિ. કલં નાગ્ઘતિ સોળસિન્તિ એકં અહોરત્તં ઉપવુત્થઉપોસથે પુઞ્ઞં સોળસભાગે કત્વા તતો એકં ભાગઞ્ચ ન અગ્ઘતિ. એકરત્તુપોસથસ્સ સોળસિયા કલાય યં વિપાકફલં, તંયેવ તતો બહુતરં હોતીતિ અત્થો. કપણન્તિ પરિત્તકં.

અબ્રહ્મચરિયાતિ અસેટ્ઠચરિયતો. રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનન્તિ ઉપોસથં ઉપવસન્તો રત્તિભોજનઞ્ચ દિવાવિકાલભોજનઞ્ચ ન ભુઞ્જેય્ય. મઞ્ચે છમાયંવ સયેથ સન્થતેતિ મુટ્ઠિહત્થપાદકે કપ્પિયમઞ્ચે વા સુધાદિપરિકમ્મકતાય ભૂમિયં વા તિણપણ્ણપલાલાદીનિ સન્થરિત્વા કતે સન્થતે વા સયેથાતિ અત્થો. એતં હિ અટ્ઠઙ્ગિકમાહુપોસથન્તિ એવં પાણાતિપાતાદીનિ અસમાચરન્તેન ઉપવુત્થં ઉપોસથં અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા અટ્ઠઙ્ગિકન્તિ વદન્તિ. તં પન ઉપવસન્તેન ‘‘સ્વે ઉપોસથિકો ભવિસ્સામી’’તિ અજ્જેવ ‘‘ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ કરેય્યાથા’’તિ આહારાદિવિધાનં વિચારેતબ્બં. ઉપોસથદિવસે પાતોવ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા દસસીલલક્ખણઞ્ઞુનો ઉપાસકસ્સ વા ઉપાસિકાય વા સન્તિકે વાચં ભિન્દિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાતબ્બાનિ. પાળિં અજાનન્તેન પન ‘‘બુદ્ધપઞ્ઞત્તં ઉપોસથં અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. અઞ્ઞં અલભન્તેન અત્તનાપિ અધિટ્ઠાતબ્બં, વચીભેદો પન કાતબ્બોયેવ. ઉપોસથં ઉપવસન્તેન પરૂપરોધપટિસંયુત્તા કમ્મન્તા ન વિચારેતબ્બા, આયવયગણનં કરોન્તેન ન વીતિનામેતબ્બં, ગેહે પન આહારં લભિત્વા નિચ્ચભત્તિકભિક્ખુના વિય પરિભુઞ્જિત્વા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મો વા સોતબ્બો, અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરં વા મનસિકાતબ્બં.

સુદસ્સનાતિ સુન્દરદસ્સના. ઓભાસયન્તિ ઓભાસયમાના. અનુપરિયન્તીતિ વિચરન્તિ. યાવતાતિ યત્તકં ઠાનં. અન્તલિક્ખગાતિ આકાસઙ્ગમા. પભાસન્તીતિ જોતન્તિ પભા મુઞ્ચન્તિ. દિસાવિરોચનાતિ સબ્બદિસાસુ વિરોચમાના. અથ વા પભાસન્તીતિ દિસાહિ દિસા ઓભાસન્તિ. વિરોચનાતિ વિરોચમાના. વેળુરિયન્તિ મણીતિ વત્વાપિ ઇમિના જાતિમણિભાવં દસ્સેતિ. એકવસ્સિકવેળુવણ્ણઞ્હિ વેળુરિયં જાતિમણિ નામ. તં સન્ધાયેવમાહ. ભદ્દકન્તિ લદ્ધકં. સિઙ્ગીસુવણ્ણન્તિ ગોસિઙ્ગસદિસં હુત્વા ઉપ્પન્નત્તા એવં નામકં સુવણ્ણં. કઞ્ચનન્તિ પબ્બતેય્યં પબ્બતે જાતસુવણ્ણં. જાતરૂપન્તિ સત્થુવણ્ણસુવણ્ણં. હટકન્તિ કિપિલ્લિકાહિ નીહટસુવણ્ણં. નાનુભવન્તીતિ ન પાપુણન્તિ. ચન્દપ્પભાતિ સામિઅત્થે પચ્ચત્તં, ચન્દપ્પભાયાતિ અત્થો. ઉપવસ્સુપોસથન્તિ ઉપવસિત્વા ઉપોસથં. સુખુદ્રયાનીતિ સુખફલાનિ સુખવેદનીયાનિ. સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનન્તિ સગ્ગસઙ્ખાતં ઠાનં ઉપગચ્છન્તિ, કેનચિ અનિન્દિતા હુત્વા દેવલોકે ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. સેસમેત્થ યં અન્તરન્તરા ન વુત્તં, તં વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

મહાવગ્ગો દુતિયો.