૨. દુતિયપણ્ણાસકં

(૬) ૧. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. પઠમદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૨. બ્રાહ્મણવગ્ગસ્સ પઠમે જિણ્ણાતિ જરાજિણ્ણા. વુદ્ધાતિ વયોવુદ્ધા. મહલ્લકાતિ જાતિમહલ્લકા. અદ્ધગતાતિ તયો અદ્ધે અતિક્કન્તા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ તતિયં વયં અનુપ્પત્તા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ પુત્તદારે અત્તનો વચનં અકરોન્તે દિસ્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા નિય્યાનિકમગ્ગં ગવેસિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાતિ; ભો ગોતમ, મયં બ્રાહ્મણા ન ખત્તિયા નામચ્ચા ન ગહપતિકાતિ બ્રાહ્મણભાવં જાનાપેત્વા જિણ્ણાતિઆદિમાહંસુ. અકતભીરુત્તાણાતિ અકતભયપરિત્તાણા. અવસ્સયભૂતં પતિટ્ઠાકમ્મં અમ્હેહિ ન કતન્તિ દસ્સેન્તિ. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો, સમ્પટિચ્છનત્થે વા. એકન્તેન તુમ્હે એવરૂપા, અહમ્પિ ખો એતં સમ્પટિચ્છામીતિ ચ દસ્સેતિ. ઉપનીયતીતિ ઉપસંહરીયતિ. અયં હિ જાતિયા જરં ઉપનીયતિ, જરાય બ્યાધિં, બ્યાધિના મરણં, મરણેન પુન જાતિં. તેન વુત્તં – ‘‘ઉપનીયતી’’તિ.

ઇદાનિ યસ્મા તે બ્રાહ્મણા મહલ્લકત્તા પબ્બજિત્વાપિ વત્તં પૂરેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, તસ્મા ને પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેન્તો ભગવા યોધ કાયેન સંયમોતિઆદિમાહ. તત્થ કાયેન સંયમોતિ કાયદ્વારેન સંવરો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તં તસ્સ પેતસ્સાતિ તં પુઞ્ઞં તસ્સ પરલોકં ગતસ્સ તાયનટ્ઠેન તાણં, નિલીયનટ્ઠેન લેણં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન દીપો, અવસ્સયનટ્ઠેન સરણં, ઉત્તમગતિવસેન પરાયણઞ્ચ હોતીતિ દસ્સેતિ. ગાથા ઉત્તાનત્થાયેવ. એવં તે બ્રાહ્મણા તથાગતેન પઞ્ચસુ સીલેસુ સમાદપિતા યાવજીવં પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિંસુ.

૨. દુતિયદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૩. દુતિયે ભાજનન્તિ યંકિઞ્ચિ ભણ્ડકં. સેસં પઠમે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૫૪. તતિયે સમ્મોદનીયન્તિ સમ્મોદજનનિં. સારણીયન્તિ સરિતબ્બયુત્તકં. વીતિસારેત્વાતિ પરિયોસાપેત્વા. કિત્તાવતાતિ કિત્તકેન. સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતીતિ સામં પસ્સિતબ્બો હોતિ. અકાલિકોતિ ન કાલન્તરે ફલદાયકો. એહિપસ્સિકોતિ ‘‘એહિ પસ્સા’’તિ એવં દસ્સેતું સક્કાતિ આગમનીયપટિપદં પુચ્છતિ. ઓપનેય્યિકોતિ અત્તનો ચિત્તં ઉપનેતબ્બો. પચ્ચત્તં વેદિતબ્બોતિ સામંયેવ જાનિતબ્બો. વિઞ્ઞૂહીતિ પણ્ડિતેહિ. પરિયાદિન્નચિત્તોતિ આદિન્નગહિતપરામટ્ઠચિત્તો હુત્વા. ચેતેતીતિ ચિન્તેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે બ્રાહ્મણેન લોકુત્તરમગ્ગો પુચ્છિતો, સત્થારાપિ સોયેવ કથિતો. સો હિ સામં પસ્સિતબ્બત્તા સન્દિટ્ઠિકો નામાતિ.

૪. પરિબ્બાજકસુત્તવણ્ણના

૫૫. ચતુત્થે બ્રાહ્મણપરિબ્બાજકોતિ બ્રાહ્મણજાતિકો પરિબ્બાજકો, ન ખત્તિયાદિજાતિકો. અત્તત્થમ્પીતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં અત્તનો અત્થં.

૫. નિબ્બુતસુત્તવણ્ણના

૫૬. પઞ્ચમે અકાલિકન્તિ ન કાલન્તરે પત્તબ્બં. ઓપનેય્યિકન્તિ પટિપત્તિયા ઉપગન્તબ્બં.

૬. પલોકસુત્તવણ્ણના

૫૭. છટ્ઠે આચરિયપાચરિયાનન્તિ આચરિયાનઞ્ચેવ આચરિયાચરિયાનઞ્ચ. અવીચિ મઞ્ઞે ફુટો અહોસીતિ યથા અવીચિ મહાનિરયો નિરન્તરફુટો નેરયિકસત્તેહિ પરિપુણ્ણો, મનુસ્સેહિ એવં પરિપુણ્ણો હોતિ. કુક્કુટસંપાતિકાતિ એકગામસ્સ છદનપિટ્ઠિતો ઉપ્પતિત્વા ઇતરગામસ્સ છદનપિટ્ઠે પતનસઙ્ખાતો કુક્કુટસંપાતો એતાસુ અત્થીતિ કુક્કુટસંપાતિકા. કુક્કુટસંપાદિકાતિપિ પાઠો, ગામન્તરતો ગામન્તરં કુક્કુટાનં પદસા ગમનસઙ્ખાતો કુક્કુટસંપાદો એતાસુ અત્થીતિ અત્થો. ઉભયમ્પેતં ઘનનિવાસતંયેવ દીપેતિ. અધમ્મરાગરત્તાતિ રાગો નામ એકન્તેનેવ અધમ્મો, અત્તનો પરિક્ખારેસુ પન ઉપ્પજ્જમાનો ન અધમ્મરાગોતિ અધિપ્પેતો, પરપરિક્ખારેસુ ઉપ્પજ્જમાનોવ અધમ્મરાગોતિ. વિસમલોભાભિભૂતાતિ લોભસ્સ સમકાલો નામ નત્થિ, એકન્તં વિસમોવ એસ. અત્તના પરિગ્ગહિતવત્થુમ્હિ પન ઉપ્પજ્જમાનો સમલોભો નામ, પરપરિગ્ગહિતવત્થુમ્હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ વિસમોતિ અધિપ્પેતો. મિચ્છાધમ્મપરેતાતિ અવત્થુપટિસેવનસઙ્ખાતેન મિચ્છાધમ્મેન સમન્નાગતા. દેવો ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છતીતિ વસ્સિતબ્બયુત્તે કાલે વસ્સં ન વસ્સતિ. દુબ્ભિક્ખન્તિ દુલ્લભભિક્ખં. દુસ્સસ્સન્તિ વિવિધસસ્સાનં અસમ્પજ્જનેન દુસ્સસ્સં. સેતટ્ઠિકન્તિ સસ્સે સમ્પજ્જમાને પાણકા પતન્તિ, તેહિ દટ્ઠત્તા નિક્ખન્તનિક્ખન્તાનિ સાલિસીસાનિ સેતવણ્ણાનિ હોન્તિ નિસ્સારાનિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સેતટ્ઠિક’’ન્તિ. સલાકાવુત્તન્તિ વપિતં વપિતં સસ્સં સલાકામત્તમેવ સમ્પજ્જતિ, ફલં ન દેતીતિ અત્થો. યક્ખાતિ યક્ખાધિપતિનો. વાળે અમનુસ્સે ઓસ્સજ્જન્તીતિ ચણ્ડયક્ખે મનુસ્સપથે વિસ્સજ્જેન્તિ, તે લદ્ધોકાસા મહાજનં જીવિતક્ખયં પાપેન્તિ.

૭. વચ્છગોત્તસુત્તવણ્ણના

૫૮. સત્તમે મહપ્ફલન્તિ મહાવિપાકં. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તીતિ એત્થ ધમ્મો નામ કથિતકથા, અનુધમ્મો નામ કથિતસ્સ પટિકથનં. સહધમ્મિકોતિ સકારણો સહેતુકો. વાદાનુપાતોતિ વાદસ્સ અનુપાતો, અનુપતનં પવત્તીતિ અત્થો. ગારય્હં ઠાનન્તિ ગરહિતબ્બયુત્તં કારણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભોતા ગોતમેન વુત્તા સકારણા વાદપ્પવત્તિ કિઞ્ચિપિ ગારય્હં કારણં ન આગચ્છતીતિ. અથ વા તેહિ પરેહિ વુત્તા સકારણા વાદપ્પવત્તિ કિઞ્ચિ ગારય્હં કારણં ન આગચ્છતીતિ પુચ્છતિ.

અન્તરાયકરો હોતીતિ અન્તરાયં વિનાસં કિચ્છલાભકં વિલોમકં કરોતિ. પારિપન્થિકોતિ પન્થદૂહનચોરો. ખતો ચ હોતીતિ ગુણખનનેન ખતો હોતિ. ઉપહતોતિ ગુણુપઘાતેનેવ ઉપહતો.

ચન્દનિકાયાતિ અસુચિકલલકૂપે. ઓલિગલ્લેતિ નિદ્ધમનકલલે. સો ચાતિ સો સીલવાતિ વુત્તખીણાસવો. સીલક્ખન્ધેનાતિ સીલરાસિના. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં વુચ્ચતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં, તં અસેક્ખસ્સ પવત્તત્તા અસેક્ખન્તિ વુત્તં. ઇતરાનિ સિક્ખાપરિયોસાનપ્પત્તતાય સયમ્પિ અસેક્ખાનેવ. તાનિ ચ પન લોકુત્તરાનિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણં લોકિયં.

રોહિણીસૂતિ રત્તવણ્ણાસુ. સરૂપાસૂતિ અત્તનો વચ્છકેહિ સમાનરૂપાસુ. પારેવતાસૂતિ કપોતવણ્ણાસુ. દન્તોતિ નિબ્બિસેવનો. પુઙ્ગવોતિ ઉસભો. ધોરય્હોતિ ધુરવાહો. કલ્યાણજવનિક્કમોતિ કલ્યાણેન ઉજુના જવેન ગન્તા. નાસ્સ વણ્ણં પરિક્ખરેતિ અસ્સ ગોણસ્સ સરીરવણ્ણં ન ઉપપરિક્ખન્તિ, ધુરવહનકમ્મમેવ પન ઉપપરિક્ખન્તિ. યસ્મિં કસ્મિઞ્ચિ જાતિયેતિ યત્થ કત્થચિ કુલજાતે. યાસુ કાસુચિ એતાસૂતિ એતાસુ ખત્તિયાદિપ્પભેદાસુ યાસુ કાસુચિ જાતીસુ.

બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલેન સમન્નાગતો, પરિપુણ્ણભાવેન યુત્તોતિ અત્થો. ખીણાસવો હિ સકલબ્રહ્મચારી નામ હોતિ. તેનેતં વુત્તં. પન્નભારોતિ ઓરોપિતભારો, ખન્ધભારં કિલેસભારં કામગુણભારઞ્ચ ઓરોપેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. કતકિચ્ચોતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કિચ્ચં કત્વા ઠિતો. પારગૂ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બધમ્મા વુચ્ચન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો, તેસં સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારં, પરિઞ્ઞાપારં, પહાનપારં, ભાવનાપારં, સચ્છિકિરિયાપારં, સમાપત્તિપારઞ્ચાતિ છબ્બિધં પારં ગતત્તા પારગૂ. અનુપાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા. નિબ્બુતોતિ કિલેસસન્તાપરહિતો. વિરજેતિ રાગદોસમોહરજરહિતે.

અવિજાનન્તાતિ ખેત્તં અજાનન્તા. દુમ્મેધાતિ નિપ્પઞ્ઞા. અસ્સુતાવિનોતિ ખેત્તવિનિચ્છયસવનેન રહિતા. બહિદ્ધાતિ ઇમમ્હા સાસના બહિદ્ધા. ન હિ સન્તે ઉપાસરેતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવે ઉત્તમપુરિસે ન ઉપસઙ્કમન્તિ. ધીરસમ્મતેતિ પણ્ડિતેહિ સમ્મતે સમ્ભાવિતે. મૂલજાતા પતિટ્ઠિતાતિ ઇમિના સોતાપન્નસ્સ સદ્ધં દસ્સેતિ. કુલે વા ઇધ જાયરેતિ ઇધ વા મનુસ્સલોકે ખત્તિયબ્રાહ્મણવેસ્સકુલે જાયન્તિ. અયમેવ હિ તિવિધા કુલસમ્પત્તિ નામ. અનુપુબ્બેન નિબ્બાનં, અધિગચ્છન્તીતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાતિ ઇમે ગુણે પૂરેત્વા અનુક્કમેન નિબ્બાનં અધિગચ્છન્તીતિ.

૮. તિકણ્ણસુત્તવણ્ણના

૫૯. અટ્ઠમે તિકણ્ણોતિ તસ્સ નામં. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો કિર ગોતમો પણ્ડિતો, ગચ્છિસ્સામિ તસ્સ સન્તિક’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ભુત્તપાતરાસો મહાજનપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. ભગવતો સમ્મુખાતિ દસબલસ્સ પુરતો નિસીદિત્વા. વણ્ણં ભાસતીતિ કસ્મા ભાસતિ? સો કિર ઇતો પુબ્બે તથાગતસ્સ સન્તિકં અગતપુબ્બો. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ દુરાસદા, મયિ પઠમતરં અકથેન્તે કથેય્ય વા ન વા. સચે ન કથેસ્સતિ, અથ મં સમાગમટ્ઠાને કથેન્તં એવં વક્ખન્તિ ‘ત્વં ઇધ કસ્મા કથેસિ, યેન તે સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વચનમત્તમ્પિ ન લદ્ધ’ન્તિ. તસ્મા ‘એવં મે અયં ગરહા મુચ્ચિસ્સતી’’’તિ મઞ્ઞમાનો ભાસતિ. કિઞ્ચાપિ બ્રાહ્મણાનં વણ્ણં ભાસતિ, તથાગતસ્સ પન ઞાણં ઘટ્ટેસ્સામીતિ અધિપ્પાયેનેવ ભાસતિ. એવમ્પિ તેવિજ્જા બ્રાહ્મણાતિ તેવિજ્જકબ્રાહ્મણા એવંપણ્ડિતા એવંધીરા એવંબ્યત્તા એવંબહુસ્સુતા એવંવાદિનો, એવંસમ્મતાતિ અત્થો. ઇતિપીતિ ઇમિના તેસં પણ્ડિતાદિઆકારપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. એત્તકેન કારણેન પણ્ડિતા…પે… એત્તકેન કારણેન સમ્મતાતિ અયઞ્હિ એત્થ અત્થો.

યથા કથં પન બ્રાહ્મણાતિ એત્થ યથાતિ કારણવચનં, કથં પનાતિ પુચ્છાવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા તેવિજ્જં પઞ્ઞાપેન્તિ. યથા એવં સક્કા હોતિ જાનિતું, તં કારણં વદેહીતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો ‘‘જાનનટ્ઠાનેયેવ મં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુચ્છિ, નો અજાનનટ્ઠાને’’તિ અત્તમનો હુત્વા ઇધ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તત્થ ઉભતોતિ દ્વીહિપિ પક્ખેહિ. માતિતો ચ પિતિતો ચાતિ યસ્સ માતા બ્રાહ્મણી, માતુ માતા બ્રાહ્મણી, તસ્સાપિ માતા બ્રાહ્મણી. પિતા બ્રાહ્મણો, પિતુ પિતા બ્રાહ્મણો, તસ્સાપિ પિતા બ્રાહ્મણો, સો ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ. સંસુદ્ધગહણિકોતિ યસ્સ સંસુદ્ધા માતુ ગહણી, કુચ્છીતિ અત્થો. ‘‘સમવેપાકિનિયા ગહણિયા’’તિ પન એત્થ કમ્મજતેજોધાતુ ગહણીતિ વુચ્ચતિ.

યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એત્થ પિતુ પિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહોયેવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો, તાવ સંસુદ્ધગહણિકો, અથ વા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેનાતિ દસ્સેતિ. અક્ખિત્તોતિ ‘‘અપનેથ એતં, કિં ઇમિના’’તિ એવં અક્ખિત્તો અનવક્ખિત્તો. અનુપક્કુટ્ઠોતિ ન ઉપક્કુટ્ઠો, ન અક્કોસં વા નિન્દં વા પત્તપુબ્બો. કેન કારણેનાતિ? જાતિવાદેન. ‘‘ઇતિપિ હીનજાતિકો એસો’’તિ એવરૂપેન વચનેનાતિ અત્થો.

અજ્ઝાયકોતિ ઇદં ‘‘ન દાનિમે ઝાયન્તિ, ન દાનિમે ઝાયન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, અજ્ઝાયકા અજ્ઝાયકાતેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૨) એવં પઠમકપ્પિકકાલે ઝાનવિરહિતાનં બ્રાહ્મણાનં ગરહવચનં ઉપ્પન્નં. ઇદાનિ પન તં અજ્ઝાયતીતિ અજ્ઝાયકો, મન્તે પરિવત્તેતીતિ ઇમિના અત્થેન પસંસાવચનં કત્વા વોહરન્તિ. મન્તે ધારેતીતિ મન્તધરો.

તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુબ્બેદયજુબ્બેદસામબ્બેદાનં. ઓટ્ઠપહતકરણવસેન પારં ગતોતિ પારગૂ. સહ નિઘણ્ડુના ચ કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં. નિઘણ્ડૂતિ નામનિઘણ્ડુરુક્ખાદીનં વેવચનપકાસકસત્થં. કેટુભન્તિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારાય સત્થં. સહ અક્ખરપ્પભેદેન સાક્ખરપ્પભેદાનં. અક્ખરપ્પભેદોતિ સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ઇતિહ આસ, ઇતિહ આસાતિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો પુરાણકથાસઙ્ખાતો ખત્તવિજ્જાસઙ્ખાતો વા ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા. તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાનં.

પદં તદવસેસઞ્ચ બ્યાકરણં અધીયતિ વેદેતિ ચાતિ પદકો વેય્યાકરણો. લોકાયતં વુચ્ચતિ વિતણ્ડવાદસત્થં. મહાપુરિસલક્ખણન્તિ મહાપુરિસાનં બુદ્ધાદીનં લક્ખણદીપકં દ્વાદસસહસ્સગન્થપમાણં સત્થં, યત્થ સોળસસહસ્સગાથાપદપરિમાણા બુદ્ધમન્તા નામ અહેસું, યેસં વસેન ‘‘ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતા બુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધા, દ્વે અગ્ગસાવકા, અસીતિ મહાસાવકા, બુદ્ધમાતા, બુદ્ધપિતા, અગ્ગુપટ્ઠાકા, અગ્ગુપટ્ઠાયિકા, રાજા ચક્કવત્તી’’તિ અયં વિસેસો ઞાયતિ. અનવયોતિ ઇમેસુ લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનૂનો પરિપૂરકારી, અવયો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અવયો નામ યો તાનિ અત્થતો ચ ગન્થતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. અથ વા અનવયોતિ અનુ અવયો, સન્ધિવસેન ઉકારલોપો. અનુ અવયો પરિપુણ્ણસિપ્પોતિ અત્થો.

તેન હીતિ ઇદં ભગવા નં આયાચન્તં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિસ્સ પઞ્હં કથેતું કાલો’’તિ ઞત્વા આહ. તસ્સત્થો – યસ્મા મં આયાચસિ, તસ્મા સુણાહીતિ. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૦) વિત્થારિતમેવ. ઇધ પનેતં તિસ્સન્નં વિજ્જાનં પુબ્બભાગપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ દ્વિન્નં વિજ્જાનં અનુપદવણ્ણના ચેવ ભાવનાનયો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૨ આદયો) વિત્થારિતોવ.

પઠમા વિજ્જાતિ પઠમં ઉપ્પન્નાતિ પઠમા, વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા. કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસં. અવિજ્જાતિ તસ્સેવ પુબ્બેનિવાસસ્સ અવિદિતકરણટ્ઠેન તપ્પટિચ્છાદકો મોહો વુચ્ચતિ. તમોતિ સ્વેવ મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમોતિ વુચ્ચતિ. આલોકોતિ સાયેવ વિજ્જા ઓભાસકરણટ્ઠેન આલોકોતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ વિજ્જા અધિગતાતિ અયં અત્થો. સેસં પસંસાવચનં. યોજના પનેત્થ અયમસ્સ વિજ્જા અધિગતા, અથસ્સ અધિગતવિજ્જસ્સ અવિજ્જા વિહતા વિનટ્ઠાતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્ના. ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયે એસેવ નયો. યથા તન્તિ એત્થ યથાતિ ઓપમ્મં, તન્તિ નિપાતમત્તં. સતિયા અવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તસ્સ. વીરિયાતાપેન આતાપિનો. કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પહિતત્તસ્સ. પેસિતત્તસ્સાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિજ્જા વિહઞ્ઞેય્ય, વિજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય. તમો વિહઞ્ઞેય્ય, આલોકો ઉપ્પજ્જેય્ય, એવમેવ તસ્સ અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના. તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો. એતસ્સ તેન પધાનાનુયોગસ્સ અનુરૂપમેવ ફલં લદ્ધન્તિ.

ચુતૂપપાતકથાયં વિજ્જાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયવિજ્જાય સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિ વિપસ્સનાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વેદિતબ્બં. આસવાનં ખયઞાણાયાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણત્થાય. અરહત્તમગ્ગો હિ આસવવિનાસનતો આસવાનં ખયોતિ વુચ્ચતિ, તત્ર ચેતં ઞાણં તત્થ પરિયાપન્નત્તાતિ. ચિત્તં અભિનિન્નામેતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં અભિનીહરતિ. સો ઇદં દુક્ખન્તિ એવમાદીસુ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યોતિ સબ્બમ્પિ દુક્ખસચ્ચં સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન યથાભૂતં પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતિ, તસ્સ ચ દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિકં તણ્હં ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ, તદુભયમ્પિ યં ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝતિ, તં તેસં અપવત્તિં નિબ્બાનં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ. તસ્સ ચ સમ્પાપકં અરિયમગ્ગં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન યથાભૂતં પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

એવં સરૂપતો સચ્ચાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ કિલેસવસેન પરિયાયતો દસ્સેન્તો ઇમે આસવાતિઆદિમાહ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતોતિ તસ્સ ભિક્ખુનો એવં જાનન્તસ્સ એવં પસ્સન્તસ્સ. સહ વિપસ્સનાય કોટિપ્પત્તં મગ્ગં કથેસિ. કામાસવાતિ કામાસવતો. વિમુચ્ચતીતિ ઇમિના મગ્ગક્ખણં દસ્સેતિ. મગ્ગક્ખણે હિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ફલક્ખણે વિમુત્તં હોતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણન્તિ ઇમિના પચ્ચવેક્ખણઞાણં દસ્સેતિ. ખીણા જાતીતિઆદીહિ તસ્સ ભૂમિં. તેન હિ ઞાણેન સો પચ્ચવેક્ખન્તો ખીણા જાતીતિઆદીનિ પજાનાતિ. કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ નં પજાનાતીતિ? ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા, અનાગતે વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના, વિજ્જમાનત્તા. યા પન મગ્ગસ્સ અભાવિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિઅપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનન્તો પજાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં, કતં ચરિતં નિટ્ઠિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા બ્રહ્મચરિયવાસં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુત્થવાસો. તસ્મા સો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ પજાનાતિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ, ખીણાસવો કતકરણીયો. તસ્મા સો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ પજાનાતિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પુન ઇત્થભાવાય, એવં સોળસવિધકિચ્ચભાવાય કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાકિચ્ચં મે નત્થીતિ પજાનાતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો, ઇમસ્મા એવં પકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિય. તે ચરિમકવિઞ્ઞાણનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ. ઇધ વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

અનુચ્ચાવચસીલસ્સાતિ યસ્સ સીલં કાલેન હાયતિ, કાલેન વડ્ઢતિ, સો ઉચ્ચાવચસીલો નામ હોતિ. ખીણાસવસ્સ પન સીલં એકન્તવડ્ઢિતમેવ. તસ્મા સો અનુચ્ચાવચસીલો નામ હોતિ. વસીભૂતન્તિ વસિપ્પત્તં. સુસમાહિતન્તિ સુટ્ઠુ સમાહિતં, આરમ્મણમ્હિ સુટ્ઠપિતં. ધીરન્તિ ધિતિસમ્પન્નં. મચ્ચુહાયિનન્તિ મચ્ચું જહિત્વા ઠિતં. સબ્બપ્પહાયિનન્તિ સબ્બે પાપધમ્મે પજહિત્વા ઠિતં. બુદ્ધન્તિ ચતુસચ્ચબુદ્ધં. અન્તિમદેહિનન્તિ સબ્બપચ્છિમસરીરધારિનં. તં નમસ્સન્તિ ગોતમન્તિ તં ગોતમગોત્તં બુદ્ધસાવકા નમસ્સન્તિ. અથ વા ગોતમબુદ્ધસ્સ સાવકોપિ ગોતમો, તં ગોતમં દેવમનુસ્સા નમસ્સન્તીતિ અત્થો.

પુબ્બેનિવાસન્તિ પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધપરમ્પરં. યોવેતીતિ યો અવેતિ અવગચ્છતિ. યોવેદીતિપિ પાઠો. યો અવેદિ, વિદિતં પાકટં કત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતીતિ છ કામાવચરે નવ બ્રહ્મલોકે ચત્તારો ચ અપાયે પસ્સતિ. જાતિક્ખયં પત્તોતિ અરહત્તં પત્તો. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ જાનિત્વા કિચ્ચવોસાનેન વોસિતો. મુનીતિ મોનેય્યેન સમન્નાગતો ખીણાસવમુનિ. એતાહીતિ હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠાહિ પુબ્બેનિવાસઞાણાદીહિ. નાઞ્ઞં લપિતલાપનન્તિ યો પનઞ્ઞો તેવિજ્જોતિ અઞ્ઞેહિ લપિતવચનમત્તમેવ લપતિ, તમહં તેવિજ્જોતિ ન વદામિ, અત્તપચ્ચક્ખતો ઞત્વા પરસ્સપિ તિસ્સો વિજ્જા કથેન્તમેવાહં તેવિજ્જોતિ વદામીતિ અત્થો. કલન્તિ કોટ્ઠાસં. નાગ્ઘતીતિ ન પાપુણાતિ. ઇદાનિ બ્રાહ્મણો ભગવતો કથાય પસન્નો પસન્નાકારં કરોન્તો અભિક્કન્તન્તિઆદિમાહ.

૯. જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના

૬૦. નવમે યસ્સસ્સૂતિ યસ્સ ભવેય્યું. યઞ્ઞોતિઆદીસુ યજિતબ્બોતિ યઞ્ઞો, દેય્યધમ્મસ્સેતં નામં. સદ્ધન્તિ મતકભત્તં. થાલિપાકોતિ વરપુરિસાનં દાતબ્બયુત્તં ભત્તં. દેય્યધમ્મન્તિ વુત્તાવસેસં યંકિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં નામ. તેવિજ્જેસુ બ્રાહ્મણેસુ દાનં દદેય્યાતિ સબ્બમેતં દાનં તેવિજ્જેસુ દદેય્ય, તેવિજ્જા બ્રાહ્મણાવ પટિગ્ગહેતું યુત્તાતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

૧૦. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૬૧. દસમે સઙ્ગારવોતિ એવંનામકો રાજગહનગરે જિણ્ણપટિસઙ્ખરણકારકો આયુત્તકબ્રાહ્મણો. ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો હુત્વા મહાજનપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. મયમસ્સૂતિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામાતિ ઇદમેવ અત્થપદં. યઞ્ઞં યજામાતિ બાહિરસમયે સબ્બચતુક્કેન સબ્બટ્ઠકેન સબ્બસોળસકેન સબ્બદ્વત્તિંસાય સબ્બચતુસટ્ઠિયા સબ્બસતેન સબ્બપઞ્ચસતેનાતિ ચ એવં પાણઘાતપટિસંયુત્તો યઞ્ઞો નામ હોતિ. તં સન્ધાયેવમાહ. અનેકસારીરિકન્તિ અનેકસરીરસમ્ભવં. યદિદન્તિ યા એસા. યઞ્ઞાધિકરણન્તિ યજનકારણા ચેવ યાજનકારણા ચાતિ અત્થો. એકસ્મિઞ્હિ બહૂનં દદન્તેપિ દાપેન્તેપિ બહૂસુપિ બહૂનં દેન્તેસુપિ દાપેન્તેસુપિ પુઞ્ઞપટિપદા અનેકસારીરિકા નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તુય્હઞ્ચ તુય્હઞ્ચ યજામીતિ વદન્તસ્સાપિ ત્વઞ્ચ ત્વઞ્ચ યજાહીતિ આણાપેન્તસ્સાપિ ચ અનેકસારીરિકાવ હોતિ. તમ્પિ સન્ધાયેતં વુત્તં. યસ્સ વા તસ્સ વાતિ યસ્મા વા તસ્મા વા. એકમત્તાનં દમેતીતિ અત્તનો ઇન્દ્રિયદમનવસેન એકં અત્તાનમેવ દમેતિ. એકમત્તાનં સમેતીતિ અત્તનો રાગાદિસમનવસેન એકં અત્તાનમેવ સમેતિ. પરિનિબ્બાપેતીતિ રાગાદિપરિનિબ્બાનેનેવ પરિનિબ્બાપેતિ. એવમસ્સાયન્તિ એવં સન્તેપિ અયં.

એવમિદં બ્રાહ્મણસ્સ કથં સુત્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પસુઘાતકસંયુત્તં મહાયઞ્ઞં અનેકસારીરિકં પુઞ્ઞપટિપદં વદેતિ, પબ્બજ્જામૂલકં પન પુઞ્ઞુપ્પત્તિપટિપદં એકસારીરિકન્તિ વદેતિ. નેવાયં એકસારીરિકં જાનાતિ, ન અનેકસારીરિકં, હન્દસ્સ એકસારીરિકઞ્ચ અનેકસારીરિકઞ્ચ પટિપદં દેસેસ્સામી’’તિ ઉપરિ દેસનં વડ્ઢેન્તો તેન હિ બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ યથા તે ખમેય્યાતિ યથા તુય્હં રુચ્ચેય્ય. ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતીતિઆદિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતમેવ. એથાયં મગ્ગોતિ એથ તુમ્હે, અહમનુસાસામિ, અયં મગ્ગો. અયં પટિપદાતિ તસ્સેવ વેવચનં. યથા પટિપન્નોતિ યેન મગ્ગેન પટિપન્નો. અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધન્તિ અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ અનુત્તરં ઓગધં ઉત્તમપતિટ્ઠાભૂતં નિબ્બાનં. ઇચ્ચાયન્તિ ઇતિ અયં.

અપ્પટ્ઠતરાતિ યત્થ બહૂહિ વેય્યાવચ્ચકરેહિ વા ઉપકરણેહિ વા અત્થો નત્થિ. અપ્પસમારમ્ભતરાતિ યત્થ બહૂનં કમ્મચ્છેદવસેન પીળાસઙ્ખાતો સમારમ્ભો નત્થિ. સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો, ભવં ચાનન્દો, એતે મે પુજ્જાતિ યથા ભવં ગોતમો, ભવઞ્ચાનન્દો, એવરૂપા મમ પૂજિતા, તુમ્હેયેવ દ્વે જના મય્હં પુજ્જા ચ પાસંસા ચાતિ ઇમમત્થં સન્ધાયેતં વદતિ. તસ્સ કિર એવં અહોસિ – ‘‘આનન્દત્થેરો મંયેવ ઇમં પઞ્હં કથાપેતુકામો, અત્તનો ખો પન વણ્ણે વુત્તે પદુસ્સનકો નામ નત્થી’’તિ. તસ્મા પઞ્હં અકથેતુકામો વણ્ણભણનેન વિક્ખેપં કરોન્તો એવમાહ.

ન ખો ત્યાહન્તિ ન ખો તે અહં. થેરોપિ કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પઞ્હં અકથેતુકામો પરિવત્તતિ, ઇમં પઞ્હં એતંયેવ કથાપેસ્સામી’’તિ. તસ્મા નં એવમાહ.

સહધમ્મિકન્તિ સકારણં. સંસાદેતીતિ સંસીદાપેતિ. નો વિસ્સજ્જેતીતિ ન કથેતિ. યંનૂનાહં પરિમોચેય્યન્તિ યંનૂનાહં ઉભોપેતે વિહેસતો પરિમોચેય્યં. બ્રાહ્મણો હિ આનન્દેન પુચ્છિતં પઞ્હં અકથેન્તો વિહેસેતિ, આનન્દોપિ બ્રાહ્મણં અકથેન્તં કથાપેન્તો. ઇતિ ઉભોપેતે વિહેસતો મોચેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. કા ન્વજ્જાતિ કા નુ અજ્જ. અન્તરાકથા ઉદપાદીતિ અઞ્ઞિસ્સા કથાય અન્તરન્તરે કતરા કથા ઉપ્પજ્જીતિ પુચ્છતિ. તદા કિર રાજન્તેપુરે તીણિ પાટિહારિયાનિ આરબ્ભ કથા ઉદપાદિ, તં પુચ્છામીતિ સત્થા એવમાહ. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદાનિ વત્તું સક્ખિસ્સામી’’તિ રાજન્તેપુરે ઉપ્પન્નં કથં આરોચેન્તો અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તત્થ અયં ખ્વજ્જાતિ અયં ખો અજ્જ. પુબ્બે સુદન્તિ એત્થ સુદન્તિ નિપાતમત્તં. ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્મા ઉત્તરિં. ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસુન્તિ ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા આકાસેનેવ ગમિંસુ ચેવ આગમિંસુ ચાતિ એવં પુબ્બે પવત્તં આકાસગમનં સન્ધાયેવમાહ. એતરહિ પન બહુતરા ચ ભિક્ખૂતિ ઇદં સો બ્રાહ્મણો ‘‘પુબ્બે ભિક્ખૂ ‘ચત્તારો પચ્ચયે ઉપ્પાદેસ્સામા’તિ મઞ્ઞે એવમકંસુ, ઇદાનિ પચ્ચયાનં ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા સોપ્પેન ચેવ પમાદેન ચ વીતિનામેન્તી’’તિ લદ્ધિયા એવમાહ.

પાટિહારિયાનીતિ પચ્ચનીકપટિહરણવસેન પાટિહારિયાનિ. ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ ઇજ્ઝનવસેન ઇદ્ધિ, પટિહરણવસેન પાટિહારિયં, ઇદ્ધિયેવ પાટિહારિયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધન્તિઆદીનં અત્થો ચેવ ભાવનાનયો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫) વિત્થારિતોવ.

નિમિત્તેન આદિસતીતિ આગતનિમિત્તેન વા ગતનિમિત્તેન વા ઠિતનિમિત્તેન વા ‘‘ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ કથેતિ. તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર રાજા તિસ્સો મુત્તા ગહેત્વા પુરોહિતં પુચ્છિ ‘‘કિં મે, આચરિય, હત્થે’’તિ. સો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેસિ, તેન ચ સમયેન એકા સરબૂ ‘‘મક્ખિકં ગહેસ્સામી’’તિ પક્ખન્તા, ગહણકાલે મક્ખિકા પલાતા. સો મક્ખિકાય મુત્તત્તા ‘‘મુત્તા મહારાજા’’તિ આહ. મુત્તા તાવ હોન્તુ, કતિ મુત્તાતિ. સો પુન નિમિત્તં ઓલોકેસિ. અથાવિદૂરે કુક્કુટો તિક્ખત્તું સદ્દં નિચ્છારેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘તિસ્સો મહારાજા’’તિ આહ. એવં એકચ્ચો આગતનિમિત્તેન કથેતિ. એતેનુપાયેન ગતઠિતનિમિત્તેહિપિ કથનં વેદિતબ્બં. એવમ્પિ તે મનોતિ એવં તવ મનો સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા કામવિતક્કાદિસંયુત્તો વાતિ. દુતિયં તસ્સેવ વેવચનં. ઇતિપિ તે ચિત્તન્તિ ઇતિપિ તવ ચિત્તં, ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ અત્થં ચિન્તયમાનં પવત્તતીતિ અત્થો. બહું ચેપિ આદિસતીતિ બહું ચેપિ કથેતિ. તથેવ તં હોતીતિ યથા કથિતં, તથેવ હોતિ.

અમનુસ્સાનન્તિ યક્ખપિસાચાદીનં. દેવતાનન્તિ ચાતુમહારાજિકાદીનં. સદ્દં સુત્વાતિ અઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ઞત્વા કથેન્તાનં સુત્વા. વિતક્કવિપ્ફારસદ્દન્તિ વિતક્કવિપ્ફારવસેન ઉપ્પન્નં વિપ્પલપન્તાનં સુત્તપ્પમત્તાદીનં સદ્દં. સુત્વાતિ તં સુત્વા. યં વિતક્કયતો તસ્સ સો સદ્દો ઉપ્પન્નો, તસ્સ વસેન ‘‘એવમ્પિ તે મનો’’તિઆદિસતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – એકો કિર મનુસ્સો ‘‘અટ્ટં કરિસ્સામી’’તિ ગામા નગરં ગચ્છન્તો નિક્ખન્તટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ‘‘વિનિચ્છયસભાયં રઞ્ઞો ચ રાજમહામત્તાનઞ્ચ ઇદં કથેસ્સામિ ઇદં કથેસ્સામી’’તિ વિતક્કેન્તો રાજકુલં ગતો વિય રઞ્ઞો પુરતો ઠિતો વિય અટ્ટકારકેન સદ્ધિં કથેન્તો વિય ચ અહોસિ, તસ્સ તં વિતક્કવિપ્ફારવસેન નિચ્છરન્તં સદ્દં સુત્વા એકો પુરિસો ‘‘કેનટ્ઠેન ગચ્છસી’’તિ આહ. અટ્ટકમ્મેનાતિ. ગચ્છ, જયો તે ભવિસ્સતીતિ. સો ગન્ત્વા અટ્ટં કત્વા જયમેવ પાપુણિ.

અપરોપિ થેરો મોળિયગામે પિણ્ડાય ચરિ. અથ નં નિક્ખમન્તં એકા દારિકા અઞ્ઞવિહિતા ન અદ્દસ. સો ગામદ્વારે ઠત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેત્વા તં દિસ્વા વિતક્કેન્તો અગમાસિ. ગચ્છન્તોયેવ ચ ‘‘કિં નુ ખો કુરુમાના દારિકા ન અદ્દસા’’તિ વચીભેદં અકાસિ. પસ્સે ઠિતો એકો પુરિસો સુત્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, મોળિયગામે ચરિત્થા’’તિ આહ.

મનોસઙ્ખારા પણિહિતાતિ ચિત્તસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા. વિતક્કેસ્સતીતિ વિતક્કયિસ્સતિ પવત્તયિસ્સતીતિ પજાનાતિ. પજાનન્તો ચ આગમનેન જાનાતિ, પુબ્બભાગેન જાનાતિ, અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં અપલોકેત્વા જાનાતિ. આગમનેન જાનાતિ નામ કસિણપરિકમ્મકાલેયેવ ‘‘યેનાકારેનેસ કસિણભાવનં આરદ્ધો પઠમજ્ઝાનં વા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં વા અટ્ઠ વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. પુબ્બભાગેન જાનાતિ નામ પઠમવિપસ્સનાય આરદ્ધાયયેવ જાનાતિ, ‘‘યેનાકારેન એસ વિપસ્સનં આરદ્ધો સોતાપત્તિમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતિ…પે… અરહત્તમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં ઓલોકેત્વા જાનાતિ નામ – ‘‘યેનાકારેન ઇમસ્સ મનોસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા, ઇમસ્સ નામ ચિત્તસ્સ અનન્તરા ઇમં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ, ઇતો વુટ્ઠિતસ્સ એતસ્સ હાનભાગિયો વા સમાધિ ભવિસ્સતિ ઠિતિભાગિયો વા વિસેસભાગિયો વા નિબ્બેધભાગિયો વા, અભિઞ્ઞાયો વા નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તત્થ પુથુજ્જનો ચેતોપરિયઞાણલાભી પુથુજ્જનાનંયેવ ચિત્તં જાનાતિ, ન અરિયાનં. અરિયેસુપિ હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતિ, ઉપરિમો પન હેટ્ઠિમસ્સ જાનાતિ. એતેસુ ચ સોતાપન્નો સોતાપત્તિફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ…પે… અરહા અરહત્તફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતિ. તેસઞ્હિ હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા સમાપત્તિ તત્રવત્તિયેવ હોતિ. તથેવ તં હોતીતિ એતં એકંસેન તથેવ હોતિ. ચેતોપરિયઞાણવસેન ઞાતઞ્હિ અઞ્ઞથાભાવિ નામ નત્થિ.

એવં વિતક્કેથાતિ એવં નેક્ખમ્મવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા વિતક્કેથ. મા એવં વિતક્કયિત્થાતિ એવં કામવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા મા વિતક્કયિત્થ. એવં મનસિ કરોથાતિ એવં અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, દુક્ખસઞ્ઞાદીસુ વા અઞ્ઞતરં મનસિ કરોથ. મા એવન્તિ નિચ્ચન્તિઆદિના નયેન મા મનસા કરિત્થ. ઇદન્તિ ઇદં પઞ્ચકામગુણરાગં પજહથ. ઇદઞ્ચ ઉપસમ્પજ્જાતિ ઇદં ચતુમગ્ગફલપ્પભેદં લોકુત્તરધમ્મમેવ ઉપસમ્પજ્જ પાપુણિત્વા નિપ્ફાદેત્વા વિહરથ.

માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતીતિ માયાય સમાનકારણજાતિકં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. માયાકારોપિ હિ ઉદકં ગહેત્વા તેલં કરોતિ, તેલં ગહેત્વા ઉદકન્તિ એવં અનેકરૂપં માયં દસ્સેતિ. ઇદમ્પિ પાટિહારિયં તથારૂપમેવાતિ. ઇદમ્પિ મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતીતિ ચિન્તામણિકવિજ્જાસરિક્ખકતં સન્ધાય એવં આહ. ચિન્તામણિકવિજ્જં જાનન્તાપિ હિ આગચ્છન્તમેવ દિસ્વા ‘‘અયં ઇદં નામ વિતક્કેન્તો આગચ્છતી’’તિ જાનન્તિ. તથા ‘‘ઇદં નામ વિતક્કેન્તો ઠિતો, ઇદં નામ વિતક્કેન્તો નિસિન્નો, ઇદં નામ વિતક્કેન્તો નિપન્નો’’તિ જાનન્તિ.

અભિક્કન્તતરન્તિ સુન્દરતરં. પણીતતરન્તિ ઉત્તમતરં. ભવઞ્હિ ગોતમો અવિતક્કં અવિચારન્તિ ઇધ બ્રાહ્મણો અવસેસં આદેસનાપાટિહારિયં બાહિરકન્તિ ન ગણ્હિ. ઇદઞ્ચ પન સબ્બં સો બ્રાહ્મણો તથાગતસ્સ વણ્ણં કથેન્તોયેવ આહ. અદ્ધા ખો ત્યાયન્તિ એકંસેનેવ તયા અયં. આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતાતિ મમ ગુણે ઘટ્ટેત્વા મમેવ ગુણાનં સન્તિકં ઉપનીતા વાચા ભાસિતા. અપિચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામીતિ અપિચ તે અહમેવ કથેસ્સામીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઠમો.

(૭) ૨. મહાવગ્ગો

૧. તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયસ્સ પઠમે તિત્થાયતનાનીતિ તિત્થભૂતાનિ આયતનાનિ, તિત્થિયાનં વા આયતનાનિ. તત્થ તિત્થં જાનિતબ્બં, તિત્થકરા જાનિતબ્બા, તિત્થિયા જાનિતબ્બા, તિત્થિયસાવકા જાનિતબ્બા. તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. તિત્થિકરા નામ તાસં દિટ્ઠીનં ઉપ્પાદકા. તિત્થિયા નામ યેસં તા દિટ્ઠિયો રુચ્ચન્તિ ખમન્તિ. તિત્થિયસાવકા નામ તેસં પચ્ચયદાયકા. આયતનન્તિ ‘‘કમ્બોજો અસ્સાનં આયતનં, ગુન્નં દક્ખિણાપથો આયતન’’ન્તિ એત્થ સઞ્જાતિટ્ઠાનં આયતનં નામ.

‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા;

છાયં છાયત્થિનો યન્તિ, ફલત્થં ફલભોજિનો’’તિ. (અ. નિ. ૫.૩૮) –

એત્થ સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, વિમુત્તાયતનાની’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬) એત્થ કારણં. તં ઇધ સબ્બમ્પિ લબ્ભતિ. સબ્બેપિ હિ દિટ્ઠિગતિકા સઞ્જાયમાના ઇમેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સઞ્જાયન્તિ, સમોસરણમાનાપિ એતેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સમોસરન્તિ સન્નિપતન્તિ, દિટ્ઠિગતિકભાવે ચ નેસં એતાનેવ તીણિ કારણાનીતિ તિત્થભૂતાનિ સઞ્જાતિઆદિના અત્થેન આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. તેનેવત્થેન તિત્થિયાનં આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. સમનુયુઞ્જિયમાનાનીતિ કા નામેતા દિટ્ઠિયોતિ એવં પુચ્છિયમાનાનિ. સમનુગાહિયમાનાનીતિ કિંકારણા એતા દિટ્ઠિયો ઉપ્પન્નાતિ એવં સમ્મા અનુગ્ગાહિયમાનાનિ. સમનુભાસિયમાનાનીતિ પટિનિસ્સજ્જેથ એતાનિ પાપકાનિ દિટ્ઠિગતાનીતિ એવં સમ્મા અનુસાસિયમાનાનિ. અપિચ તીણિપિ એતાનિ અનુયોગપુચ્છાવેવચનાનેવ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં – ‘‘સમનુયુઞ્જતીતિ વા સમનુગ્ગાહતીતિ વા સમનુભાસતીતિ વા એસેસે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

પરમ્પિ ગન્ત્વાતિ આચરિયપરમ્પરા લદ્ધિપરમ્પરા અત્તભાવપરમ્પરાતિ એતેસુ યંકિઞ્ચિ પરમ્પરં ગન્ત્વાપિ. અકિરિયાય સણ્ઠહન્તીતિ અકિરિયમત્તે સંતિટ્ઠન્તિ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયો પુબ્બેકતવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો પુબ્બેકતવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો પુબ્બેકતવાદી. અમ્હાકં આચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી. અમ્હાકં આચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ હિ એતાનિ આચરિયપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયો પુબ્બેકતલદ્ધિકો, અમ્હાકં પાચરિયો…પે… અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયલદ્ધિકો’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ લદ્ધિપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ અત્તભાવો પુબ્બેકતહેતુ, અમ્હાકં પાચરિયસ્સ…પે… અમ્હાકં આચરિયપાચરિયસ્સ અત્તભાવો અહેતુ અપચ્ચયો’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ અત્તભાવપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. એવં પન સુવિદૂરમ્પિ ગચ્છન્તાનિ અકિરિયમત્તેયેવ સણ્ઠહન્તિ, એકોપિ એતેસં દિટ્ઠિગતિકાનં કત્તા વા કારેતા વા ન પઞ્ઞાયતિ.

પુરિસપુગ્ગલોતિ સત્તો. કામઞ્ચ પુરિસોતિપિ વુત્તે પુગ્ગલોતિપિ વુત્તે સત્તોયેવ વુત્તો હોતિ, અયં પન સમ્મુતિકથા નામ યો યથા જાનાતિ, તસ્સ તથા વુચ્ચતિ. પટિસંવેદેતીતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નં જાનાતિ પટિસંવિદિતં કરોતિ, અનુભવતિ વા. પુબ્બેકતહેતૂતિ પુબ્બેકતકારણા, પુબ્બેકતકમ્મપચ્ચયેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. ઇમિના કમ્મવેદનઞ્ચ કિરિયવેદનઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યે વા ઇમે પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના વાતસમુટ્ઠાના સન્નિપાતિકા ઉતુપરિણામજા વિસમપરિહારજા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધાતિ અટ્ઠ રોગા વુત્તા, તેસુ સત્ત પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયં અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ તયો કમ્મરાસયો વુત્તા, તેસુપિ દ્વે પટિબાહિત્વા એકં અપરપરિયાયકમ્મંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયો વિપાકો ઉપપજ્જવેદનીયો અપરપરિયાયવેદનીયોતિ તયો વિપાકરાસયો વુત્તા, તેસુપિ દ્વે પટિબાહિત્વા એકં અપરપરિયાયવિપાકમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે કુસલચેતના અકુસલચેતના વિપાકચેતના કિરિયચેતનાતિ ચત્તારો ચેતનારાસયો વુત્તા, તેસુપિ તયો પટિબાહિત્વા એકં વિપાકચેતનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ.

ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂતિ ઇસ્સરનિમ્માનકારણા, ઇસ્સરેન નિમ્મિતત્તા પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયં હિ તેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બેકતેન વા અહેતુઅપચ્ચયા વા પટિસંવેદિતું નામ ન સક્કા, ઇસ્સરનિમ્માનકારણાયેવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ અટ્ઠસુ રોગેસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બે પટિબાહન્તિ, હેટ્ઠા વુત્તેસુ ચ તીસુ કમ્મરાસીસુ તીસુ વિપાકરાસીસુ ચતૂસુ ચેતનારાસીસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બેપિ પટિબાહન્તિ.

અહેતુઅપચ્ચયાતિ હેતુઞ્ચ પચ્ચયઞ્ચ વિના, અકારણેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયઞ્હિ નેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બેકતેન વા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુના વા પટિસંવેદિતું નામ ન સક્કા, અહેતુઅપચ્ચયાયેવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ રોગાદીસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પટિબાહન્તિ.

એવં સત્થા માતિકં નિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ એવં વદામીતિ લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં એવં વદામીતિ દસ્સેતિ. લદ્ધિઞ્હિ અપ્પતિટ્ઠાપેત્વા નિગ્ગય્હમાના લદ્ધિતો લદ્ધિં સઙ્કમન્તિ, ભો ગોતમ, ન મયં પુબ્બેકતવાદં વદામાતિઆદીનિ વદન્તિ. લદ્ધિયા પન પતિટ્ઠાપિતાય સઙ્કમિતું અલભન્તા સુનિગ્ગહિતા હોન્તિ, ઇતિ નેસં લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં એવં વદામીતિ આહ. તેનહાયસ્મન્તોતિ તેન હિ આયસ્મન્તો. કિં વુત્તં હોતિ – યદિ એતં સચ્ચં, એવં સન્તે તેન તુમ્હાકં વાદેન. પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતૂતિ યે કેચિ લોકે પાણં અતિપાતેન્તિ, સબ્બે તે પુબ્બેકતહેતુ પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ. કિંકારણા? ન હિ પાણાતિપાતકમ્મં અત્તના કતમૂલકેન ન આણત્તિમૂલકેન ન ઇસ્સરનિમ્માનહેતુના ન અહેતુઅપચ્ચયા સક્કા પટિસંવેદેતું, પુબ્બેકતહેતુયેવ પટિસંવેદેતીતિ અયં વો લદ્ધિ. યથા ચ પાણાતિપાતિનો, એવં પાણાતિપાતા વિરમન્તાપિ પુબ્બેકતહેતુયેવ વિરમિસ્સન્તીતિ. ઇતિ ભગવા તેસંયેવ લદ્ધિં ગહેત્વા તેસં નિગ્ગહં આરોપેતિ. ઇમિના નયેન અદિન્નાદાયિનોતિઆદીસુપિ યોજના વેદિતબ્બા.

સારતો પચ્ચાગચ્છતન્તિ સારભાવેન ગણ્હન્તાનં. છન્દોતિ કત્તુકમ્યતાછન્દો. ઇદં વા કરણીયં ઇદં વા અકરણીયન્તિ એત્થ અયં અધિપ્પાયો – ઇદં વા કરણીયન્તિ કત્તબ્બસ્સ કરણત્થાય, ઇદં વા અકરણીયન્તિ અકત્તબ્બસ્સ અકરણત્થાય કત્તુકમ્યતા વા પચ્ચત્તપુરિસકારો વા ન હોતિ. છન્દવાયામેસુ વા અસન્તેસુ ‘‘ઇદં કત્તબ્બ’’ન્તિપિ ‘‘ઇદં ન કત્તબ્બ’’ન્તિપિ ન હોતિ. ઇતિ કરણીયાકરણીયે ખો પન સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાનેતિ એવં કત્તબ્બે ચ અકત્તબ્બે ચ ભૂતતો થિરતો અપઞ્ઞાયમાને અલબ્ભમાને. યદિ હિ કત્તબ્બં કાતું અકત્તબ્બતો ચ વિરમિતું લભેય્ય, કરણીયાકરણીયં સચ્ચતો થેતતો ઉપલબ્ભેય્ય. યસ્મા પન ઉભયમ્પિ તં એસ નુપલબ્ભતિ, તસ્મા તં સચ્ચતો થેતતો ન ઉપલબ્ભતિ, એવં તસ્મિં ચ અનુપલબ્ભિયમાનેતિ અત્થો. મુટ્ઠસ્સતીનન્તિ નટ્ઠસ્સતીનં વિસ્સટ્ઠસ્સતીનં. અનારક્ખાનં વિહરતન્તિ છસુ દ્વારેસુ નિરારક્ખાનં વિહરન્તાનં. ન હોતિ પચ્ચત્તં સહધમ્મિકો સમણવાદોતિ એવં ભૂતાનં તુમ્હાકં વા અઞ્ઞેસં વા મયં સમણાતિ પચ્ચત્તં સકારણો સમણવાદો ન હોતિ ન ઇજ્ઝતિ. સમણાપિ હિ પુબ્બેકતકારણાયેવ હોન્તિ, અસ્સમણાપિ પુબ્બેકતકારણાયેવાતિ. સહધમ્મિકોતિ સકારણો. નિગ્ગહો હોતીતિ મમ નિગ્ગહો હોતિ, તે પન નિગ્ગહિતા હોન્તીતિ.

એવં પુબ્બેકતવાદિનો નિગ્ગહેત્વા ઇદાનિ ઇસ્સરનિમ્માનવાદિનો નિગ્ગહેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો પુબ્બેકતવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, તથા અહેતુકવાદેપિ.

એવં ઇમેસં તિત્થાયતનાનં પરમ્પિ ગન્ત્વા અકિરિયાય સણ્ઠહનભાવેન તુચ્છભાવં અનિય્યાનિકભાવં, અસારભાવેન થુસકોટ્ટનસદિસતં આપજ્જનભાવેન અગ્ગિસઞ્ઞાય ધમમાનખજ્જુપનકસરિક્ખતં તંદિટ્ઠિકાનં પુરિમસ્સપિ મજ્ઝિમસ્સપિ પચ્છિમસ્સપિ અત્થદસ્સનતાય અભાવેન અન્ધવેણૂપમતં સદ્દમત્તેનેવ તાનિ ગહેત્વા સારદિટ્ઠિકાનં પથવિયં પતિતસ્સ બેલુવપક્કસ્સ દદ્દભાયિતસદ્દં સુત્વા ‘‘પથવી સંવટ્ટમાના આગચ્છતી’’તિ સઞ્ઞાય પલાયન્તેન સસકેન સરિક્ખભાવઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તના દેસિતસ્સ ધમ્મસ્સ સારભાવઞ્ચેવ નિય્યાનિકભાવઞ્ચ દસ્સેતું અયં ખો પન, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અનિગ્ગહિતોતિ અઞ્ઞેહિ અનિગ્ગહિતો નિગ્ગહેતું અસક્કુણેય્યો. અસંકિલિટ્ઠોતિ નિક્કિલેસો પરિસુદ્ધો, ‘‘સંકિલિટ્ઠં નં કરિસ્સામા’’તિ પવત્તેહિપિ તથા કાતું અસક્કુણેય્યો. અનુપવજ્જોતિ ઉપવાદવિનિમુત્તો. અપ્પટિકુટ્ઠોતિ ‘‘કિં ઇમિના હરથ ન’’ન્તિ એવં અપ્પટિબાહિતો, અનુપક્કુટ્ઠો વા. વિઞ્ઞૂહીતિ પણ્ડિતેહિ. અપણ્ડિતાનઞ્હિ અજાનિત્વા કથેન્તાનં વચનં અપ્પમાણં. તસ્મા વિઞ્ઞૂહીતિ આહ.

ઇદાનિ તસ્સ ધમ્મસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે’’તિ પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમા છ ધાતુયો’’તિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા યથાપટિપાટિયા વિભજિત્વા દસ્સેન્તો પુન ઇમા છ ધાતુયોતિઆદિમાહ. તત્થ ધાતુયોતિ સભાવા. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવપ્પકાસકો હિ સભાવટ્ઠો ધાત્વટ્ઠો નામ. ફસ્સાયતનાનીતિ વિપાકફસ્સાનં આકરટ્ઠેન આયતનાનિ. મનોપવિચારાતિ વિતક્કવિચારપાદેહિ અટ્ઠારસસુ ઠાનેસુ મનસ્સ ઉપવિચારા.

પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતુ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ વિજાનનધાતુ. એવમિદં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ખો પનેતં સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ, વિત્થારતોવ વટ્ટતિ. ઇમસ્મિં પન તિત્થાયતનસુત્તે ઇદં સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ઉભયથાપિ કથેતું વટ્ટતિ.

સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગણ્હન્તોપિ એવં પરિગ્ગણ્હાતિ – પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ ઇમાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, આકાસધાતુ ઉપાદારૂપં. એકસ્મિં ચ ઉપાદારૂપે દિટ્ઠે સેસાનિ તેવીસતિ દિટ્ઠાનેવાતિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા નામ. ચત્તારિ પન મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદારૂપં રૂપક્ખન્ધો નામ. તત્થ ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા નામં, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેયેવ ધમ્મા હોન્તિ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ એવં એકસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

વિત્થારતો પરિગ્ગણ્હન્તો પન ચત્તારિ મહાભૂતાનિ પરિગ્ગણ્હિત્વા આકાસધાતુપરિગ્ગહાનુસારેન તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પરિગ્ગણ્હાતિ. અથ નેસં પચ્ચયં ઉપપરિક્ખન્તો પુન ચત્તારેવ મહાભૂતાનિ દિસ્વા તેસુ પથવીધાતુ વીસતિકોટ્ઠાસા, આપોધાતુ દ્વાદસ, તેજોધાતુ ચત્તારો, વાયોધાતુ છકોટ્ઠાસાતિ કોટ્ઠાસવસેન સમોધાનેત્વા દ્વાચત્તાલીસ મહાભૂતાનિ ચ વવત્થપેત્વા તેસુ તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પક્ખિપિત્વા પઞ્ચસટ્ઠિ રૂપાનિ વવત્થપેતિ. તાનિ ચ વત્થુરૂપેન સદ્ધિં છસટ્ઠિ હોન્તીતિ છસટ્ઠિ રૂપાનિ પસ્સતિ. વિઞ્ઞાણધાતુ પન લોકિયચિત્તવસેન એકાસીતિ ચિત્તાનિ. તાનિ સબ્બાનિપિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ હોતિ. તેહિ સહજાતા વેદનાદયોપિ તત્તકાયેવાતિ એકાસીતિ વેદના વેદનાક્ખન્ધો, એકાસીતિ સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, એકાસીતિ ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા તેભૂમકવસેન ગય્હમાના ચતુવીસાધિકાનિ તીણિ ધમ્મસતાનિ હોન્તીતિ ઇતિ ઇમે ચ અરૂપધમ્મા છસટ્ઠિ ચ રૂપધમ્માતિ સબ્બેપિ સમોધાનેત્વા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેવ ધમ્મા હોન્તિ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ નામરૂપવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે વવત્થપેત્વા તેસં પચ્ચયં પરિયેસન્તો અવિજ્જાપચ્ચયા તણ્હાપચ્ચયા કમ્મપચ્ચયા આહારપચ્ચયાતિ એવં પચ્ચયં દિસ્વા ‘‘અતીતેપિ ઇમેહિ પચ્ચયેહિ ઇદં વટ્ટં પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ એતેહિ પચ્ચયેહિ પવત્તિસ્સતિ, એતરહિપિ એતેહિયેવ પવત્તતી’’તિ તીસુ કાલેસુ કઙ્ખં વિતરિત્વા અનુક્કમેન પટિપજ્જમાનો અરહત્તં પાપુણાતિ. એવં વિત્થારતોપિ છધાતુવસેન અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુ ફસ્સાયતનન્તિ સુવણ્ણાદીનં સુવણ્ણાદિઆકરો વિય દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ દ્વે સમ્પટિચ્છનાનિ તીણિ સન્તીરણાનીતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિઞ્ઞાણેહિ સહજાતાનં સત્તન્નં ફસ્સાનં સમુટ્ઠાનટ્ઠેન આકરોતિ આયતનં. સોતં ફસ્સાયતનન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. મનો ફસ્સાયતનન્તિ એત્થ પન દ્વાવીસતિ વિપાકફસ્સા યોજેતબ્બા. ઇતિ હિદં છફસ્સાયતનાનં વસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતબ્બં. સઙ્ખેપતો તાવ – એત્થ હિ પુરિમાનિ પઞ્ચ આયતનાનિ ઉપાદારૂપં, તેસુ દિટ્ઠેસુ અવસેસં ઉપાદારૂપં દિટ્ઠમેવ હોતિ. છટ્ઠં આયતનં ચિત્તં, તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સહજાતા વેદનાદયો સેસા તયો અરૂપક્ખન્ધાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં પસ્સિત્વા. સોમનસ્સટ્ઠાનિયન્તિ સોમનસ્સસ્સ કારણભૂતં. ઉપવિચરતીતિ તત્થ મનં ચારેન્તો ઉપવિચરતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ઇટ્ઠં વા હોતુ અનિટ્ઠં વા, યં રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં સોમનસ્સટ્ઠાનિયં નામ. યં દિસ્વા દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં દોમનસ્સટ્ઠાનિયં નામ. યં દિસ્વા ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, તં ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં નામાતિ વેદિતબ્બં. સદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ઇદં સઙ્ખેપતો કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ખો પનેતં સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ. ઇમસ્મિં પન તિત્થાયતનસુત્તે ઇદં સઙ્ખેપતો અટ્ઠારસમનોપવિચારવસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ.

તત્થ સઙ્ખેપતો તાવ – ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો, રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસોતિ ઇમાનિ નવ ઉપાદારૂપાનિ, તેસુ દિટ્ઠેસુ સેસં ઉપાદારૂપં દિટ્ઠમેવ હોતિ. ફોટ્ઠબ્બં તીણિ મહાભૂતાનિ, તેહિ દિટ્ઠેહિ ચતુત્થં દિટ્ઠમેવ હોતિ. મનો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તેન સહજાતા વેદનાદયો તયો અરૂપક્ખન્ધાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

અરિયસચ્ચાનીતિ અરિયભાવકરાનિ, અરિયપટિવિદ્ધાનિ વા સચ્ચાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં પદં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૯) પકાસિતં. છન્નં, ભિક્ખવે, ધાતૂનન્તિ ઇદં કિમત્થં આરદ્ધં? સુખાવબોધનત્થં. યસ્સ હિ તથાગતો દ્વાદસપદં પચ્ચયાવટ્ટં કથેતુકામો હોતિ, તસ્સ ગબ્ભાવક્કન્તિ વટ્ટં દસ્સેતિ. ગબ્ભાવક્કન્તિ વટ્ટસ્મિં હિ દસ્સિતે કથેતુમ્પિ સુખં હોતિ પરં અવબોધે ઉતુમ્પીતિ સુખાવબોધનત્થં ઇદમારદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ છન્નં ધાતૂનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તાનંયેવ પથવીધાતુઆદીનં. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. એતેન પચ્ચયમત્તં દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘છધાતુપચ્ચયા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ. કસ્સ છન્નં ધાતૂનં પચ્ચયેન, કિં માતુ, ઉદાહુ પિતૂતિ? ન માતુ ન પિતુ, પટિસન્ધિગ્ગણ્હનકસત્તસ્સેવ પન છન્નં ધાતૂનં પચ્ચયેન ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ નામ હોતિ. ગબ્ભો ચ નામેસ નિરયગબ્ભો તિરચ્છાનયોનિગબ્ભો પેત્તિવિસયગબ્ભો મનુસ્સગબ્ભો દેવગબ્ભોતિ નાનપ્પકારો હોતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને મનુસ્સગબ્ભો અધિપ્પેતો. અવક્કન્તિ હોતીતિ ઓક્કન્તિ નિબ્બત્તિ પાતુભાવો હોતિ, કથં હોતીતિ? તિણ્ણં સન્નિપાતેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. કતમેસં તિણ્ણં? ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ન ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ. નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ. એવં તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮).

ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપન્તિ ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને વત્થુદસકં કાયદસકં ભાવદસકં તયો અરૂપિનો ખન્ધાતિ તેત્તિંસ ધમ્મા ગહિતા, ઇમસ્મિં પન ‘‘ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમ્પિ પક્ખિપિત્વા ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે ચતુત્તિંસ ધમ્મા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિઆદીહિ યથેવ ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપપાતુભાવો દસ્સિતો, એવં નામરૂપે સતિ સળાયતનપાતુભાવો, સળાયતને સતિ ફસ્સપાતુભાવો, ફસ્સે સતિ વેદનાપાતુભાવો દસ્સિતો.

વેદિયમાનસ્સાતિ એત્થ વેદનં અનુભવન્તોપિ વેદિયમાનોતિ વુચ્ચતિ જાનન્તોપિ. ‘‘વેદિયામહં, ભન્તે, વેદિયતીતિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂ’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) એત્થ હિ અનુભવન્તો વેદિયમાનો નામ, ‘‘સુખં વેદનં વેદિયમાનો સુખં વેદનં વેદિયામીતિ પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૧૩; દી. નિ. ૨.૩૮૦; વિભ. ૩૬૩) એત્થ જાનન્તો. ઇધાપિ જાનન્તોવ અધિપ્પેતો. ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમીતિ એવં જાનન્તસ્સ સત્તસ્સ ‘‘ઇદં દુક્ખં એત્તકં દુક્ખં, નત્થિ ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞપેમિ બોધેમિ જાનાપેમિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ દુક્ખાદીસુ અયં સન્નિટ્ઠાનકથા – ઠપેત્વા હિ તણ્હં તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખં નામ, તસ્સેવ પભાવિકા પુબ્બતણ્હા દુક્ખસમુદયો નામ, તેસં દ્વિન્નમ્પિ સચ્ચાનં અનુપ્પત્તિનિરોધો દુક્ખનિરોધો નામ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા નામ. ઇતિ ભગવા ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપન્તિ કથેન્તોપિ વેદિયમાનસ્સ જાનમાનસ્સેવ કથેસિ, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ કથેન્તોપિ, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ કથેન્તોપિ, ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ કથેન્તોપિ, વેદિયમાનસ્સ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમીતિ કથેન્તોપિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ પઞ્ઞપેમીતિ કથેન્તોપિ વેદિયમાનસ્સ જાનમાનસ્સેવ કથેસિ.

ઇદાનિ તાનિ પટિપાટિયા ઠપિતાનિ સચ્ચાનિ વિત્થારેન્તો કતમઞ્ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૭) વિત્થારિતમેવ. તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – તત્થ ‘‘દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૩; દી. નિ. ૨.૪૦૦; વિભ. ૨૦૩) ઇમાય તન્તિયા આગતં, ઇધ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ પચ્ચયાકારવસેન. તત્થ ચ દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં ‘‘યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૪; દી. નિ. ૨.૪૦૧; વિભ. ૨૦૪) ઇમાય તન્તિયા આગતં, ઇધ ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ પચ્ચયાકારનિરોધવસેન.

તત્થ અસેસવિરાગનિરોધાતિ અસેસવિરાગેન ચ અસેસનિરોધેન ચ. ઉભયમ્પેતં અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનમેવ. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પત્તિનિરોધો હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇમેહિ પન પદેહિ યં આગમ્મ અવિજ્જાદયો નિરુજ્ઝન્તિ, અત્થતો તં નિબ્બાનં દીપિતં હોતિ. નિબ્બાનઞ્હિ અવિજ્જાનિરોધોતિપિ સઙ્ખારનિરોધોતિપિ એવં તેસં તેસં ધમ્માનં નિરોધનામેન કથીયતિ. કેવલસ્સાતિ સકલસ્સ. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખરાસિસ્સ. નિરોધો હોતીતિ અપ્પવત્તિ હોતિ. તત્થ યસ્મા અવિજ્જાદીનં નિરોધો નામ ખીણાકારોપિ વુચ્ચતિ અરહત્તમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ, તસ્મા ઇધ ખીણાકારદસ્સનવસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ અરહત્તં, દ્વાદસસુયેવ નિબ્બાનં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં વુચ્ચતીતિ એત્થ નિબ્બાનમેવ સન્ધાય ઇદન્તિ વુત્તં. અટ્ઠઙ્ગિકોતિ ન અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ વિનિમુત્તો અઞ્ઞો મગ્ગો નામ અત્થિ. યથા પન પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયન્તિ વુત્તે પઞ્ચઙ્ગમત્તમેવ તૂરિયન્તિ વુત્તં હોતિ, એવમિધાપિ અટ્ઠઙ્ગિકમત્તમેવ મગ્ગો હોતીતિ વેદિતબ્બો. અનિગ્ગહિતોતિ ન નિગ્ગહિતો. નિગ્ગણ્હન્તો હિ હાપેત્વા વા દસ્સેતિ વડ્ઢેત્વા વા તં પરિવત્તેત્વા વા. તત્થ યસ્મા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ‘‘ન ઇમાનિ ચત્તારિ, દ્વે વા તીણિ વા’’તિ એવં હાપેત્વાપિ ‘‘પઞ્ચ વા છ વા’’તિ એવં વડ્ઢેત્વાપિ ‘‘ન ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, અઞ્ઞાનેવ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’તિ દસ્સેતું ન સક્કા. તસ્મા અયં ધમ્મો અનિગ્ગહિતો નામ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૨. ભયસુત્તવણ્ણના

૬૩. દુતિયે અમાતાપુત્તિકાનીતિ માતા ચ પુત્તો ચ માતાપુત્તં, પરિત્તાતું સમત્થભાવેન નત્થિ એત્થ માતાપુત્તન્તિ અમાતાપુત્તિકાનિ. યન્તિ યસ્મિં સમયે. તત્થ માતાપિ પુત્તં નપ્પટિલભતીતિ તસ્મિં અગ્ગિભયે ઉપ્પન્ને માતાપિ પુત્તં પસ્સિતું ન લભતિ, પુત્તોપિ માતરં પસ્સિતું ન લભતીતિ અત્થો. ભયં હોતીતિ ચિત્તુત્રાસભયં હોતિ. અટવિસઙ્કોપોતિ અટવિયા સઙ્કોપો. અટવીતિ ચેત્થ અટવિવાસિનો ચોરા વેદિતબ્બા. યદા હિ તે અટવિતો જનપદં ઓતરિત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો પહરિત્વા વિલુમ્પન્તિ, તદા અટવિસઙ્કોપો નામ હોતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. ચક્કસમારૂળ્હાતિ એત્થ ઇરિયાપથચક્કમ્પિ વટ્ટતિ યાનચક્કમ્પિ. ભયસ્મિં હિ સમ્પત્તે યેસં યાનકાનિ અત્થિ, તે અત્તનો પરિક્ખારભણ્ડં તેસુ આરોપેત્વા પલાયન્તિ. યેસં નત્થિ, તે કાજેન વા આદાય સીસેન વા ઉક્ખિપિત્વા પલાયન્તિયેવ. તે ચક્કસમારૂળ્હા નામ હોન્તિ. પરિયાયન્તીતિ ઇતો ચિતો ચ ગચ્છન્તિ. કદાચીતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કાલે. કરહચીતિ તસ્સેવ વેવચનં. માતાપિ પુત્તં પટિલભતીતિ આગચ્છન્તં વા ગચ્છન્તં વા એકસ્મિં ઠાને નિલીનં વા પસ્સિતું લભતિ. ઉદકવાહકોતિ નદીપૂરો. માતાપિ પુત્તં પટિલભતીતિ કુલ્લે વા ઉળુમ્પે વા મત્તિકાભાજને વા દારુક્ખણ્ડે વા લગ્ગં વુય્હમાનં પસ્સિતું પટિલભતિ, સોત્થિના વા પુન ઉત્તરિત્વા ગામે વા અરઞ્ઞે વા ઠિતં પસ્સિતું લભતીતિ.

એવં પરિયાયતો અમાતાપુત્તિકાનિ ભયાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિપ્પરિયાયેન દસ્સેન્તો તીણિમાનીતિઆદિમાહ. તત્થ જરાભયન્તિ જરં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘જરં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો. બ્યાધિં પટિચ્ચ, મરણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો’’તિ (વિભ. ૯૨૧). સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૩. વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના

૬૪. તતિયે કોસલેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. ચારિકં ચરમાનોતિ અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો. ચારિકા ચ નામેસા ભગવતો દુવિધા હોતિ તુરિતચારિકા ચ અતુરિતચારિકા ચાતિ. તત્થ દૂરેપિ બોધનેય્યપુગ્ગલં દિસ્વા તસ્સ બોધનત્થાય સહસા ગમનં તુરિતચારિકા નામ. સા મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસુ દટ્ઠબ્બા. યં પન ગામનિગમપટિપાટિયા દેવસિકં યોજનઅદ્ધયોજનવસેન પિણ્ડપાતચરિયાદીહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ગમનં, અયં અતુરિતચારિકા નામ. ઇમં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ચારિકં ચરમાનો’’તિ. વિત્થારેન પન ચારિકાકથા સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય અમ્બટ્ઠસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૪) વુત્તા. બ્રાહ્મણગામોતિ બ્રાહ્મણાનં સમોસરણગામોપિ બ્રાહ્મણગામોતિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણાનં ભોગગામોપિ. ઇધ સમોસરણગામો બ્રાહ્મણવસનગામોતિ અધિપ્પેતો. તદવસરીતિ તત્થ અવસરિ, સમ્પત્તોતિ અત્થો. વિહારો પનેત્થ અનિયામિતો. તસ્મા તસ્સ અવિદૂરે બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો એકો વનસણ્ડો અત્થિ, સત્થા તં વનસણ્ડં ગતોતિ વેદિતબ્બો.

અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ ઉપલભિંસુ, સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન જાનિંસુ. ખોતિ અવધારણત્થે, પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન ‘‘અસ્સોસું એવ, ન તેસં કોચિ સવનન્તરાયો અહોસી’’તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવ.

ઇદાનિ યમત્થં અસ્સોસું, તં પકાસેતું સમણો ખલુ, ભો, ગોતમોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમિતપાપત્તા સમણોતિ વેદિતબ્બો. ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. ભોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલપનમત્તં. ગોતમોતિ ભગવતો ગોત્તવસેન પરિદીપનં, તસ્મા ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિ એત્થ સમણો કિર, ભો, ગોતમગોત્તોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં, કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય સદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. તં ખો પનાતિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો, સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવ, થુતિઘોસો વા. અબ્ભુગ્ગતોતિ સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતો. કિન્તિ? ઇતિપિ સો ભગવા…પે… બુદ્ધો ભગવાતિ. તત્રાયં પદસમ્બન્ધો – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ. ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ ‘‘આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બો’’તિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા સબ્બાનેવ એતાનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫-૧૨૭) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનીતિ તતો નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

સો ઇમં લોકન્તિ સો ભવં ગોતમો ઇમં લોકં, ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતિ. સદેવકન્તિ સહ દેવેહિ સદેવકં. એવં સહ મારેન સમારકં. સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકં. સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિં. પજાતત્તા પજા, તં પજં. સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણિવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં, સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકેન સદ્ધિં સત્તલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકોવ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો, સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો, સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપીબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન, સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસબ્બસત્તલોકો વા. પોરાણા પનાહુ – સદેવકન્તિ દેવતાહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. સમારકન્તિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકં. સબ્રહ્મકન્તિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીહાકારેહિ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહિ પદેહિ પરિયાદાતું સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સન્તિ વુત્તં. એવં પઞ્ચહિ પદેહિ તેન તેનાકારેન તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ.

સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતીતિ સયન્તિ સામં, અપરનેય્યો હુત્વા. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય, અધિકેન ઞાણેન ઞત્વાતિ અત્થો. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા, એતેન અનુમાનાદિપટિક્ખેપો કતો. પવેદેતીતિ બોધેતિ ઞાપેતિ પકાસેતિ.

સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ, આદિમ્હિપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતિ, મજ્ઝેપિ, પરિયોસાનેપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતીતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં, અત્થિ સાસનસ્સ. દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકાયપિ ગાથાય પઠમપાદો આદિ નામ, તતો દ્વે મજ્ઝં નામ, અન્તે એકો પરિયોસાનં નામ. એકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, ઇદમવોચાતિ પરિયોસાનં, ઉભિન્નં અન્તરા મજ્ઝં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ પઠમાનુસન્ધિ આદિ, અન્તે અનુસન્ધિ પરિયોસાનં, મજ્ઝે એકો વા દ્વે વા બહૂ વા મજ્ઝમેવ.

સાસનસ્સ સીલસમાધિવિપસ્સના આદિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯). ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં વુત્તો પન અરિયમગ્ગો મજ્ઝં નામ. ફલઞ્ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ પરિયોસાનં નામ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયં એતંપારં એતંપરિયોસાન’’ન્તિ એત્થ ફલં પરિયોસનન્તિ વુત્તં. ‘‘નિબ્બાનોગધઞ્હિ, આવુસો વિસાખ, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ નિબ્બાનપરાયણં નિબ્બાનપરિયોસાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૬) એત્થ નિબ્બાનં પરિયોસાનન્તિ વુત્તં. ઇધ પન દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો આદિમ્હિ સીલં દસ્સેત્વા મજ્ઝે મગ્ગં પરિયોસાને નિબ્બાનં દસ્સેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞોપિ ધમ્મકથિકો ધમ્મં કથેન્તો –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દસ્સેય્ય, મજ્ઝે મગ્ગં વિભાવયે;

પરિયોસાનમ્હિ નિબ્બાનં, એસા કથિકસણ્ઠિતી’’તિ.

સાત્થં સબ્યઞ્જનન્તિ યસ્સ હિ યાગુભત્તઇત્થિપુરિસાદિવણ્ણનાનિસ્સિતા દેસના હોતિ, ન સો સાત્થં દેસેતિ. ભગવા પન તથારૂપં દેસનં પહાય ચતુસતિપટ્ઠાનાદિનિસ્સિતં દેસનં દેસેતિ. તસ્મા ‘‘સાત્થં દેસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન દેસના એકબ્યઞ્જનાદિયુત્તા વા સબ્બનિરોટ્ઠબ્યઞ્જના વા સબ્બવિસ્સટ્ઠબ્યઞ્જના વા સબ્બનિગ્ગહિતબ્યઞ્જના વા, તસ્સ દમિળકિરાતયવનાદિમિલક્ખાનં ભાસા વિય બ્યઞ્જનપારિપૂરિયા અભાવતો અબ્યઞ્જના નામ દેસના હોતિ. ભગવા પન –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, લહુકં ગરુકઞ્ચ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. –

એવં વુત્તં દસવિધં બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનમેવ કત્વા ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ‘‘સબ્યઞ્જનં કત્વા દેસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ એત્થ કેવલન્તિ સકલાધિવચનં. પરિપુણ્ણન્તિ અનૂનાધિકવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સકલપરિપુણ્ણમેવ દેસેતિ, એકદેસનાપિ અપરિપુણ્ણા નત્થીતિ. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. યો હિ ‘‘ઇમં ધમ્મદેસનં નિસ્સાય લાભં વા સક્કારં વા લભિસ્સામી’’તિ દેસેતિ, તસ્સ અપરિસુદ્ધા દેસના નામ હોતિ. ભગવા પન લોકામિસનિરપેક્ખો હિતફરણેનેવ મેત્તાભાવનાય મુદુહદયો ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેન ચિત્તેન દેસેતિ. તસ્મા પરિસુદ્ધં દેસેતીતિ વુચ્ચતિ. બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ એત્થ બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનં. તસ્મા બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિસુદ્ધં, એવં દેસેન્તો ચ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલસાસનબ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતં ચરિયં, બ્રહ્મભૂતાનં વા બુદ્ધાદીનં ચરિયન્તિ વુત્તં હોતિ.

સાધુ ખો પનાતિ સુન્દરં ખો પન, અત્થાવહં સુખાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપાનં અરહતન્તિ યથારૂપો સો ભવં ગોતમો, એવરૂપાનં અનેકેહિપિ કપ્પકોટિસતસહસ્સેહિ દુલ્લભદસ્સનાનં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તેહિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવરેહિ સમાકિણ્ણમનોરમસરીરાનં અનપ્પકદસ્સનાનં અતિમધુરધમ્મનિગ્ઘોસાનં યથાભૂતગુણાધિગમેન લોકે અરહન્તોતિ લદ્ધસદ્દાનં અરહતં. દસ્સનં હોતીતિ પસાદસોમ્માનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતિ. સચે પન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ એકપદમ્પિ સોતું લભિસ્સામ, સાધુતરંયેવ ભવિસ્સતીતિ એવં અજ્ઝાસયં કત્વા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય તુટ્ઠમાનસા અગમંસુ. અઞ્જલિં પણામેત્વાતિ એતે ઉભતોપક્ખિકા, તે એવં ચિન્તેસું – ‘‘સચે નો મિચ્છાદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ ‘કસ્મા તુમ્હે સમણં ગોતમં વન્દિત્થા’તિ, તેસં ‘કિં અઞ્જલિકરણમત્તેનાપિ વન્દિતં હોતી’તિ વક્ખામ. સચે નો સમ્માદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ ‘કસ્મા ભગવન્તં ન વન્દિત્થા’તિ, ‘કિં સીસેન ભૂમિં પહરન્તેનેવ વન્દિતં હોતિ. નનુ અઞ્જલિકમ્મમ્પિ વન્દના એવા’તિ વક્ખામા’’તિ.

નામગોત્તન્તિ, ‘‘ભો ગોતમ, અહં અસુકસ્સ પુત્તો દત્તો નામ મિત્તો નામ ઇધાગતો’’તિ વદન્તા નામં સાવેન્તિ નામ. ‘‘ભો ગોતમ, અહં વાસેટ્ઠો નામ કચ્ચાનો નામ ઇધાગતો’’તિ વદન્તા ગોત્તં સાવેન્તિ નામ. એતે કિર દલિદ્દા જિણ્ણકુલપુત્તા ‘‘પરિસમજ્ઝે નામગોત્તવસેન પાકટા ભવિસ્સામા’’તિ એવં અકંસુ. યે પન તુણ્હીભૂતા નિસીદિંસુ, તે કેરાટિકા ચેવ અન્ધબાલા ચ. તત્થ કેરાટિકા ‘‘એકં દ્વે કથાસલ્લાપે કરોન્તે વિસ્સાસિકો હોતિ, અથ વિસ્સાસે સતિ એકં દ્વે ભિક્ખા અદાતું ન યુત્ત’’ન્તિ તતો અત્તાનં મોચેન્તા તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ. અન્ધબાલા અઞ્ઞાણતાયેવ અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડા વિય યત્થ કત્થચિ તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ.

વેનાગપુરિકોતિ વેનાગપુરવાસી. એતદવોચાતિ પાદન્તતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગા તથાગતસ્સ સરીરં ઓલોકેન્તો અસીતિઅનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ પટિમણ્ડિતં સરીરા નિક્ખમિત્વા સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પદેસં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાહિ છબ્બણ્ણાહિ ઘનબુદ્ધરંસીહિ સમ્પરિવારિતં તથાગતસ્સ સરીરં દિસ્વા સઞ્જાતવિમ્હયો વણ્ણં ભણન્તો એતં ‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમા’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તત્થ યાવઞ્ચિદન્તિ અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદવચનમેતં. તસ્સ વિપ્પસન્નપદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધો. યાવઞ્ચ વિપ્પસન્નાનિ અધિમત્તવિપ્પસન્નાનીતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનીતિ ચક્ખાદીનિ છ ઇન્દ્રિયાનિ. તસ્સ હિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ વિપ્પસન્નતં દિસ્વા તેસં વિપ્પસન્નતા પાકટા અહોસિ. યસ્મા પન સા મને વિપ્પસન્નેયેવ હોતિ, અવિપ્પસન્નચિત્તાનઞ્હિ ઇન્દ્રિયપ્પસાદો નામ નત્થિ, તસ્માસ્સ મનિન્દ્રિયપ્પસાદોપિ પાકટો અહોસિ. તં એસ વિપ્પસન્નતં ગહેત્વા ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ આહ. પરિસુદ્ધોતિ નિમ્મલો. પરિયોદાતોતિ પભસ્સરો. સારદં બદરપણ્ડુન્તિ સરદકાલે જાતં નાતિસુપરિપક્કં બદરં. તઞ્હિ પરિસુદ્ધઞ્ચેવ હોતિ પરિયોદાતઞ્ચ. તાલપક્કન્તિ સુપરિપક્કતાલફલં. સમ્પતિ બન્ધના પમુત્તન્તિ તંખણઞ્ઞેવ બન્ધના પમુત્તં. તસ્સ હિ બન્ધનમૂલં અપનેત્વા પરમુખં કત્વા ફલકે ઠપિતસ્સ ચતુરઙ્ગુલમત્તં ઠાનં ઓલોકેન્તાનં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં હુત્વા ખાયતિ. તં સન્ધાયેવમાહ. નેક્ખં જમ્બોનદન્તિ સુરત્તવણ્ણસ્સ જમ્બોનદસુવણ્ણસ્સ ઘટિકા. દક્ખકમ્મારપુત્તસુપરિકમ્મકતન્તિ દક્ખેન સુવણ્ણકારપુત્તેન સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મં. ઉક્કામુખે સુકુસલસમ્પહટ્ઠન્તિ સુવણ્ણકારઉદ્ધને પચિત્વા સુકુસલેન સુવણ્ણકારેન ઘટ્ટનપરિમજ્જનહંસનેન સુટ્ઠુ પહટ્ઠં સુપરિમદ્દિતન્તિ અત્થો. પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તન્તિ અગ્ગિના પચિત્વા દીપિદાઠાય ઘંસિત્વા ગેરુકપરિકમ્મં કત્વા રત્તકમ્બલે ઠપિતં. ભાસતેતિ સઞ્જાતઓભાસતાય ભાસતે. તપતેતિ અન્ધકારવિદ્ધંસનતાય તપતે. વિરોચતીતિ વિજ્જોતમાનં હુત્વા વિરોચતિ, સોભતીતિ અત્થો.

ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનીતિ એત્થ અતિક્કન્તપ્પમાણં ઉચ્ચાસયનં નામ, આયતવિત્થતં અકપ્પિયભણ્ડં મહાસયનં નામ. ઇદાનિ તાનિ દસ્સેન્તો સેય્યથિદં, આસન્દીતિઆદિમાહ. તત્થ આસન્દીતિ અતિક્કન્તપ્પમાણં આસનં. પલ્લઙ્કોતિ પાદેસુ વાળરૂપાનિ ઠપેત્વા કતો. ગોનકોતિ દીઘલોમકો મહાકોજવો. ચતુરઙ્ગુલાધિકાનિ કિર તસ્સ લોમાનિ. ચિત્તકોતિ વાનચિત્તં ઉણ્ણામયત્થરણં. પટિકાતિ ઉણ્ણામયો સેતત્થરકો. પટલિકાતિ ઘનપુપ્ફો ઉણ્ણામયત્થરકો, યો આમલકપટ્ટોતિપિ વુચ્ચતિ. તૂલિકાતિ તિણ્ણં તૂલાનં અઞ્ઞતરપુણ્ણા તૂલિકા. વિકતિકાતિ સીહબ્યગ્ઘાદિરૂપવિચિત્રો ઉણ્ણામયત્થરકો. ઉદ્દલોમીતિ ઉભતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. કેચિ એકતો ઉગ્ગતપુપ્ફન્તિ વદન્તિ. એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. કેચિ ઉભતો ઉગ્ગતપુપ્ફન્તિ વદન્તિ. કટ્ટિસ્સન્તિ રતનપરિસિબ્બિતં કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયં પચ્ચત્થરણં. કોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બિતમેવ કોસિયસુત્તમયં પચ્ચત્થરણં. કુત્તકન્તિ સોળસન્નં નાટકિત્થીનં ઠત્વા નચ્ચનયોગ્ગં ઉણ્ણામયત્થરણં. હત્થત્થરાદયો હત્થિપિટ્ઠાદીસુ અત્થરણકઅત્થરકા ચેવ હત્થિરૂપાદીનિ દસ્સેત્વા કતઅત્થરકા ચ. અજિનપ્પવેણીતિ અજિનચમ્મેહિ મઞ્ચપ્પમાણેન સિબ્બિત્વા કતપ્પવેણી. સેસં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

નિકામલાભીતિ અતિકામલાભી ઇચ્છિતિચ્છિતલાભી. અકિચ્છલાભીતિ અદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી મહન્તલાભી, ઉળારુળારાનેવ લભતિ મઞ્ઞેતિ સન્ધાય વદતિ. અયં કિર બ્રાહ્મણો સયનગરુકો, સો ભગવતો વિપ્પસન્નિન્દ્રિયાદિતં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા એસ એવરૂપેસુ ઉચ્ચાસયનમહાસયનેસુ નિસીદતિ ચેવ નિપજ્જતિ ચ. તેનસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો’’તિ મઞ્ઞમાનો ઇમં સેનાસનવણ્ણં કથેસિ.

લદ્ધા ચ પન ન કપ્પન્તીતિ એત્થ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કપ્પતિ. સુદ્ધકોસેય્યઞ્હિ મઞ્ચેપિ અત્થરિતું વટ્ટતિ, ગોનકાદયો ચ ભૂમત્થરણપરિભોગેન, આસન્દિયા પાદે છિન્દિત્વા, પલ્લઙ્કસ્સ વાળે ભિન્દિત્વા, તૂલિકં વિજટેત્વા ‘‘બિમ્બોહનઞ્ચ કાતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૯૭) વચનતો ઇમાનિપિ એકેન વિધાનેન કપ્પન્તિ. અકપ્પિયં પન ઉપાદાય સબ્બાનેવ ન કપ્પન્તીતિ વુત્તાનિ.

વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામીતિ અરઞ્ઞંયેવ પવિસામિ. યદેવાતિ યાનિયેવ. પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેન્તો ઉજું કાયં ઠપેત્વા. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપેત્વા, પરિગ્ગહિતનિય્યાનં વા કત્વાતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૪). ઉપસમ્પજ્જ વિહરામીતિ પટિલભિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા વિહરામિ. એવંભૂતોતિ એવં પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી હુત્વા. દિબ્બો મે એસો તસ્મિં સમયે ચઙ્કમો હોતીતિ ચત્તારિ હિ રૂપજ્ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સ ચઙ્કમો દિબ્બચઙ્કમો નામ હોતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ચઙ્કમન્તસ્સાપિ ચઙ્કમો દિબ્બચઙ્કમોયેવ. ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. તથા ઇતરેસુ દ્વીસુ વિહારેસુ.

સો એવં પજાનામિ ‘‘રાગો મે પહીનો’’તિ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગેન પહીનરાગમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સો એવં પજાનામિ રાગો મે પહીનો’’તિ આહ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇમિના પન કિં કથિતં હોતીતિ? પચ્ચવેક્ખણા કથિતા, પચ્ચવેક્ખણાય ફલસમાપત્તિ કથિતા. ફલસમાપત્તિઞ્હિ સમાપન્નસ્સપિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સાપિ ચઙ્કમાદયો અરિયચઙ્કમાદયો હોન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૪. સરભસુત્તવણ્ણના

૬૫. ચતુત્થે રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે. ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતેતિ ગિજ્ઝસદિસાનિસ્સ કૂટાનિ, ગિજ્ઝા વા તસ્સ કૂટેસુ વસન્તીતિ ગિજ્ઝકૂટો, તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. એતેનસ્સ રાજગહં ગોચરગામં કત્વા વિહરન્તસ્સ વસનટ્ઠાનં દસ્સિતં. ગિજ્ઝકૂટસ્મિઞ્હિ તથાગતં ઉદ્દિસ્સ વિહારો કારિતો, ગિજ્ઝકૂટવિહારોત્વેવસ્સ નામં. તત્થાયં તસ્મિં સમયે વિહરતીતિ. સરભો નામ પરિબ્બાજકો અચિરપક્કન્તો હોતીતિ સરભોતિ એવંનામકો પરિબ્બાજકો ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ પક્કન્તો હોતિ, અધુના વિબ્ભન્તોતિ અત્થો. સમ્માસમ્બુદ્ધે હિ લોકે ઉપ્પન્ને તિત્થિયા નટ્ઠલાભસક્કારા અહેસું, તિણ્ણં રતનાનં મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. યથાહ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. અઞ્ઞતિત્થિયા પન પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ અગરુકતા અમાનિતા અપૂજિતા ન લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા.૧૪; સં.નિ.૧.૨.૭૦).

તે એવં પરિહીનલાભસક્કારા પઞ્ચસતમત્તા એકસ્મિં પરિબ્બાજકારામે સન્નિપતિત્વા સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘ભો, મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય હતલાભસક્કારા જાતા, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકાનઞ્ચસ્સ એકં અવણ્ણં ઉપધારેથ, અવણ્ણં પત્થરિત્વા એતસ્સ સાસનં ગરહિત્વા અમ્હાકં લાભસક્કારં ઉપ્પાદેસ્સામા’’તિ. તે વજ્જં ઓલોકેન્તા – ‘‘તીસુ દ્વારેસુ આજીવે ચાતિ ચતૂસુપિ ઠાનેસુ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વજ્જં પસ્સિતું ન સક્કા, ઇમાનિ ચત્તારિ ઠાનાનિ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ ઓલોકેથા’’તિ આહંસુ. અથ નેસં અન્તરે એકો એવમાહ – ‘‘અહં અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, ઇમે અન્વડ્ઢમાસં સન્નિપતિત્વા દ્વારવાતપાનાનિ પિધાય સામણેરાનમ્પિ પવેસનં ન દેન્તિ. જીવિતસદિસાપિ ઉપટ્ઠાકા દટ્ઠું ન લભન્તિ, આવટ્ટનિમાયં ઓસારેત્વા ઓસારેત્વા જનં આવટ્ટેત્વા આવટ્ટેત્વા ખાદન્તિ. સચે તં મયં આહરિતું સક્ખિસ્સામ, એવં નો લાભસક્કારઉળારો ભવિસ્સતી’’તિ. અપરોપિ એવમેવ વદન્તો ઉટ્ઠાસિ. સબ્બે એકવાદા અહેસું. તતો આહંસુ – ‘‘યો તં આહરિતું સક્ખિસ્સતિ, તં મયં અમ્હાકં સમયે જેટ્ઠકં કરિસ્સામા’’તિ.

તતો કોટિતો પટ્ઠાય ‘‘ત્વં સક્ખિસ્સસિ, ત્વં સક્ખિસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અહં ન સક્ખિસ્સામિ, અહં ન સક્ખિસ્સામી’’તિ બહૂહિ વુત્તે સરભં પુચ્છિંસુ – ‘‘ત્વં સક્ખિસ્સસિ આચરિયા’’તિ. સો આહ – ‘‘અગરુ એતં આહરિતું, સચે તુમ્હે અત્તનો કથાય ઠત્વા મં જેટ્ઠકં કરિસ્સથા’’તિ. અગરુ એતમાચરિય આહર, ત્વં કતોયેવાસિ અમ્હેહિ જેટ્ઠકોતિ. સો આહ – ‘‘તં આહરન્તેન થેનેત્વા વા વિલુમ્પિત્વા વા આહરિતું ન સક્કા, સમણસ્સ પન ગોતમસ્સ સાવકસદિસેન હુત્વા તસ્સ સાવકે વન્દિત્વા વત્તપટિવત્તં કત્વા તેસં પત્તે ભત્તં ભુઞ્જિત્વા આહરિતું સક્કા. રુચ્ચતિ વો એતસ્સ એત્તકસ્સ કિરિયા’’તિ. યંકિઞ્ચિ કત્વા આહરિત્વા ચ નો દેહીતિ. તેન હિ મં દિસ્વા અપસ્સન્તા વિય ભવેય્યાથાતિ પરિબ્બાજકાનં સઞ્ઞં દત્વા દુતિયદિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ગિજ્ઝકૂટમહાવિહારં ગન્ત્વા દિટ્ઠદિટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન પાદે વન્દિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘અઞ્ઞે પરિબ્બાજકા ચણ્ડા ફરુસા, અયં પન સદ્ધો ભવિસ્સતિ પસન્નો’’તિ. ભન્તે, તુમ્હે ઞત્વા યુત્તટ્ઠાનસ્મિંયેવ પબ્બજિતા, મયં પન અનુપધારેત્વા અતિત્થેનેવ પક્ખન્તા અનિય્યાનિકમગ્ગે વિચરામાતિ. સો એવં વત્વા દિટ્ઠે દિટ્ઠે ભિક્ખૂ પુનપ્પુનં વન્દતિ, ન્હાનોદકાદીનિ પટિયાદેતિ, દન્તકટ્ઠં કપ્પિયં કરોતિ, પાદે ધોવતિ મક્ખેતિ, અતિરેકભત્તં લભિત્વા ભુઞ્જતિ.

તં ઇમિના નીહારેન વસન્તં એકો મહાથેરો દિસ્વા, ‘‘પરિબ્બાજક, ત્વં સદ્ધો પસન્નો, કિં ન પબ્બજસી’’તિ. કો મં, ભન્તે, પબ્બાજેસ્સતિ. મયઞ્હિ ચિરકાલં ભદન્તાનં પચ્ચત્થિકા હુત્વા વિચરિમ્હાતિ. થેરો ‘‘સચે ત્વં પબ્બજિતુકામો, અહં તં પબ્બાજેસ્સામી’’તિ વત્વા પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય નિરન્તરં વત્તપટિવત્તમકાસિ. અથ નં થેરો વત્તે પસીદિત્વા નચિરસ્સેવ ઉપસમ્પાદેસિ. સો ઉપોસથદિવસે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથગ્ગં પવિસિત્વા ભિક્ખૂ મહન્તેન ઉસ્સાહેન પાતિમોક્ખં પગ્ગણ્હન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમિના નીહારેન ઓસારેત્વા ઓસારેત્વા લોકં ખાદન્તિ, કતિપાહેન હરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સો પરિવેણં ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કો નામો અયં ધમ્મો’’તિ પુચ્છિ. પાતિમોક્ખો નામ, આવુસોતિ. ઉત્તમધમ્મો એસ, ભન્તે, ભવિસ્સતીતિ. આમ, આવુસો, સકલસાસનધારણી અયં સિક્ખાતિ. ભન્તે, સચે એસ સિક્ખાધમ્મો ઉત્તમો, ઇમમેવ પઠમં ગણ્હામીતિ. ગણ્હાવુસોતિ થેરો સમ્પટિચ્છિ. સો ગણ્હન્તો પરિબ્બાજકે પસ્સિત્વા ‘‘કીદિસં આચરિયા’’તિ પુચ્છિતો, ‘‘આવુસો, મા ચિન્તયિત્થ, કતિપાહેન આહરિસ્સામી’’તિ વત્વા નચિરસ્સેવ ઉગ્ગણ્હિત્વા ઉપજ્ઝાયં આહ – ‘‘એત્તકમેવ, ભન્તે, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ અત્થી’’તિ. એત્તકમેવ, આવુસોતિ.

સો પુનદિવસે યથાનિવત્થપારુતોવ ગહિતનીહારેનેવ પત્તં ગહેત્વા ગિજ્ઝકૂટા નિક્ખમ્મ પરિબ્બાજકારામં અગમાસિ. પરિબ્બાજકા દિસ્વા ‘‘કીદિસં, આચરિય, નાસક્ખિત્થ મઞ્ઞે આવટ્ટનિમાયં આહરિતુ’’ન્તિ તં પરિવારયિંસુ. મા ચિન્તયિત્થ, આવુસો, આહટા મે આવટ્ટનિમાયા, ઇતો પટ્ઠાય અમ્હાકં લાભસક્કારો મહા ભવિસ્સતિ. તુમ્હે અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા હોથ, મા વિવાદં અકત્થાતિ. સચે તે, આચરિય, સુગ્ગહિતા, અમ્હેપિ નં વાચેહીતિ. સો આદિતો પટ્ઠાય પાતિમોક્ખં ઓસારેસિ. અથ તે સબ્બેપિ – ‘‘એથ, ભો, નગરે વિચરન્તા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં કથેસ્સામા’’તિ અનુગ્ઘાટિતેસુયેવ નગરદ્વારેસુ દ્વારસમીપં ગન્ત્વા વિવટેન દ્વારેન સબ્બપઠમં પવિસિંસુ. એવં સલિઙ્ગેનેવ અપક્કન્તં તં પરિબ્બાજકં સન્ધાય – ‘‘સરભો નામ પરિબ્બાજકો અચિરપક્કન્તો હોતી’’તિ વુત્તં.

તં દિવસં પન ભગવા પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો ઇદં અદ્દસ – ‘‘અજ્જ સરભો પરિબ્બાજકો નગરે વિચરિત્વા પકાસનીયકમ્મં કરિસ્સતિ, તિણ્ણં રતનાનં અવણ્ણં કથેન્તો વિસં સિઞ્ચિત્વા પરિબ્બાજકારામં ગમિસ્સતિ, અહમ્પિ તત્થેવ ગમિસ્સામિ, ચતસ્સોપિ પરિસા તત્થેવ ઓસરિસ્સન્તિ. તસ્મિં સમાગમે ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિસ્સન્તી’’તિ. તતો ‘‘તસ્સ ઓકાસો હોતુ, યથારુચિયા અવણ્ણં પત્થરતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મયા સદ્ધિંયેવ પિણ્ડાય ચરિતું આરોચેહી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. ભિક્ખૂ પત્તચીવરમાદાય સત્થારમેવ પરિવારયિંસુ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘં આદાય દ્વારગામસમીપેયેવ પિણ્ડાય ચરિ. સરભોપિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં નગરં પવિટ્ઠો તત્થ તત્થ પરિસમજ્ઝે રાજદ્વારવીથિચતુક્કાદીસુ ચ ગન્ત્વા ‘‘અઞ્ઞાતો મયા સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં ધમ્મો’’તિઆદીનિ અભાસિ. તં સન્ધાય સો રાજગહે પરિસતિ એવં વાચં ભાસતીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અઞ્ઞાતોતિ ઞાતો અવબુદ્ધો, પાકટં કત્વા ઉગ્ગહિતોતિ દીપેતિ. અઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. અપક્કન્તોતિ સલિઙ્ગેનેવ અપક્કન્તો. સચે હિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાસને કોચિ સારો અભવિસ્સ, નાહં અપક્કમિસ્સં. તસ્સ પન સાસનં અસારં નિસ્સારં, આવટ્ટનિમાયં ઓસારેત્વા સમણા લોકં ખાદન્તીતિ એવમત્થં દીપેન્તો એવમાહ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ અથ એવં તસ્મિં પરિબ્બાજકે ભાસમાને અરઞ્ઞવાસિનો પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ ‘‘અસુકટ્ઠાનં નામ સત્થા પિણ્ડાય ચરિતું ગતો’’તિ અજાનન્તા ભિક્ખાચારવેલાયં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. તે સન્ધાયેતં વુત્તં. અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ ‘‘ઇમં કારણં દસબલસ્સ આરોચેસ્સામા’’તિ ઉપસઙ્કમિંસુ.

સિપ્પિનિકાતીરન્તિ સિપ્પિનિકાતિ એવંનામિકાય નદિયા તીરં. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેનાતિ કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા અબ્ભન્તરે ખન્તિં ધારેત્વા ચિત્તેનેવ અધિવાસેસીતિ અત્થો. એવં અધિવાસેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો અજ્જ મયા સરભસ્સ વાદં મદ્દિતું ગચ્છન્તેન એકકેન ગન્તબ્બં, ઉદાહુ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતેના’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – સચાહં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગમિસ્સામિ, મહાજનો એવં ચિન્તેસ્સતિ – ‘‘સમણો ગોતમો વાદુપ્પત્તિટ્ઠાનં ગચ્છન્તો પક્ખં ઉક્ખિપિત્વા ગન્ત્વા પરિસબલેન ઉપ્પન્નં વાદં મદ્દતિ, પરવાદીનં સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેતી’’તિ. ન ખો પન મય્હં ઉપ્પન્ને વાદે પરં ગહેત્વા મદ્દનકિચ્ચં અત્થિ, અહમેવ ગન્ત્વા મદ્દિસ્સામિ. અનચ્છરિયં ચેતં ય્વાહં ઇદાનિ બુદ્ધભૂતો અત્તનો ઉપ્પન્નં વાદં મદ્દેય્યં, ચરિયં ચરણકાલે અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તેનાપિ હિ મયા વહિતબ્બં ધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નાહોસિ. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ સાધનત્થં –

‘‘યતો યતો ગરુ ધુરં, યતો ગમ્ભીરવત્તની;

તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જેન્તિ, સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુર’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૨૯) –

ઇદં કણ્હજાતકં આહરિતબ્બં. અતીતે કિર એકો સત્થવાહો એકિસ્સા મહલ્લિકાય ગેહે નિવાસં ગણ્હિ. અથસ્સ એકિસ્સા ધેનુયા રત્તિભાગસમનન્તરે ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા એકં વચ્છકં વિજાયિ. મહલ્લિકાય વચ્છકં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પુત્તસિનેહો ઉદપાદિ. પુનદિવસે સત્થવાહપુત્તો – ‘‘તવ ગેહવેતનં ગણ્હાહી’’તિ આહ. મહલ્લિકા ‘‘મય્હં અઞ્ઞેન કિચ્ચં ન અત્થિ, ઇમમેવ વચ્છકં દેહી’’તિ આહ. ગણ્હ, અમ્માતિ. સા તં ગણ્હિત્વા ખીરં પાયેત્વા યાગુભત્તતિણાદીનિ દદમાના પોસેસિ. સો વુદ્ધિમન્વાય પરિપુણ્ણરૂપો બલવીરિયસમ્પન્નો અહોસિ સમ્પન્નાચારો, કાળકો નામ નામેન. અથેકસ્સ સત્થવાહસ્સ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ આગચ્છન્તસ્સ ઉદકભિન્નટ્ઠાને સકટચક્કં લગ્ગિ. સો દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ યોજેત્વા નીહરાપેતું અસક્કોન્તો કાળકં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘તાત, તવ વેતનં દસ્સામિ, સકટં મે ઉક્ખિપિત્વા દેહી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા તં આદાય – ‘‘અઞ્ઞો ઇમિના સદ્ધિં ધુરં વહિતું સમત્થો નત્થી’’તિ ધુરસકટે યોત્તં બન્ધિત્વા તં એકકંયેવ યોજેસિ. સો તં સકટં ઉક્ખિપિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેત્વા એતેનેવ નિહારેન પઞ્ચ સકટસતાનિ નીહરિ. સો સબ્બપચ્છિમસકટં નીહરિત્વા મોચિયમાનો ‘‘સુ’’ન્તિ કત્વા સીસં ઉક્ખિપિ.

સત્થવાહો ‘‘અયં એત્તકાનિ સકટાનિ ઉક્ખિપન્તો એવં ન અકાસિ, વેતનત્થં મઞ્ઞે કરોતી’’તિ સકટગણનાય કહાપણે ગહેત્વા પઞ્ચસતભણ્ડિકં તસ્સ ગીવાય બન્ધાપેસિ. સો અઞ્ઞેસં અત્તનો સન્તિકં અલ્લીયિતું અદેન્તો ઉજુકં ગેહમેવ અગમાસિ. મહલ્લિકા દિસ્વા મોચેત્વા કહાપણભાવં ઞત્વા ‘‘કસ્મા, પુત્ત, એવમકાસિ, મા ત્વં ‘મયા કમ્મં કત્વા આભતેન અયં જીવિસ્સતી’તિ સઞ્ઞમકાસી’’તિ વત્વા ગોણં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા તેલેન અબ્ભઞ્જિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય પુન મા એવમકાસી’’તિ ઓવદિ. એવં સત્થા ‘‘ચરિયં ચરણકાલે અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તેનાપિ હિ મયા વહિતબ્બધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નાહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા એકકોવ અગમાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ પટિસલ્લાનાતિ પુથુત્તારમ્મણેહિ ચિત્તં પટિસંહરિત્વા સલ્લાનતો, ફલસમાપત્તિતોતિ અત્થો. તેનુપસઙ્કમીતિ પરિબ્બાજકેસુ સકલનગરે પકાસનીયકમ્મં કત્વા નગરા નિક્ખમ્મ પરિબ્બાજકારામે સન્નિપતિત્વા ‘‘સચે, આવુસો સરભ, સમણો ગોતમો આગમિસ્સતિ, કિં કરિસ્સસી’’તિ. સમણે ગોતમે એકં કરોન્તે અહં દ્વે કરિસ્સામિ, દ્વે કરોન્તે ચત્તારિ, ચત્તારિ કરોન્તે પઞ્ચ, પઞ્ચ કરોન્તે દસ, દસ કરોન્તે વીસતિ, વીસતિ કરોન્તે તિંસં, તિંસં કરોન્તે ચત્તાલીસં, ચત્તાલીસં કરોન્તે પઞ્ઞાસં, પઞ્ઞાસં કરોન્તે સતં, સતં કરોન્તે સહસ્સં કરિસ્સામીતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં સીહનાદકથં સમુટ્ઠાપેત્વા નિસિન્નેસુ ઉપસઙ્કમિ.

ઉપસઙ્કમન્તો પન યસ્મા પરિબ્બાજકારામસ્સ નગરમજ્ઝેનેવ મગ્ગો, તસ્મા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા સુગતમહાચીવરં પારુપિત્વા વિસ્સટ્ઠબલો રાજા વિય એકકોવ નગરમજ્ઝેન અગમાસિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકા દિસ્વા ‘‘પરિબ્બાજકા સમણસ્સ ગોતમસ્સ પકાસનીયકમ્મં કરોન્તા અવણ્ણં પત્થરિંસુ, સો એતે અનુવત્તિત્વા સઞ્ઞાપેતું ગચ્છતિ મઞ્ઞે’’તિ અનુબન્ધિંસુ. સમ્માદિટ્ઠિકાપિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો પત્તચીવરં આદાય એકકોવ નિક્ખન્તો, અજ્જ સરભેન સદ્ધિં મહાધમ્મસઙ્ગામો ભવિસ્સતિ. મયમ્પિ તસ્મિં સમાગમે કાયસક્ખિનો ભવિસ્સામા’’તિ અનુબન્ધિંસુ. સત્થા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ પરિબ્બાજકારામં ઉપસઙ્કમિ.

પરિબ્બાજકા રુક્ખાનં ખન્ધવિટપસાખન્તરેહિ સમુગ્ગચ્છન્તા છબ્બણ્ણઘનબુદ્ધરસ્મિયો દિસ્વા ‘‘અઞ્ઞદા એવરૂપો ઓભાસો નામ નત્થિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉલ્લોકેત્વા ‘‘સમણો ગોતમો આગચ્છતી’’તિ આહંસુ. તં સુત્વાવ સરભો જાણુકન્તરે સીસં ઠપેત્વા અધોમુખો નિસીદિ. એવં તસ્મિં સમયે ભગવા તં આરામં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તથાગતો હિ જમ્બુદીપતલે અગ્ગકુલે જાતત્તા અગ્ગાસનારહોતિસ્સ સબ્બત્થ આસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. એવં પઞ્ઞત્તે મહારહે બુદ્ધાસને નિસીદિ.

તે પરિબ્બાજકા સરભં પરિબ્બાજકં એતદવોચુન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધે કિર સરભેન સદ્ધિં એત્તકં કથેન્તેયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘો સત્થુ પદાનુપદિકો હુત્વા પરિબ્બાજકારામં સમ્પાપુણિ, ચતસ્સોપિ પરિસા પરિબ્બાજકારામેયેવ ઓસરિંસુ. તતો તે પરિબ્બાજકા ‘‘અચ્છરિયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ કમ્મં, સકલનગરં વિચરિત્વા અવણ્ણં પત્થરિત્વા પકાસનીયકમ્મં કત્વા આગતાનં વેરીનં પટિસત્તૂનં પચ્ચામિત્તાનં સન્તિકં આગન્ત્વા થોકમ્પિ વિગ્ગાહિકકથં ન કથેસિ, આગતકાલતો પટ્ઠાય સતપાકતેલેન મક્ખેન્તો વિય અમતપાનં પાયેન્તો વિય મધુરકથં કથેતી’’તિ સબ્બેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધં અનુવત્તન્તા એતદવોચું.

યાચેય્યાસીતિ આયાચેય્યાસિ પત્થેય્યાસિ પિહેય્યાસિ. તુણ્હીભૂતોતિ તુણ્હીભાવં ઉપગતો. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજતં આપન્નો. પત્તક્ખન્ધોતિ ઓનતગીવો. અધોમુખોતિ હેટ્ઠામુખો. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બે ધમ્મા મયા અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં પટિજાનતો તવ. અનભિસમ્બુદ્ધાતિ ઇમે નામ ધમ્મા તયા અનભિસમ્બુદ્ધા. તત્થાતિ તેસુ અનભિસમ્બુદ્ધાતિ એવં દસ્સિતધમ્મેસુ. અઞ્ઞેન વા અઞ્ઞં પટિચરિસ્સતીતિ અઞ્ઞેન વા વચનેન અઞ્ઞં વચનં પટિચ્છાદેસ્સતિ, અઞ્ઞં પુચ્છિતો અઞ્ઞં કથેસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. બહિદ્ધા કથં અપનામેસ્સતીતિ બહિદ્ધા અઞ્ઞં આગન્તુકકથં આહરન્તો પુરિમકથં અપનામેસ્સતિ. અપ્પચ્ચયન્તિ અનભિરદ્ધિં અતુટ્ઠાકારં પાતુકરિસ્સતીતિ પાકટં કરિસ્સતિ. એત્થ ચ અપ્પચ્ચયેન દોમનસ્સં વુત્તં, પુરિમેહિ દ્વીહિ મન્દબલવભેદો કોધોયેવ.

એવં ભગવા પઠમવેસારજ્જેન સીહનાદં નદિત્વા પુન દુતિયાદીહિ નદન્તો યો ખો મં પરિબ્બાજકાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ યસ્સ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા અત્થાય તયા ચતુસચ્ચધમ્મો દેસિતો. સો ન નિય્યાતીતિ સો ધમ્મો ન નિય્યાતિ ન નિગ્ગચ્છતિ, ન તં અત્થં સાધેતીતિ વુત્તં હોતિ. તક્કરસ્સાતિ યો નં કરોતિ, તસ્સ પટિપત્તિપૂરકસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ અત્થો. સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ હેતુના નયેન કારણેન સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ ખયાય. અથ વા યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ યસ્સ તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો. સેય્યથિદં – રાગપટિઘાતત્થાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં, દોસપટિઘાતત્થાય મેત્તાભાવના, મોહપટિઘાતત્થાય પઞ્ચ ધમ્મા, વિતક્કુપચ્છેદાય આનાપાનસ્સતિ. સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ સો ધમ્મો યો નં યથાદેસિતં કરોતિ, તસ્સ તક્કરસ્સ સમ્મા હેતુના નયેન કારણેન વટ્ટદુક્ખક્ખયાય ન નિય્યાતિ ન નિગ્ગચ્છતિ, તં અત્થં ન સાધેતીતિ અયમેત્થ અત્થો. સેય્યથાપિ સરભો પરિબ્બાજકોતિ યથા અયં સરભો પરિબ્બાજકો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસિન્નો, એવં નિસીદિસ્સતીતિ.

એવં તીહિ પદેહિ સીહનાદં નદિત્વા દેસનં નિવત્તેન્તસ્સેવ તથાગતસ્સ તસ્મિં ઠાને સન્નિપતિતા ચતુરાસીતિપાણસહસ્સપરિમાણા પરિસા અમતપાનં પિવિ, સત્થા પરિસાય અમતપાનસ્સ પીતભાવં ઞત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પક્કામિ. તમત્થં દસ્સેતું અથ ખો ભગવાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં અપ્પટિનાદં. વેહાસં પક્કામીતિ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન આકાસં પક્ખન્દિ. એવં પક્ખન્દો ચ પન તંખણઞ્ઞેવ ગિજ્ઝકૂટમહાવિહારે પતિટ્ઠાસિ.

વાચાય સન્નિતોદકેનાતિ વચનપતોદેન. સઞ્જમ્ભરિમકંસૂતિ સમ્ભરિતં નિરન્તરફુટં અકંસુ, ઉપરિ વિજ્ઝિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. બ્રહારઞ્ઞેતિ મહારઞ્ઞે. સીહનાદં નદિસ્સામીતિ સીહસ્સ નદતો આકારં દિસ્વા ‘‘અયમ્પિ તિરચ્છાનગતો, અહમ્પિ, ઇમસ્સ ચત્તારો પાદા, મય્હમ્પિ, અહમ્પિ એવમેવ સીહનાદં નદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સો સીહસ્સ સમ્મુખા નદિતું અસક્કોન્તો તસ્મિં ગોચરાય પક્કન્તે એકકો નદિતું આરભિ. અથસ્સ સિઙ્ગાલસદ્દોયેવ નિચ્છરિ. તેન વુત્તં – સિઙ્ગાલકંયેવ નદતીતિ. ભેરણ્ડકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અપિચ ભિન્નસ્સરં અમનાપસદ્દં નદતીતિ વુત્તં હોતિ. એવમેવ ખો ત્વન્તિ ઇમિના ઓપમ્મેન પરિબ્બાજકા તથાગતં સીહસદિસં કત્વા સરભં સિઙ્ગાલસદિસં અકંસુ. અમ્બુકસઞ્ચરીતિ ખુદ્દકકુક્કુટિકા. પુરિસકરવિતં રવિસ્સામીતિ મહાકુક્કુટં રવન્તં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સપિ દ્વે પાદા દ્વે પક્ખા, મય્હમ્પિ તથેવ, અહમ્પિ એવરૂપં રવિતં રવિસ્સામી’’તિ સા તસ્સ સમ્મુખા રવિતું અસક્કોન્તી તસ્મિં પક્કન્તે રવમાના કુક્કુટિકારવંયેવ રવિ. તેન વુત્તં – અમ્બુકસઞ્ચરિરવિતંયેવ રવતીતિ. ઉસભોતિ ગોણો. સુઞ્ઞાયાતિ તુચ્છાય જેટ્ઠકવસભેહિ વિરહિતાય. ગમ્ભીરં નદિતબ્બં મઞ્ઞતીતિ જેટ્ઠકવસભસ્સ નાદસદિસં ગમ્ભીરનાદં નદિતબ્બં મઞ્ઞતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૫. કેસમુત્તિસુત્તવણ્ણના

૬૬. પઞ્ચમે કાલામાનં નિગમોતિ કાલામા નામ ખત્તિયા, તેસં નિગમો. કેસમુત્તિયાતિ કેસમુત્તનિગમવાસિનો. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ સપ્પિનવનીતાદિભેસજ્જાનિ ચેવ અટ્ઠવિધપાનકાનિ ચ ગાહાપેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. સકંયેવ વાદં દીપેન્તીતિ અત્તનોયેવ લદ્ધિં કથેન્તિ. જોતેન્તીતિ પકાસેન્તિ. ખુંસેન્તીતિ ઘટ્ટેન્તિ. વમ્ભેન્તીતિ અવજાનન્તિ. પરિભવન્તીતિ લામકં કરોન્તિ. ઓમક્ખિં કરોન્તીતિ ઉક્ખિત્તકં કરોન્તિ, ઉક્ખિપિત્વા છડ્ડેન્તિ. અપરેપિ, ભન્તેતિ સો કિર અટવિમુખે ગામો, તસ્મા તત્થ અટવિં અતિક્કન્તા ચ અતિક્કમિતુકામા ચ વાસં કપ્પેન્તિ. તેસુપિ પઠમં આગતા અત્તનો લદ્ધિં દીપેત્વા પક્કમિંસુ, પચ્છા આગતા ‘‘કિં તે જાનન્તિ, અમ્હાકં અન્તેવાસિકા તે, અમ્હાકં સન્તિકે કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિંસૂ’’તિ અત્તનો લદ્ધિં દીપેત્વા પક્કમિંસુ. કાલામા એકલદ્ધિયમ્પિ સણ્ઠહિતું ન સક્ખિંસુ. તે એતમત્થં દીપેત્વા ભગવતો એવમારોચેત્વા તેસં નો, ભન્તેતિઆદિમાહંસુ. તત્થ હોતેવ કઙ્ખાતિ હોતિયેવ કઙ્ખા. વિચિકિચ્છાતિ તસ્સેવ વેવચનં. અલન્તિ યુત્તં.

મા અનુસ્સવેનાતિ અનુસ્સવકથાયપિ મા ગણ્હિત્થ. મા પરમ્પરાયાતિ પરમ્પરકથાયપિ મા ગણ્હિત્થ. મા ઇતિકિરાયાતિ એવં કિર એતન્તિ મા ગણ્હિત્થ. મા પિટકસમ્પદાનેનાતિ અમ્હાકં પિટકતન્તિયા સદ્ધિં સમેતીતિ મા ગણ્હિત્થ. મા તક્કહેતૂતિ તક્કગ્ગાહેનપિ મા ગણ્હિત્થ. મા નયહેતૂતિ નયગ્ગાહેનપિ મા ગણ્હિત્થ. મા આકારપરિવિતક્કેનાતિ સુન્દરમિદં કારણન્તિ એવં કારણપરિવિતક્કેનપિ મા ગણ્હિત્થ. મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયાતિ અમ્હાકં નિજ્ઝાયિત્વા ખમિત્વા ગહિતદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમેતીતિપિ મા ગણ્હિત્થ. મા ભબ્બરૂપતાયાતિ અયં ભિક્ખુ ભબ્બરૂપો, ઇમસ્સ કથં ગહેતું યુત્તન્તિપિ મા ગણ્હિત્થ. મા સમણો નો ગરૂતિ અયં સમણો અમ્હાકં ગરુ, ઇમસ્સ કથં ગહેતું યુત્તન્તિપિ મા ગણ્હિત્થ. સમત્તાતિ પરિપુણ્ણા. સમાદિન્નાતિ ગહિતા પરામટ્ઠા. યંસ હોતીતિ યં કારણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ હોતિ. અલોભાદયો લોભાદિપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બા. વિગતાભિજ્ઝોતિઆદીહિ મેત્તાય પુબ્બભાગો કથિતો.

ઇદાનિ મેત્તાદિકં કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો મેત્તાસહગતેનાતિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મટ્ઠાનકથાય વા ભાવનાનયે વા પાળિવણ્ણનાય વા યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦) વુત્તમેવ. એવં અવેરચિત્તોતિ એવં અકુસલવેરસ્સ ચ પુગ્ગલવેરિનો ચ નત્થિતાય અવેરચિત્તો. અબ્યાબજ્ઝચિત્તોતિ કોધચિત્તસ્સ અભાવેન નિદ્દુક્ખચિત્તો. અસંકિલિટ્ઠચિત્તોતિ કિલેસસ્સ નત્થિતાય અસંકિલિટ્ઠચિત્તો. વિસુદ્ધચિત્તોતિ કિલેસમલાભાવેન વિસુદ્ધચિત્તો હોતીતિ અત્થો. તસ્સાતિ તસ્સ એવરૂપસ્સ અરિયસાવકસ્સ. અસ્સાસાતિ અવસ્સયા પતિટ્ઠા. સચે ખો પન અત્થિ પરો લોકોતિ યદિ ઇમમ્હા લોકા પરલોકો નામ અત્થિ. અથાહં કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા…પે… ઉપપજ્જિસ્સામીતિ અત્થેતં કારણં, યેનાહં કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામીતિ એવં સબ્બત્થ નયો વેદિતબ્બો. અનીઘન્તિ નિદ્દુક્ખં. સુખિન્તિ સુખિતં. ઉભયેનેવ વિસુદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સામીતિ યઞ્ચ પાપં ન કરોમિ, યઞ્ચ કરોતોપિ ન કરીયતિ, ઇમિના ઉભયેનાપિ વિસુદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સામિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૬. સાળ્હસુત્તવણ્ણના

૬૭. છટ્ઠે મિગારનત્તાતિ મિગારસેટ્ઠિનો નત્તા. સેખુનિયનત્તાતિ સેખુનિયસેટ્ઠિનો નત્તા. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ ભુત્તપાતરાસા દાસકમ્મકરપરિવુતા ઉપસઙ્કમિંસુ. તેસં કિર પુરેભત્તે પુબ્બણ્હસમયેયેવ ગેહે એકો પઞ્હો સમુટ્ઠિતો, તં પન કથેતું ઓકાસો નાહોસિ. તે ‘‘તં પઞ્હં સોસ્સામા’’તિ થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા તુણ્હી નિસીદિંસુ. થેરો ‘‘ગામે તં સમુટ્ઠિતં પઞ્હં સોતું આગતા ભવિસ્સન્તી’’તિ તેસં મનં ઞત્વા તમેવ પઞ્હં આરભન્તો એથ તુમ્હે સાળ્હાતિઆદિમાહ. તત્થ અત્થિ લોભોતિ લુબ્ભનસભાવો લોભો નામ અત્થીતિ પુચ્છતિ. અભિજ્ઝાતિ ખો અહં સાળ્હા એતમત્થં વદામીતિ એતં લોભસઙ્ખાતં અત્થં અહં ‘‘અભિજ્ઝા’’તિ વદામિ, ‘‘તણ્હા’’તિ વદામીતિ સમુટ્ઠિતપઞ્હસ્સ અત્થં દીપેન્તો આહ. એવં સબ્બવારેસુ નયો નેતબ્બો.

સો એવં પજાનાતીતિ સો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા ઠિતો અરિયસાવકો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં આરભન્તો એવં પજાનાતિ. અત્થિ ઇદન્તિ અત્થિ દુક્ખસચ્ચસઙ્ખાતં ખન્ધપઞ્ચકં નામરૂપવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા પજાનન્તો એસ ‘‘એવં પજાનાતિ અત્થિ ઇદ’’ન્તિ વુત્તો. હીનન્તિ સમુદયસચ્ચં. પણીતન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ઇમસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિ નિસ્સરણન્તિ ઇમસ્સ વિપસ્સનાસઞ્ઞાસઙ્ખાતસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિ નિસ્સરણં નામ નિબ્બાનં, તમત્થીતિ ઇમિના નિરોધસચ્ચં દસ્સેતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણન્તિ એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણં કથિતં. અહુ પુબ્બે લોભોતિ પુબ્બે મે લોભો અહોસિ. તદહુ અકુસલન્તિ તં અકુસલં નામ અહોસિ, તદા વા અકુસલં નામ અહોસિ. ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ ઇતિ એતં કુસલં, તસ્સેવ અકુસલસ્સ નત્થિભાવં કુસલં ખેમન્તિ સન્ધાય વદતિ. નિચ્છાતોતિ નિત્તણ્હો. નિબ્બુતોતિ અબ્ભન્તરે સન્તાપકરાનં કિલેસાનં અભાવેન નિબ્બુતો. સીતિભૂતોતિ સીતલીભૂતો. સુખપ્પટિસંવેદીતિ કાયિકચેતસિકસ્સ સુખસ્સ પટિસંવેદિતા. બ્રહ્મભૂતેનાતિ સેટ્ઠભૂતેન. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૭. કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૮. સત્તમે કથાવત્થૂનીતિ કથાકારણાનિ, કથાય ભૂમિયો પતિટ્ઠાયોતિ અત્થો. અતીતં વા, ભિક્ખવે, અદ્ધાનન્તિ અતીતમદ્ધાનં નામ કાલોપિ વટ્ટતિ ખન્ધાપિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અતીતે કસ્સપો નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો અહોસિ, તસ્સ કિકી નામ કાસિકરાજા અગ્ગુપટ્ઠાકો અહોસિ, વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ આયુ અહોસીતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો અતીતં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ. અનાગતે મેત્તેય્યો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, તસ્સ સઙ્ખો નામ રાજા અગ્ગુપટ્ઠાકો ભવિસ્સતિ, અસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ આયુ ભવિસ્સતીતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો અનાગતં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ. એતરહિ અસુકો નામ રાજા ધમ્મિકોતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો પચ્ચુપ્પન્નં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ.

કથાસમ્પયોગેનાતિ કથાસમાગમેન. કચ્છોતિ કથેતું યુત્તો. અકચ્છોતિ કથેતું ન યુત્તો. એકંસબ્યાકરણીયં પઞ્હન્તિઆદીસુ, ‘‘ચક્ખુ, અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠેન, ‘‘આમ, અનિચ્ચ’’ન્તિ એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બં. એસેવ નયો સોતાદીસુ. અયં એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘અનિચ્ચં નામ ચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠેન પન ‘‘ન ચક્ખુમેવ, સોતમ્પિ અનિચ્ચં, ઘાનમ્પિ અનિચ્ચ’’ન્તિ એવં વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બં. અયં વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘યથા ચક્ખુ, તથા સોતં. યથા સોતં, તથા ચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠેન ‘‘કેનટ્ઠેન પુચ્છસી’’તિ પટિપુચ્છિત્વા ‘‘દસ્સનટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન હી’’તિ બ્યાકાતબ્બં. ‘‘અનિચ્ચટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમા’’તિ બ્યાકાતબ્બં. અયં પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિઆદીનિ પુટ્ઠેન પન ‘‘અબ્યાકતમેતં ભગવતા’’તિ ઠપેતબ્બો, એસ પઞ્હો ન બ્યાકાતબ્બો. અયં ઠપનીયો પઞ્હો.

ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતીતિ કારણાકારણે ન સણ્ઠાતિ. તત્રાયં નયો – સસ્સતવાદી યુત્તેન કારણેન પહોતિ ઉચ્છેદવાદિં નિગ્ગહેતું, ઉચ્છેદવાદી તેન નિગ્ગય્હમાનો ‘‘કિં પનાહં ઉચ્છેદં વદામી’’તિ સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતિ, અત્તનો વાદે પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. એવં ઉચ્છેદવાદિમ્હિ પહોન્તે સસ્સતવાદી, પુગ્ગલવાદિમ્હિ પહોન્તે સુઞ્ઞતવાદી, સુઞ્ઞતવાદિમ્હિ પહોન્તે પુગ્ગલવાદીતિ એવં ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતિ નામ.

પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતીતિ ઇદં પઞ્હપુચ્છનેપિ પઞ્હકથનેપિ લબ્ભતિ. કથં? એકચ્ચો હિ ‘‘પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ કણ્ઠં સોધેતિ, સો ઇતરેન ‘‘ઇદં નામ ત્વં પુચ્છિસ્સસી’’તિ વુત્તો ઞાતભાવં ઞત્વા ‘‘ન એતં, અઞ્ઞં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વદતિ. પઞ્હં પુટ્ઠોપિ ‘‘પઞ્હં કથેસ્સામી’’તિ હનું સંસોધેતિ, સો ઇતરેન ‘‘ઇદં નામ કથેસ્સસી’’તિ વુત્તો ઞાતભાવં ઞત્વા ‘‘ન એતં, અઞ્ઞં કથેસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતિ નામ.

અઞ્ઞાતવાદે ન સણ્ઠાતીતિ અઞ્ઞાતવાદે જાનિતવાદે ન સણ્ઠાતિ. કથં? એકચ્ચો પઞ્હં પુચ્છતિ, તં ઇતરો ‘‘મનાપો તયા પઞ્હો પુચ્છિતો, કહં તે એસ ઉગ્ગહિતો’’તિ વદતિ. ઇતરો પુચ્છિતબ્બનિયામેનેવ પઞ્હં પુચ્છિત્વાપિ તસ્સ કથાય ‘‘અપઞ્હં નુ ખો પુચ્છિત’’ન્તિ વિમતિં કરોતિ. અપરો પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતિ, તમઞ્ઞો ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો કથિતો, કત્થ તે ઉગ્ગહિતો, પઞ્હં કથેન્તેન નામ એવં કથેતબ્બો’’તિ વદતિ. ઇતરો કથેતબ્બનિયામેનેવ પઞ્હં કથેત્વાપિ તસ્સ કથાય ‘‘અપઞ્હો નુ ખો મયા કથિતો’’તિ વિમતિં કરોતિ.

પટિપદાય ન સણ્ઠાતીતિ પટિપત્તિયં ન તિટ્ઠતિ, વત્તં અજાનિત્વા અપુચ્છિતબ્બટ્ઠાને પુચ્છતીતિ અત્થો. અયં પઞ્હો નામ ચેતિયઙ્ગણે પુચ્છિતેન ન કથેતબ્બો, તથા ભિક્ખાચારમગ્ગે ગામં પિણ્ડાય ચરણકાલે. આસનસાલાય નિસિન્નકાલે યાગું વા ભત્તં વા ગહેત્વા નિસિન્નકાલે પરિભુઞ્જિત્વા નિસિન્નકાલે દિવાવિહારટ્ઠાનગમનકાલેપિ. દિવાટ્ઠાને નિસિન્નકાલે પન ઓકાસં કારેત્વાવ પુચ્છન્તસ્સ કથેતબ્બો, અકારેત્વા પુચ્છન્તસ્સ ન કથેતબ્બો. ઇદં વત્તં અજાનિત્વા પુચ્છન્તો પટિપદાય ન સણ્ઠાતિ નામ. એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતીતિ, ભિક્ખવે, એતં ઇમસ્મિં ચ કારણે સતિ અયં પુગ્ગલો ન કથેતું યુત્તો નામ હોતિ.

ઠાનાઠાને સણ્ઠાતીતિ સસ્સતવાદી યુત્તેન કારણેન પહોતિ ઉચ્છેદવાદિં નિગ્ગહેતું, ઉચ્છેદવાદી તેન નિગ્ગય્હમાનોપિ ‘‘અહં તયા સતક્ખત્તું નિગ્ગય્હમાનોપિ ઉચ્છેદવાદીયેવા’’તિ વદતિ. ઇમિના નયેન સસ્સતપુગ્ગલસુઞ્ઞતવાદાદીસુપિ નયો નેતબ્બો. એવં ઠાનાઠાને સણ્ઠાતિ નામ. પરિકપ્પે સણ્ઠાતીતિ ‘‘પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ કણ્ઠં સોધેન્તો ‘‘ત્વં ઇમં નામ પુચ્છિસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, એતંયેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ વદતિ. પઞ્હં કથેસ્સામીતિ હનું સંસોધેન્તોપિ ‘‘ત્વં ઇમં નામ કથેસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, એતંયેવ કથેસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં પરિકપ્પે સણ્ઠાતિ નામ.

અઞ્ઞાતવાદે સણ્ઠાતીતિ ઇમં પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો પુચ્છિતો, પુચ્છન્તેન નામ એવં પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે સમ્પટિચ્છતિ, વિમતિં ન ઉપ્પાદેતિ. પઞ્હં કથેત્વાપિ ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો કથિતો, કથેન્તેન નામ એવં કથેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે સમ્પટિચ્છતિ, વિમતિં ન ઉપ્પાદેતિ. પટિપદાય સણ્ઠાતીતિ ગેહે નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકાદીનિ દત્વા યાવ ભત્તં નિટ્ઠાતિ, તસ્મિં અન્તરે નિસિન્નો પઞ્હં પુચ્છતિ. સપ્પિઆદીનિ ભેસજ્જાનિ અટ્ઠવિધાનિ પાનકાનિ વત્થચ્છાદનમાલાગન્ધાદીનિ વા આદાય વિહારં ગન્ત્વા તાનિ દત્વા દિવાટ્ઠાનં પવિસિત્વા ઓકાસં કારેત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ. એવઞ્હિ વત્તં ઞત્વા પુચ્છન્તો પટિપદાય સણ્ઠાતિ નામ. તસ્સ પઞ્હં કથેતું વટ્ટતિ.