.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

તિકનિપાત-અટ્ઠકથા

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. બાલવગ્ગો

૧. ભયસુત્તવણ્ણના

૧. તિકનિપાતસ્સ પઠમે ભયાનીતિઆદીસુ ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસો. ઉપદ્દવોતિ અનેકગ્ગતાકારો. ઉપસગ્ગોતિ ઉપસટ્ઠાકારો તત્થ તત્થ લગ્ગનાકારો.

તેસં એવં નાનત્તં વેદિતબ્બં – પબ્બતવિસમનિસ્સિતા ચોરા જનપદવાસીનં પેસેન્તિ – ‘‘મયં અસુકદિવસે નામ તુમ્હાકં ગામં પહરિસ્સામા’’તિ. તે તં પવત્તિં સુતકાલતો પટ્ઠાય ભયં સન્તાસં આપજ્જન્તિ. અયં ચિત્તુત્રાસો નામ. ‘‘યથા નો તે ચોરા કુપિતા અનત્થમ્પિ આવહેય્યુ’’ન્તિ હત્થસારં ગહેત્વા દ્વિપદચતુપ્પદેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ તત્થ ભૂમિયં નિપજ્જન્તિ ડંસમકસાદીહિ ખજ્જમાના, ગુમ્બન્તરાનિ પવિસન્તા ખાણુકણ્ટકે મદ્દન્તિ. તેસં એવં વિચરન્તાનં વિક્ખિત્તભાવો અનેકગ્ગતાકારો નામ. તતો ચોરેસુ યથાવુત્તે દિવસે અનાગચ્છન્તેસુ ‘‘તુચ્છકસાસનં ભવિસ્સતિ, ગામં પવિસિસ્સામા’’તિ સપરિક્ખારા ગામં પવિસન્તિ. અથ તેસં પવિટ્ઠભાવં ઞત્વા ગામં પરિવારેત્વા દ્વારે અગ્ગિં દત્વા મનુસ્સે ઘાતેત્વા ચોરા સબ્બં વિભવં વિલુમ્પિત્વા ગચ્છન્તિ. તેસુ ઘાતિતાવસેસા અગ્ગિં નિબ્બાપેત્વા કોટ્ઠકચ્છાયાભિત્તિચ્છાયાદીસુ તત્થ તત્થ લગ્ગિત્વા નિસીદન્તિ નટ્ઠં અનુસોચમાના. અયં ઉપસટ્ઠાકારો લગ્ગનાકારો નામ.

નળાગારાતિ નળેહિ છન્નપટિચ્છન્નઅગારા. સેસસમ્ભારા પનેત્થ રુક્ખમયા હોન્તિ. તિણાગારેપિ એસેવ નયો. કૂટાગારાનીતિ કૂટસઙ્ગહિતાનિ અગારાનિ. ઉલ્લિત્તાવલિત્તાનીતિ અન્તો ચ બહિ ચ લિત્તાનિ. નિવાતાનીતિ નિવારિતવાતપ્પવેસાનિ. ફુસિતગ્ગળાનીતિ છેકેહિ વડ્ઢકીહિ કતત્તા પિટ્ઠસઙ્ઘાટમ્હિ સુટ્ઠુ ફુસિતકવાટાનિ. પિહિતવાતપાનાનીતિ યુત્તવાતપાનાનિ. ઇમિના પદદ્વયેન કવાટવાતપાનાનં નિચ્ચપિહિતતં અકથેત્વા સમ્પત્તિયેવ કથિતા. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે પન તાનિ પિધીયન્તિ ચ વિવરીયન્તિ ચ.

બાલતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ બાલમેવ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જન્તિ. બાલો હિ અપણ્ડિતપુરિસો રજ્જં વા ઓપરજ્જં વા અઞ્ઞં વા પન મહન્તં ઠાનં પત્થેન્તો કતિપયે અત્તના સદિસે વિધવપુત્તે મહાધુત્તે ગહેત્વા ‘‘એથ અહં તુમ્હે ઇસ્સરે કરિસ્સામી’’તિ પબ્બતગહનાદીનિ નિસ્સાય અન્તમન્તે ગામે પહરન્તો દામરિકભાવં જાનાપેત્વા અનુપુબ્બેન નિગમેપિ જનપદેપિ પહરતિ. મનુસ્સા ગેહાનિ છડ્ડેત્વા ખેમટ્ઠાનં પત્થયમાના પક્કમન્તિ. તે નિસ્સાય વસન્તા ભિક્ખૂપિ ભિક્ખુનિયોપિ અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનાનિ પહાય પક્કમન્તિ. ગતગતટ્ઠાને ભિક્ખાપિ સેનાસનમ્પિ દુલ્લભં હોતિ. એવં ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં ભયં આગતમેવ હોતિ. પબ્બજ્જિતેસુપિ દ્વે બાલા ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં પટ્ઠપેત્વા ચોદનં આરભન્તિ. ઇતિ કોસમ્બિવાસિકાનં વિય મહાકલહો ઉપ્પજ્જતિ. ચતુન્નં પરિસાનં ભયં આગતમેવ હોતીતિ એવં યાનિ કાનિચિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

૨. લક્ખણસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે કાયદ્વારાદિપવત્તં કમ્મં લક્ખણં સઞ્જાનનકારણં અસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો. અપદાનસોભની પઞ્ઞાતિ યા પઞ્ઞા નામ અપદાનેન સોભતિ, બાલા ચ પણ્ડિતા ચ અત્તનો અત્તનો ચરિતેનેવ પાકટા હોન્તીતિ અત્થો. બાલેન હિ ગતમગ્ગો રુક્ખગચ્છગામનિગમાદીનિ ઝાપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ ઇન્દગ્ગિનો ગતમગ્ગો વિય હોતિ, ઝામટ્ઠાનમત્તમેવ અઙ્ગારમસિછારિકાસમાકુલં પઞ્ઞાયતિ. પણ્ડિતેન ગતમગ્ગો કુસોબ્ભાદયો પૂરેત્વા વિવિધસસ્સસમ્પદં આવહમાનેન ચતુદીપિકમેઘેન ગતમગ્ગો વિય હોતિ. યથા તેન ગતમગ્ગે ઉદકપૂરાનિ ચેવ વિવિધસસ્સફલાફલાનિ ચ તાનિ તાનિ ઠાનાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, એવં પણ્ડિતેન ગતમગ્ગે સમ્પત્તિયોવ પઞ્ઞાયન્તિ નો વિપત્તિયોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૩. ચિન્તીસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે બાલલક્ખણાનીતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિ એતેહિ લક્ખીયતિ ઞાયતીતિ બાલલક્ખણાનિ. તાનેવસ્સ સઞ્જાનનકારણાનીતિ બાલનિમિત્તાનિ. બાલાપદાનાનીતિ બાલસ્સ અપદાનાનિ. દુચ્ચિન્તિતચિન્તીતિ ચિન્તયન્તો અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદસ્સનવસેન દુચ્ચિન્તિતમેવ ચિન્તેતિ. દુબ્ભાસિતભાસીતિ ભાસમાનોપિ મુસાવાદાદિભેદં દુબ્ભાસિતમેવ ભાસતિ. દુક્કટકમ્મકારીતિ કરોન્તોપિ પાણાતિપાતાદિવસેન દુક્કટકમ્મમેવ કરોતિ. પણ્ડિતલક્ખણાનીતિઆદિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. સુચિન્તિતચિન્તીતિઆદીનિ ચેત્થ મનોસુચરિતાદીનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

૪. અચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે અચ્ચયં અચ્ચયતો ન પસ્સતીતિ અત્તનો અપરાધં અપરાધતો ન પસ્સતિ. અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં નપ્પટિકરોતીતિ ‘‘અપરદ્ધં મયા’’તિ ઞત્વાપિ યો ધમ્મો, તં ન કરોતિ, દણ્ડકમ્મં આહરિત્વા અચ્ચયં ન દેસેતિ નક્ખમાપેતિ. અચ્ચયં દેસેન્તસ્સ યથાધમ્મં નપ્પટિગ્ગણ્હાતીતિ પરસ્સ ‘‘વિરદ્ધં મયા’’તિ ઞત્વા દણ્ડકમ્મં આહરિત્વા ખમાપેન્તસ્સ નક્ખમતિ. સુક્કપક્ખો વુત્તપટિપક્ખતો વેદિતબ્બો.

૫. અયોનિસોસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અયોનિસો પઞ્હં કત્તા હોતીતિ ‘‘કતિ નુ ખો, ઉદાયિ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તે ‘‘પુબ્બેનિવાસો અનુસ્સતિટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા લાળુદાયિત્થેરો વિય અનુપાયચિન્તાય અપઞ્હમેવ પઞ્હન્તિ કત્તા હોતિ. અયોનિસો પઞ્હં વિસ્સજ્જેતા હોતીતિ એવં ચિન્તિતં પન પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તોપિ ‘‘ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિના નયેન સોયેવ થેરો વિય અયોનિસો વિસ્સજ્જેતા હોતિ, અપઞ્હમેવ પઞ્હન્તિ કથેતિ. પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ એત્થ પદમેવ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પદબ્યઞ્જનં. તં અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વા વુત્તં પરિમણ્ડલં નામ હોતિ, એવરૂપેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ અત્થો. સિલિટ્ઠેહીતિ પદસિલિટ્ઠતાય સિલિટ્ઠેહિ. ઉપગતેહીતિ અત્થઞ્ચ કારણઞ્ચ ઉપગતેહિ. નાબ્ભનુમોદિતાતિ એવં યોનિસો સબ્બં કારણસમ્પન્નં કત્વાપિ વિસ્સજ્જિતં પરસ્સ પઞ્હં નાભિનુમોદતિ નાભિનન્દતિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ પઞ્હં લાળુદાયિત્થેરો વિય. યથાહ –

‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, આવુસો સારિપુત્ત, અનવકાસો, યં સો અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ, નત્થેતં ઠાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૬).

યોનિસો પઞ્હં કત્તાતિઆદીસુ આનન્દત્થેરો વિય યોનિસોવ પઞ્હં ચિન્તેત્વા યોનિસો વિસ્સજ્જિતા હોતિ. થેરો હિ ‘‘કતિ નુ ખો, આનન્દ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ પુચ્છિતો ‘‘અયં પઞ્હો ભવિસ્સતી’’તિ યોનિસો ચિન્તેત્વા યોનિસો વિસ્સજ્જેન્તો આહ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવંભાવિતં એવંબહુલીકતં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતી’’તિ. અબ્ભનુમોદિતા હોતીતિ તથાગતો વિય યોનિસો અબ્ભનુમોદિતા હોતિ. તથાગતો હિ આનન્દત્થેરેન પઞ્હે વિસ્સજ્જિતે ‘‘સાધુ સાધુ, આનન્દ, તેન હિ ત્વં, આનન્દ, ઇમમ્પિ છટ્ઠં અનુસ્સતિટ્ઠાનં ધારેહિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સતોવ અભિક્કમતિ સતોવ પટિક્કમતી’’તિઆદિમાહ. છટ્ઠાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૯. ખતસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે સુક્કપક્ખો પુબ્બભાગે દસહિપિ કુસલકમ્મપથેહિ પરિચ્છિન્નો, ઉપરિ યાવ અરહત્તમગ્ગા લબ્ભતિ. બહુઞ્ચ પુઞ્ઞં પસવતીતિ એત્થ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકપુઞ્ઞં કથિતં.

૧૦. મલસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે દુસ્સીલભાવો દુસ્સીલ્યં, દુસ્સીલ્યમેવ મલં દુસ્સીલ્યમલં. કેનટ્ઠેન મલન્તિ? અનુદહનટ્ઠેન દુગ્ગન્ધટ્ઠેન કિલિટ્ઠકરણટ્ઠેન ચ. તઞ્હિ નિરયાદીસુ અપાયેસુ અનુદહતીતિ અનુદહનટ્ઠેનપિ મલં. તેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો માતાપિતૂનમ્પિ સન્તિકે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ અન્તરે બોધિચેતિયટ્ઠાનેસુપિ જિગુચ્છનીયો હોતિ, સબ્બદિસાસુ ચસ્સ ‘‘એવરૂપં કિર તેન પાપકમ્મં કત’’ન્તિ અવણ્ણગન્ધો વાયતીતિ દુગ્ગન્ધટ્ઠેનપિ મલં. તેન ચ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ગતગતટ્ઠાને ઉપતાપઞ્ચેવ લભતિ, કાયકમ્માદીનિ ચસ્સ અસુચીનિ હોન્તિ અપભસ્સરાનીતિ કિલિટ્ઠકરણટ્ઠેનપિ મલં. અપિચ તં દેવમનુસ્સસમ્પત્તિયો ચેવ નિબ્બાનસમ્પત્તિઞ્ચ મિલાપેતીતિ મિલાપનટ્ઠેનપિ મલન્તિ વેદિતબ્બં. ઇસ્સામલમચ્છેરમલેસુપિ એસેવ નયો.

બાલવગ્ગો પઠમો.

૨. રથકારવગ્ગો

૧. ઞાતસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે ઞાતોતિ પઞ્ઞાતો પાકટો. અનનુલોમિકેતિ સાસનસ્સ ન અનુલોમેતીતિ અનનુલોમિકં, તસ્મિં અનનુલોમિકે. કાયકમ્મેતિ પાણાતિપાતાદિમ્હિ કાયદુચ્ચરિતે. ઓળારિકં વા એતં, ન એવરૂપે સમાદપેતું સક્કોતિ. દિસા નમસ્સિતું વટ્ટતિ, ભૂતબલિં કાતું વટ્ટતીતિ એવરૂપે સમાદપેતિ ગણ્હાપેતિ. વચીકમ્મેપિ મુસાવાદાદીનિ ઓળારિકાનિ, અત્તનો સન્તકં પરસ્સ અદાતુકામેન ‘‘નત્થી’’તિ અયં વઞ્ચનમુસાવાદો નામ વત્તું વટ્ટતીતિ એવરૂપે સમાદપેતિ. મનોકમ્મેપિ અભિજ્ઝાદયો ઓળારિકા, કમ્મટ્ઠાનં વિસંવાદેત્વા કથેન્તો પન અનનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ નામ દક્ખિણવિહારવાસિત્થેરો વિય. તં કિર થેરં એકો ઉપટ્ઠાકો અમચ્ચપુત્તો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મેત્તાયન્તેન પઠમં કીદિસે પુગ્ગલે મેત્તાયિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. થેરો સભાગવિસભાગં અનાચિક્ખિત્વા ‘‘પિયપુગ્ગલે’’તિ આહ. તસ્સ ચ ભરિયા પિયા હોતિ મનાપા, સો તં આરબ્ભ મેત્તાયન્તો ઉમ્માદં પાપુણિ. કથં પનેસ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતીતિ? એવરૂપસ્સ હિ સદ્ધિવિહારિકાદયો ચેવ ઉપટ્ઠાકાદયો ચ તેસં આરક્ખદેવતા આદિં કત્વા તાસં તાસં મિત્તભૂતા યાવ બ્રહ્મલોકા સેસદેવતા ચ ‘‘અયં ભિક્ખુ ન અજાનિત્વા કરિસ્સતી’’તિ તેન કતમેવ કરોન્તિ, એવમેસ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતિ.

સુક્કપક્ખે પાણાતિપાતા વેરમણિઆદીનંયેવ વસેન કાયકમ્મવચીકમ્માનિ વેદિતબ્બાનિ. કમ્મટ્ઠાનં પન અવિસંવાદેત્વા કથેન્તો અનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ નામ કોળિતવિહારવાસી ચતુનિકાયિકતિસ્સત્થેરો વિય. તસ્સ કિર જેટ્ઠભાતા નન્દાભયત્થેરો નામ પોતલિયવિહારે વસન્તો એકસ્મિં રોગે સમુટ્ઠિતે કનિટ્ઠં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘આવુસો, મય્હં સલ્લહુકં કત્વા એકં કમ્મટ્ઠાનં કથેહી’’તિ. કિં, ભન્તે, અઞ્ઞેન કમ્મટ્ઠાનેન, કબળીકારાહારં પરિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ? કિમત્થિકો એસ, આવુસોતિ? ભન્તે, કબળીકારાહારો ઉપાદારૂપં, એકસ્મિઞ્ચ ઉપાદારૂપે દિટ્ઠે તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પાકટાનિ હોન્તીતિ. સો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ, આવુસો, એત્તક’’ન્તિ તં ઉય્યોજેત્વા કબળીકારાહારં પરિગ્ગણ્હિત્વા ઉપાદારૂપં સલ્લક્ખેત્વા વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથ નં થેરં બહિવિહારા અનિક્ખન્તમેવ પક્કોસિત્વા, ‘‘આવુસો, મહાઅવસ્સયોસિ મય્હં જાતો’’તિ કનિટ્ઠત્થેરસ્સ અત્તના પટિલદ્ધગુણં આરોચેસિ. બહુજનહિતાયાતિ એતસ્સપિ હિ સદ્ધિવિહારિકાદયો ‘‘અયં ન અજાનિત્વા કરિસ્સતી’’તિ તેન કતમેવ કરોન્તીતિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો નામ હોતીતિ.

૨. સારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે ખત્તિયસ્સાતિ જાતિયા ખત્તિયસ્સ. મુદ્ધાવસિત્તસ્સાતિ રાજાભિસેકેન મુદ્ધનિ અભિસિત્તસ્સ. સારણીયાનિ ભવન્તીતિ સરિતબ્બાનિ અસમ્મુસ્સનીયાનિ હોન્તિ. જાતોતિ નિબ્બત્તો. યાવજીવં સારણીયન્તિ દહરકાલે જાનિતુમ્પિ ન સક્કા, અપરભાગે પન માતાપિતુઆદીહિ ઞાતકેહિ વા દાસાદીહિ વા ‘‘ત્વં અસુકજનપદે અસુકનગરે અસુકદિવસે અસુકનક્ખત્તે જાતો’’તિ આચિક્ખિતે સુત્વા તતો પટ્ઠાય યાવજીવં સરતિ ન સમ્મુસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘યાવજીવં સારણીયં હોતી’’તિ.

ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયન્તિ અભિસેકટ્ઠાનં નામ રઞ્ઞો બલવતુટ્ઠિકરં હોતિ, તેનસ્સ તં યાવજીવં સારણીયં. સઙ્ગામવિજયટ્ઠાનેપિ એસેવ નયો. એત્થ પન સઙ્ગામન્તિ યુદ્ધં. અભિવિજિનિત્વાતિ જિનિત્વા સત્તુમદ્દનં કત્વા. તમેવ સઙ્ગામસીસન્તિ તમેવ સઙ્ગામટ્ઠાનં. અજ્ઝાવસતીતિ અભિભવિત્વા આવસતિ.

ઇદાનિ યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ રઞ્ઞો જાતિટ્ઠાનાદીહિ કત્તબ્બકિચ્ચં નત્થિ, ઇમસ્મિં પન સાસને તપ્પટિભાગે તયો પુગ્ગલે દસ્સેતું ઇદં કારણં આભતં, તસ્મા તે દસ્સેન્તો એવમેવ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અનગારિયં પબ્બજિતો હોતીતિ એત્થ ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ પબ્બજ્જાનિસ્સિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. સારણીયં હોતીતિ ‘‘અહં અસુકરટ્ઠે અસુકજનપદે અસુકવિહારે અસુકમાળકે અસુકદિવાટ્ઠાને અસુકચઙ્કમે અસુકરુક્ખમૂલે પબ્બજિતો’’તિ એવં યાવજીવં સરિતબ્બમેવ હોતિ ન સમ્મુસ્સિતબ્બં.

ઇદં દુક્ખન્તિ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખં અત્થિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિ એત્તકો દુક્ખસમુદયો, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખસમુદયો અત્થીતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. એવમેત્થ ચતૂહિ સચ્ચેહિ સોતાપત્તિમગ્ગો કથિતો. કસિણપરિકમ્મવિપસ્સનાઞાણાનિ પન મગ્ગસન્નિસ્સિતાનેવ હોન્તિ. સારણીયં હોતીતિ ‘‘અહં અસુકરટ્ઠે…પે… અસુકરુક્ખમૂલે સોતાપન્નો જાતો’’તિ યાવજીવં સારણીયં હોતિ અસમ્મુસ્સનીયં.

આસવાનં ખયાતિ આસવાનં ખયેન. ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલપઞ્ઞં. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ પટિલભિત્વા વિહરતિ. સારણીયન્તિ ‘‘મયા અસુકરટ્ઠે…પે… અસુકરુક્ખમૂલે અરહત્તં પત્ત’’ન્તિ અત્તનો અરહત્તપત્તિટ્ઠાનં નામ યાવજીવં સારણીયં હોતિ અસમ્મુસ્સનીયન્તિ યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

૩. આસંસસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સન્તોતિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. સંવિજ્જમાનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે. નિરાસોતિ અનાસો અપત્થનો. આસંસોતિ આસંસમાનો પત્થયમાનો. વિગતાસોતિ અપગતાસો. ચણ્ડાલકુલેતિ ચણ્ડાલાનં કુલે. વેનકુલેતિ વિલીવકારકુલે. નેસાદકુલેતિ મિગલુદ્દકાનં કુલે. રથકારકુલેતિ ચમ્મકારકુલે. પુક્કુસકુલેતિ પુપ્ફચ્છડ્ડકકુલે.

એત્તાવતા કુલવિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા નીચકુલે જાતોપિ એકચ્ચો અડ્ઢો હોતિ મહદ્ધનો, અયં પન ન તાદિસો, તસ્માસ્સ ભોગવિપત્તિં દસ્સેતું દલિદ્દેતિઆદિમાહ. તત્થ દલિદ્દેતિ દાલિદ્દિયેન સમન્નાગતે. અપ્પન્નપાનભોજનેતિ પરિત્તકઅન્નપાનભોજને. કસિરવુત્તિકેતિ દુક્ખજીવિકે, યત્થ વાયામેન પયોગેન જીવિતવુત્તિં સાધેન્તિ, તથારૂપેતિ અત્થો. યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતીતિ યસ્મિં કુલે દુક્ખેન યાગુભત્તઘાસો ચ કોપીનમત્તં અચ્છાદનઞ્ચ લબ્ભતિ.

ઇદાનિ યસ્મા એકચ્ચો નીચકુલે જાતોપિ ઉપધિસમ્પન્નો હોતિ અત્તભાવસમિદ્ધિયં ઠિતો, અયઞ્ચ ન તાદિસો, તસ્માસ્સ સરીરવિપત્તિમ્પિ દસ્સેતું સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણોતિઆદિમાહ. તત્થ દુબ્બણ્ણોતિ પંસુપિસાચકો વિય ઝામખાણુવણ્ણો. દુદ્દસિકોતિ વિજાતમાતુયાપિ અમનાપદસ્સનો. ઓકોટિમકોતિ લકુણ્ડકો. કાણોતિ એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા. કુણીતિ એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા. ખઞ્જોતિ એકપાદખઞ્જો વા ઉભયપાદખઞ્જો વા. પક્ખહતોતિ હતપક્ખો પીઠસપ્પી. પદીપેય્યસ્સાતિ વટ્ટિતેલકપલ્લકાદિનો પદીપઉપકરણસ્સ. તસ્સ ન એવં હોતીતિ. કસ્મા ન હોતિ? નીચકુલે જાતત્તા.

જેટ્ઠોતિ અઞ્ઞસ્મિં જેટ્ઠે સતિ કનિટ્ઠો આસં ન કરોતિ, તસ્મા જેટ્ઠોતિ આહ. આભિસેકોતિ જેટ્ઠોપિ ન અભિસેકારહો આસં ન કરોતિ, તસ્મા આભિસેકોતિ આહ. અનભિસિત્તોતિ અભિસેકારહોપિ કાણકુણિઆદિદોસરહિતો સકિં અભિસિત્તો પુન અભિસેકે આસં ન કરોતિ, તસ્મા અનભિસિત્તોતિ આહ. અચલપ્પત્તોતિ જેટ્ઠોપિ આભિસેકો અનભિસિત્તો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો, સોપિ અભિસેકે આસં ન કરોતિ. સોળસવસ્સુદ્દેસિકો પન પઞ્ઞાયમાનમસ્સુભેદો અચલપ્પત્તો નામ હોતિ, મહન્તમ્પિ રજ્જં વિચારેતું સમત્થો, તસ્મા ‘‘અચલપ્પત્તો’’તિ આહ. તસ્સ એવં હોતીતિ કસ્મા હોતિ? મહાજાતિતાય.

દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. પાપધમ્મોતિ લામકધમ્મો. અસુચીતિ અસુચીહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો. સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારો, કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘‘ઇદં ઇમિના કતં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પરેસં આસઙ્કનીયસમાચારો, અત્તનાયેવ વા સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારો, સાસઙ્કસમાચારોતિ અત્થો. તસ્સ હિ દિવાટ્ઠાનાદીસુ સન્નિપતિત્વા કિઞ્ચિદેવ મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘ઇમે એકતો હુત્વા મન્તેન્તિ, કચ્ચિ નુ ખો મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’’તિ એવં સાસઙ્કસમાચારો હોતિ. પટિચ્છન્નકમ્મન્તોતિ પટિચ્છાદેતબ્બયુત્તકેન પાપકમ્મેન સમન્નાગતો. અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞોતિ અસ્સમણો હુત્વાવ સમણપતિરૂપકતાય ‘‘સમણો અહ’’ન્તિ એવં પટિઞ્ઞો. અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે સુમ્ભકપત્તધરે ગામનિગમરાજધાનીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન તથા પટિપજ્જનતો ‘‘અહં બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતિ. ‘‘અહં ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા ઉપોસથગ્ગાદીનિ પવિસન્તો પન બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો હોતિયેવ, તથા સઙ્ઘિકં લાભં ગણ્હન્તો. અન્તોપૂતીતિ પૂતિના કમ્મેન અન્તો અનુપવિટ્ઠો. અવસ્સુતોતિ રાગાદીહિ તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ સઞ્જાતરાગાદિકચવરો. તસ્સ ન એવં હોતીતિ. કસ્મા ન હોતિ? લોકુત્તરધમ્મઉપનિસ્સયસ્સ નત્થિતાય. તસ્સ એવં હોતીતિ. કસ્મા હોતિ? મહાસીલસ્મિં પરિપૂરકારિતાય.

૪. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં રઞ્જેતીતિ રાજા. ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. વત્તિતં વા અનેન ચક્કન્તિ ચક્કવત્તી. ધમ્મો અસ્સ અત્થીતિ ધમ્મિકો. ધમ્મેનેવ દસવિધેન ચક્કવત્તિવત્તેન રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. સોપિ ન અરાજકન્તિ સોપિ અઞ્ઞં નિસ્સયરાજાનં અલભિત્વા ચક્કં નામ વત્તેતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. ઇતિ સત્થા દેસનં પટ્ઠપેત્વા યથાનુસન્ધિં અપાપેત્વાવ તુણ્હી અહોસિ. કસ્મા? અનુસન્ધિકુસલા ઉટ્ઠહિત્વા અનુસન્ધિં પુચ્છિસ્સન્તિ, બહૂ હિ ઇમસ્મિં ઠાને તથારૂપા ભિક્ખૂ, અથાહં તેહિ પુટ્ઠો દેસનં વડ્ઢેસ્સામીતિ. અથેકો અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ ભગવન્તં પુચ્છન્તો કો પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. ભગવાપિસ્સ બ્યાકરોન્તો ધમ્મો ભિક્ખૂતિઆદિમાહ.

તત્થ ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મો. ધમ્મન્તિ તમેવ વુત્તપ્પકારં ધમ્મં. નિસ્સાયાતિ તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા તમેવ નિસ્સયં કત્વા. ધમ્મં સક્કરોન્તોતિ યથા કતો સો ધમ્મો સુટ્ઠુ કતો હોતિ, એવમેતં કરોન્તો. ધમ્મં ગરું કરોન્તોતિ તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા તં ગરુકરોન્તો. ધમ્મં અપચાયમાનોતિ તસ્સેવ ધમ્મસ્સ અઞ્જલિકરણાદીહિ નીચવુત્તિતં કરોન્તો. ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતૂતિ તં ધમ્મં ધજમિવ પુરક્ખત્વા કેતુમિવ ઉક્ખિપિત્વા પવત્તિયા ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ચ હુત્વાતિ અત્થો. ધમ્માધિપતેય્યોતિ ધમ્માધિપતિભૂતાગતભાવેન ધમ્મવસેનેવ ચ સબ્બકિરિયાનં કરણેન ધમ્માધિપતેય્યો હુત્વા. ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતીતિ ધમ્મો અસ્સા અત્થીતિ ધમ્મિકા, રક્ખા ચ આવરણઞ્ચ ગુત્તિ ચ રક્ખાવરણગુત્તિ. તત્થ ‘‘પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતી’’તિ વચનતો ખન્તિઆદયો રક્ખા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતિ. ખન્તિયા અવિહિંસાય મેત્તચિત્તતાય અનુદ્દયાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૫). નિવાસનપારુપનગેહાદીનિ આવરણં. ચોરાદિઉપદ્દવનિવારણત્થં ગોપાયના ગુત્તિ. તં સબ્બમ્પિ સુટ્ઠુ વિદહતિ પવત્તેતિ ઠપેતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ યત્થ સા સંવિદહિતબ્બા, તં દસ્સેન્તો અન્તોજનસ્મિન્તિઆદિમાહ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – અન્તોજનસઙ્ખાતં પુત્તદારં સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેન્તો વત્થગન્ધમાલાદીનિ ચસ્સ દદમાનો સબ્બોપદ્દવે ચસ્સ નિવારયમાનો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ નામ. ખત્તિયાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અભિસિત્તખત્તિયા ભદ્રઅસ્સાજાનીયાદિરતનસમ્પદાનેનપિ ઉપગણ્હિતબ્બા, અનુયન્તા ખત્તિયા તેસં અનુરૂપયાનવાહનસમ્પદાનેનપિ પરિતોસેતબ્બા, બલકાયો કાલં અનતિક્કમેત્વા ભત્તવેતનસમ્પદાનેનપિ અનુગ્ગહેતબ્બો, બ્રાહ્મણા અન્નપાનવત્થાદિના દેય્યધમ્મેન, ગહપતિકા ભત્તબીજનઙ્ગલબલિબદ્દાદિસમ્પદાનેન, તથા નિગમવાસિનો નેગમા જનપદવાસિનો ચ જાનપદા. સમિતપાપબાહિતપાપા પન સમણબ્રાહ્મણા સમણપરિક્ખારસમ્પદાનેન સક્કાતબ્બા, મિગપક્ખિનો અભયદાનેન સમસ્સાસેતબ્બા.

ધમ્મેનેવ ચક્કં વત્તેતીતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મેનેવ ચક્કં પવત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ તં તેન એવં પવત્તિતં આણાચક્કં અપ્પટિવત્તિયં હોતિ. કેનચિ મનુસ્સભૂતેનાતિ દેવતા નામ અત્તના ઇચ્છિતિચ્છિતમેવ કરોન્તિ, તસ્મા તા અગ્ગણ્હિત્વા ‘‘મનુસ્સભૂતેના’’તિ વુત્તં. પચ્ચત્થિકેનાતિ પટિઅત્થિકેન, પટિસત્તુનાતિ અત્થો. ધમ્મિકોતિ ચક્કવત્તી દસકુસલકમ્મપથવસેન ધમ્મિકો, તથાગતો પન નવલોકુત્તરધમ્મવસેન. ધમ્મરાજાતિ નવહિ લોકુત્તરધમ્મેહિ મહાજનં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. ધમ્મંયેવાતિ નવલોકુત્તરધમ્મમેવ નિસ્સાય તમેવ સક્કરોન્તો તં ગરુકરોન્તો તં અપચાયમાનો. સોવસ્સ ધમ્મો અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન ધજોતિ ધમ્મદ્ધજો. સોવસ્સ કેતૂતિ ધમ્મકેતુ. તમેવ અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા વિહરતીતિ ધમ્માધિપતેય્યો. ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિન્તિ લોકિયલોકુત્તરધમ્મદાયિકરક્ખઞ્ચ આવરણઞ્ચ ગુત્તિઞ્ચ. સંવિદહતીતિ ઠપેતિ પઞ્ઞપેતિ. એવરૂપન્તિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં ન સેવિતબ્બં, સુચરિતં સેવિતબ્બન્તિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સંવિદહિત્વાતિ ઠપેત્વા કથેત્વા. ધમ્મેનેવ અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેતીતિ નવલોકુત્તરધમ્મેનેવ અસદિસં ધમ્મચક્કં પવત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ તં એવં પવત્તિતં ધમ્મચક્કં એતેસુ સમણાદીસુ એકેનપિ પટિવત્તેતું પટિબાહિતું ન સક્કા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૫. સચેતનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઇસિપતનેતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસઙ્ખાતાનં ઇસીનં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થાય ચેવ ઉપોસથકરણત્થાય ચ આગન્ત્વા પતને, સન્નિપાતટ્ઠાનેતિ અત્થો. પદનેતિપિ પાઠો, અયમેવ અત્થો. મિગદાયેતિ મિગાનં અભયત્થાય દિન્ને. છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહીતિ સો કિર રઞ્ઞા આણત્તદિવસેયેવ સબ્બૂપકરણાનિ સજ્જેત્વા અન્તેવાસિકેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગામદ્વારગામમજ્ઝદેવકુલસુસાનાદીસુ ઠિતરુક્ખે ચેવ ઝામપતિતસુક્ખરુક્ખે ચ વિવજ્જેત્વા સમ્પન્નપદેસે ઠિતે સબ્બદોસવિવજ્જિતે નાભિઅરનેમીનં અનુરૂપે રુક્ખે ગહેત્વા તં ચક્કં અકાસિ. તસ્સ રુક્ખે વિચિનિત્વા ગણ્હન્તસ્સ ચેવ કરોન્તસ્સ ચ એત્તકો કાલો વીતિવત્તો. તેન વુત્તં – ‘‘છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહી’’તિ. નાનાકરણન્તિ નાનત્તં. નેસન્તિ ન એસં. અત્થેસન્તિ અત્થિ એસં. અભિસઙ્ખારસ્સ ગતીતિ પયોગસ્સ ગમનં. ચિઙ્ગુલાયિત્વાતિ પરિબ્ભમિત્વા. અક્ખાહતં મઞ્ઞેતિ અક્ખે પવેસેત્વા ઠપિતમિવ.

સદોસાતિ સગણ્ડા ઉણ્ણતોણતટ્ઠાનયુત્તા. સકસાવાતિ પૂતિસારેન ચેવ ફેગ્ગુના ચ યુત્તા. કાયવઙ્કાતિઆદીનિ કાયદુચ્ચરિતાદીનં નામાનિ. એવં પપતિતાતિ એવં ગુણપતનેન પતિતા. એવં પતિટ્ઠિતાતિ એવં ગુણેહિ પતિટ્ઠિતા. તત્થ લોકિયમહાજના પપતિતા નામ, સોતાપન્નાદયો પતિટ્ઠિતા નામ. તેસુપિ પુરિમા તયો કિલેસાનં સમુદાચારક્ખણે પપતિતા નામ, ખીણાસવા પન એકન્તેનેવ પતિટ્ઠિતા નામ. તસ્માતિ યસ્મા અપ્પહીનકાયવઙ્કાદયો પપતન્તિ, પહીનકાયવઙ્કાદયો પતિટ્ઠહન્તિ, તસ્મા. કાયવઙ્કાદીનં પન એવં પહાનં વેદિતબ્બં – પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં મિચ્છાચારો મુસાવાદો પિસુણાવાચા મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે તાવ છ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ, ફરુસાવાચા બ્યાપાદોતિ દ્વે અનાગામિમગ્ગેન, અભિજ્ઝા સમ્ફપ્પલાપોતિ દ્વે અરહત્તમગ્ગેનાતિ.

૬. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે અપણ્ણકપટિપદન્તિ અવિરદ્ધપટિપદં એકંસપટિપદં નિય્યાનિકપટિપદં કારણપટિપદં સારપટિપદં મણ્ડપટિપદં અપચ્ચનીકપટિપદં અનુલોમપટિપદં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં પટિપન્નો હોતિ, ન તક્કગ્ગાહેન વા નયગ્ગાહેન વા. એવં ગહેત્વા પટિપન્નો હિ ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા મનુસ્સદેવનિબ્બાનસમ્પત્તીહિ હાયતિ પરિહાયતિ, અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો પન તાહિ સમ્પત્તીહિ ન પરિહાયતિ. અતીતે કન્તારદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નેસુ દ્વીસુ સત્થવાહેસુ યક્ખસ્સ વચનં ગહેત્વા બાલસત્થવાહો સદ્ધિં સત્થેન અનયબ્યસનં પત્તો, યક્ખસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા ‘‘ઉદકદિટ્ઠટ્ઠાને ઉદકં છડ્ડેસ્સામા’’તિ સત્થકે સઞ્ઞાપેત્વા મગ્ગં પટિપન્નો પણ્ડિતસત્થવાહો વિય. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘અપણ્ણકં ઠાનમેકે, દુતિયં આહુ તક્કિકા;

એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧);

યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતીતિ એત્થ યોનીતિ ખન્ધકોટ્ઠાસસ્સપિ કારણસ્સપિ પસ્સાવમગ્ગસ્સપિ નામં. ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૨) હિ ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામ. ‘‘યોનિ હેસા ભૂમિજ ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૬) કારણં. ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬) ચ ‘‘તમેનં કમ્મજવાતા નિવત્તિત્વા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં સમ્પરિવત્તેત્વા માતુ યોનિમુખે સમ્પટિપાદેન્તી’’તિ ચ આદીસુ પસ્સાવમગ્ગો. ઇધ પન કારણં અધિપ્પેતં. આરદ્ધાતિ પગ્ગહિતા પરિપુણ્ણા.

આસવાનં ખયાયાતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભુ, ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગા સવન્તીતિ વા આસવા, એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તોકરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આકારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા, આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકસ્મિમ્પિ હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ, યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતેયેવ ભવિતુમરહન્તિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. પુરિમાનિ ચેત્થ નિબ્બચનાનિ યત્થ કિલેસા આસવાતિ આગચ્છન્તિ, તત્થ યુજ્જન્તિ, પચ્છિમં કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસાયેવ આસવા, અપિચ ખો નાનપ્પકારા ઉપદ્દવાપિ. સુત્તેસુ હિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમકં ચ કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯; અ. નિ. ૨.૨૦૨-૨૩૦) એત્થ પરૂપવાદવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા ચ નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા.

તે પનેતે આસવા યત્થ યથા આગતા, તત્થ તથા વેદિતબ્બા. એતે હિ વિનયે તાવ ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯; અ. નિ. ૨.૨૦૨-૨૩૦) દ્વેધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયો મે, આવુસો, આસવા કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૧) તિધા આગતા. અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ (ચૂળનિ. જતુકણ્ણિમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૬૯; પટિ. મ. ૧.૧૦૭) અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૧૦૨-૧૧૦૬; વિભ. ૯૩૭) ચ તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સહ ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયેન ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગામિનિયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગામિનિયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગામિનિયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગામિનિયા, અત્થિ આસવા દેવલોકગામિનિયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. કમ્મમેવ ચેત્થ આસવાતિ વુત્તં. છક્કનિપાતે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરાપહાતબ્બા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન છધા આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે (મ. નિ. ૧.૧૪ આદયો) તેયેવ દસ્સનેન પહાતબ્બેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતા. ઇધ પન અભિધમ્મનયેન ચત્તારો આસવા અધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા.

ખયાયાતિ એત્થ પન આસવાનં સરસભેદોપિ ખીણાકારોપિ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિપિ ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘યો આસવાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાન’’ન્તિ એત્થ હિ આસવાનં સરસભેદો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫; સં. નિ. ૨.૨૩; ઇતિવુ. ૧૦૨) એત્થ આસવપ્પહાનં આસવાનં અચ્ચન્તક્ખયો અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

એત્થ મગ્ગો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) એત્થ ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩) –

એત્થ નિબ્બાનં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે ફલં સન્ધાય ‘‘આસવાનં ખયાયા’’તિ આહ, અરહત્તફલત્થાયાતિ અત્થો.

ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારોતિ મનચ્છટ્ઠેસુ ઇન્દ્રિયેસુ પિહિતદ્વારો. ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ ભોજનસ્મિં પમાણઞ્ઞૂ, પટિગ્ગહણપરિભોગપચ્ચવેક્ખણમત્તં જાનાતિ પજાનાતીતિ અત્થો. જાગરિયં અનુયુત્તોતિ રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ જાગરણભાવં અનુયુત્તો, જાગરણેયેવ યુત્તપ્પયુત્તોતિ અત્થો.

એવં માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ તમેવ ઠપિતપટિપાટિયા વિભજન્તો કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિઆદીનં અત્થો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૫) વિત્થારિતો, તથા પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ નેવ દવાયાતિઆદીનં (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮). આવરણીયેહિ ધમ્મેહીતિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ ધમ્મેહિ. નીવરણાનિ હિ ચિત્તં આવરિત્વા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા આવરણીયા ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. સીહસેય્યં કપ્પેતીતિ સીહો વિય સેય્યં કપ્પેતિ. પાદે પાદં અચ્ચાધાયાતિ વામપાદં દક્ખિણપાદે અતિઆધાય. સમં ઠપિતે હિ પાદે જાણુકેન જાણુકં ગોપ્ફકેન ચ ગોપ્ફકં ઘટીયતિ, તતો વેદના ઉટ્ઠહન્તિ. તસ્મા તસ્સ દોસસ્સ પરિવજ્જનત્થં થોકં અતિક્કમિત્વા એસ પાદં ઠપેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાદે પાદં અચ્ચાધાયા’’તિ.

સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચેવ સમ્પજઞ્ઞેન ચ સમન્નાગતો. કથં પનેસ નિદ્દાયન્તો સતો સમ્પજાનો નામ હોતીતિ? પુરિમપ્પવત્તિવસેન. અયં હિ ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો નિદ્દાય ઓક્કમનભાવં ઞત્વા પવત્તમાનં કમ્મટ્ઠાનં ઠપેત્વા મઞ્ચે વા ફલકે વા નિપન્નો નિદ્દં ઉપગન્ત્વા પુન પબુજ્ઝમાનો કમ્મટ્ઠાનં ઠિતટ્ઠાને ગણ્હન્તોયેવ પબુજ્ઝતિ. તસ્મા નિદ્દાયન્તોપિ સતો સમ્પજાનો નામ હોતિ. અયં તાવ મૂલકમ્મટ્ઠાને નયોવ. પરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનવસેનાપિ પનેસ સતો સમ્પજાનો નામ હોતિ. કથં? અયં હિ ચઙ્કમન્તો નિદ્દાય ઓક્કમનભાવં ઞત્વા પાસાણફલકે વા મઞ્ચે વા દક્ખિણેન પસ્સેન નિપજ્જિત્વા પચ્ચવેક્ખતિ – ‘‘અચેતનો કાયો અચેતને મઞ્ચે પતિટ્ઠિતો, અચેતનો મઞ્ચો અચેતનાય પથવિયા, અચેતના પથવી અચેતને ઉદકે, અચેતનં ઉદકં અચેતને વાતે, અચેતનો વાતો અચેતને આકાસે પતિટ્ઠિતો. તત્થ આકાસમ્પિ ‘અહં વાતં ઉક્ખિપિત્વા ઠિત’ન્તિ ન જાનાતિ, વાતોપિ ‘અહં આકાસે પતિટ્ઠિતો’તિ ન જાનાતિ. તથા વાતો ન જાનાતિ. ‘અહં ઉદકં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતો’તિ…પે… મઞ્ચો ન જાનાતિ, ‘અહં કાયં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતો’તિ, કાયો ન જાનાતિ ‘અહં મઞ્ચે પતિટ્ઠિતો’તિ. ન હિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગો વા સમન્નાહારો વા મનસિકારો વા ચેતના વા પત્થના વા અત્થી’’તિ. તસ્સ એવં પચ્ચવેક્ખતો તં પચ્ચવેક્ખણચિત્તં ભવઙ્ગે ઓતરતિ. એવં નિદ્દાયન્તોપિ સતો સમ્પજાનો નામ હોતીતિ.

ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વાતિ ‘‘એત્તકં ઠાનં ગતે ચન્દે વા તારકાય વા ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાનકાલપરિચ્છેદિકં સઞ્ઞં મનસિકરિત્વા, ચિત્તે ઠપેત્વાતિ અત્થો. એવં કરિત્વા સયિતો હિ યથાપરિચ્છિન્નેયેવ કાલે ઉટ્ઠહતિ.

૭. અત્તબ્યાબાધસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે અત્તબ્યાબાધાયાતિ અત્તદુક્ખાય. પરબ્યાબાધાયાતિ પરદુક્ખાય. કાયસુચરિતન્તિઆદીનિ પુબ્બભાગે દસકુસલકમ્મપથવસેન આગતાનિ, ઉપરિ પન યાવ અરહત્તા અવારિતાનેવ.

૮. દેવલોકસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે અટ્ટીયેય્યાથાતિ અટ્ટા પીળિતા ભવેય્યાથ. હરાયેય્યાથાતિ લજ્જેય્યાથ. જિગુચ્છેય્યાથાતિ ગૂથે વિય તસ્મિં વચને સઞ્જાતજિગુચ્છા ભવેય્યાથ. ઇતિ કિરાતિ એત્થ ઇતીતિ પદસન્ધિબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા, કિરાતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. દિબ્બેન કિર આયુના અટ્ટીયથાતિ એવમસ્સ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પગેવ ખો પનાતિ પઠમતરંયેવ.

૯. પઠમપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે પાપણિકોતિ આપણિકો, આપણં ઉગ્ઘાટેત્વા ભણ્ડવિક્કાયકસ્સ વાણિજસ્સેતં અધિવચનં. અભબ્બોતિ અભાજનભૂતો. ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતીતિ યથા અધિટ્ઠિતં સુઅધિટ્ઠિતં હોતિ, એવં સયં અત્તપચ્ચક્ખં કરોન્તો નાધિટ્ઠાતિ. તત્થ પચ્ચૂસકાલે પદસદ્દેન ઉટ્ઠાય દીપં જાલેત્વા ભણ્ડં પસારેત્વા અનિસીદન્તો પુબ્બણ્હસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. અયં હિ યં ચોરા રત્તિં ભણ્ડં હરિત્વા ‘‘ઇદં અમ્હાકં હત્થતો વિસ્સજ્જેસ્સામા’’તિ આપણં ગન્ત્વા અપ્પેન અગ્ઘેન દેન્તિ, યમ્પિ બહુવેરિનો મનુસ્સા રત્તિં નગરે વસિત્વા પાતોવ આપણં ગન્ત્વા ભણ્ડં ગણ્હન્તિ, યં વા પન જનપદં ગન્તુકામા મનુસ્સા પાતોવ આપણં ગન્ત્વા ભણ્ડં કિણન્તિ, તપ્પચ્ચયસ્સ લાભસ્સ અસ્સામિકો હોતિ.

અઞ્ઞેસં ભોજનવેલાય પન ભુઞ્જિતું આગન્ત્વા પાતોવ ભણ્ડં પટિસામેત્વા ઘરં ગન્ત્વા ભુઞ્જિત્વા નિદ્દાયિત્વા સાયં પુન આપણં આગચ્છન્તો મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સો હિ યં ચોરા પાતોવ વિસ્સજ્જેતું ન સમ્પાપુણિંસુ, દિવાકાલે પન પરેસં અસઞ્ચારક્ખણે આપણં ગન્ત્વા અપ્પગ્ઘેન દેન્તિ, યઞ્ચ ભોજનવેલાય પુઞ્ઞવન્તો ઇસ્સરા ‘‘આપણતો ઇદઞ્ચિદઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પહિણિત્વા આહરાપેન્તિ, તપ્પચ્ચયસ્સ લાભસ્સ અસ્સામિકો હોતિ.

યાવ યામભેરિનિક્ખમના પન અન્તોઆપણે દીપં જાલાપેત્વા અનિસીદન્તો સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સો હિ યં ચોરા પાતોપિ દિવાપિ વિસ્સજ્જેતું ન સમ્પાપુણિંસુ, સાયં પન આપણં ગન્ત્વા અપ્પગ્ઘેન દેન્તિ, તપ્પચ્ચયસ્સ લાભસ્સ અસ્સામિકો હોતિ.

ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતીતિ સક્કચ્ચકિરિયાય સમાધિં ન સમાપજ્જતિ. એત્થ ચ પાતોવ ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણેસુ વત્તં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ સમાપત્તિં અપ્પેત્વા અનિસીદન્તો પુબ્બણ્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. પચ્છાભત્તં પન પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનં પવિસિત્વા યાવ સાયન્હસમયા સમાપત્તિં અપ્પેત્વા અનિસીદન્તો મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સાયં પન ચેતિયં વન્દિત્વા થેરૂપટ્ઠાનં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા પઠમયામં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા અનિસીદન્તો સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સુક્કપક્ખો વુત્તપટિપક્ખનયેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ‘‘સમાપત્તિં અપ્પેત્વા’’તિ વુત્તટ્ઠાને સમાપત્તિયા અસતિ વિપસ્સનાપિ વટ્ટતિ, સમાધિનિમિત્તન્તિ ચ સમાધિઆરમ્મણમ્પિ વટ્ટતિયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સમાધિપિ સમાધિનિમિત્તં, સમાધારમ્મણમ્પિ સમાધિનિમિત્ત’’ન્તિ.

૧૦. દુતિયપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે ચક્ખુમાતિ પઞ્ઞાચક્ખુના ચક્ખુમા હોતિ. વિધુરોતિ વિસિટ્ઠધુરો ઉત્તમધુરો ઞાણસમ્પયુત્તેન વીરિયેન સમન્નાગતો. નિસ્સયસમ્પન્નોતિ અવસ્સયસમ્પન્નો પતિટ્ઠાનસમ્પન્નો. પણિયન્તિ વિક્કાયિકભણ્ડં. એત્તકં મૂલં ભવિસ્સતિ એત્તકો ઉદયોતિ તસ્મિં ‘‘એવં કીતં એવં વિક્કાયમાન’’ન્તિ વુત્તપણિયે યેન કયેન તં કીતં, તં કયસઙ્ખાતં મૂલં એત્તકં ભવિસ્સતિ. યો ચ તસ્મિં વિક્કયમાને વિક્કયો, તસ્મિં વિક્કયે એત્તકો ઉદયો ભવિસ્સતિ, એત્તિકા વડ્ઢીતિ અત્થો.

કુસલો હોતિ પણિયં કેતુઞ્ચ વિક્કેતુઞ્ચાતિ સુલભટ્ઠાનં ગન્ત્વા કિણન્તો દુલ્લભટ્ઠાનં ગન્ત્વા વિક્કિણન્તો ચ એત્થ કુસલો નામ હોતિ, દસગુણમ્પિ વીસતિગુણમ્પિ લાભં લભતિ.

અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા બહુના નિક્ખિત્તધનેન સમન્નાગતા. મહદ્ધનાતિ વળઞ્જનકવસેન મહદ્ધના. મહાભોગાતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડેન મહાભોગા. પટિબલોતિ કાયબલેન ચેવ ઞાણબલેન ચ સમન્નાગતત્તા સમત્થો. અમ્હાકઞ્ચ કાલેન કાલં અનુપ્પદાતુન્તિ અમ્હાકઞ્ચ ગહિતધનમૂલિકં વડ્ઢિં કાલેન કાલં અનુપ્પદાતું. નિપતન્તીતિ નિમન્તેન્તિ. નિપાતેન્તીતિપિ પાઠો, અયમેવ અત્થો.

કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાયાતિ કુસલધમ્માનં સમ્પાદનત્થાય પટિલાભત્થાય. થામવાતિ ઞાણથામેન સમન્નાગતો. દળ્હપરક્કમોતિ થિરેન ઞાણપરક્કમેન સમન્નાગતો. અનિક્ખિત્તધુરોતિ ‘‘અગ્ગમગ્ગં અપાપુણિત્વા ઇમં વીરિયધુરં ન ઠપેસ્સામી’’તિ એવં અટ્ઠપિતધુરો.

બહુસ્સુતાતિ એકનિકાયાદિવસેન બહુ બુદ્ધવચનં સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. આગતાગમાતિ એકો નિકાયો એકો આગમો નામ, દ્વે નિકાયા દ્વે આગમા નામ, પઞ્ચ નિકાયા પઞ્ચ આગમા નામ, એતેસુ આગમેસુ યેસં એકોપિ આગમો આગતો પગુણો પવત્તિતો, તે આગતાગમા નામ. ધમ્મધરાતિ સુત્તન્તપિટકધરા. વિનયધરાતિ વિનયપિટકધરા. માતિકાધરાતિ દ્વેમાતિકાધરા. પરિપુચ્છતીતિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં પુચ્છતિ. પરિપઞ્હતીતિ ‘‘ઇમં નામ પુચ્છિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞાતિ તુલેતિ પરિગ્ગણ્હાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇમસ્મિં પન સુત્તે પઠમં પઞ્ઞા આગતા, પચ્છા વીરિયઞ્ચ કલ્યાણમિત્તસેવના ચ. તત્થ પઠમં અરહત્તં પત્વા પચ્છા વીરિયં કત્વા કલ્યાણમિત્તા સેવિતબ્બાતિ ન એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો, દેસનાય નામ હેટ્ઠિમેન વા પરિચ્છેદો હોતિ ઉપરિમેન વા દ્વીહિપિ વા કોટીહિ. ઇધ પન ઉપરિમેન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તસ્મા કથેન્તેન પઠમં કલ્યાણમિત્તઉપનિસ્સયં દસ્સેત્વા મજ્ઝે વીરિયં દસ્સેત્વા પચ્છા અરહત્તં કથેતબ્બન્તિ.

રથકારવગ્ગો દુતિયો.

૩. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સમિદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખિ. દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. ખમતીતિ રુચ્ચતિ. અભિક્કન્તતરોતિ અતિસુન્દરતરો. પણીતતરોતિ અતિપણીતતરો. સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતીતિ સમિદ્ધત્થેરસ્સ કિર અરહત્તમગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ, સેસાનિ ચત્તારિ સહજાતિન્દ્રિયાનિ તસ્સેવ પરિવારાનિ અહેસું. ઇતિ થેરો અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગં કથેન્તો એવમાહ. મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ પન અરહત્તમગ્ગક્ખણે સમાધિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ, સેસાનિ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ તસ્સેવ પરિવારાનિ અહેસું. તસ્મા સોપિ સમાધિન્દ્રિયં અધિમત્તન્તિ કથેન્તો અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગમેવ કથેસિ. સારિપુત્તત્થેરસ્સ પન અરહત્તમગ્ગક્ખણે પઞ્ઞિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ. સેસાનિ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ તસ્સેવ પરિવારાનિ અહેસું. તસ્મા સોપિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તન્તિ કથેન્તો અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગમેવ કથેસિ.

ન ખ્વેત્થાતિ ન ખો એત્થ. એકંસેન બ્યાકાતુન્તિ એકન્તેન બ્યાકરિતું. અરહત્તાય પટિપન્નોતિ અરહત્તમગ્ગસમઙ્ગિં દસ્સેતિ. એવમેતસ્મિં સુત્તે તીહિપિ થેરેહિ અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગોવ કથિતો, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન ભુમ્મન્તરેનેવ કથેસિ.

૨. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે સપ્પાયાનીતિ હિતાનિ વુદ્ધિકરાનિ. પતિરૂપન્તિ અનુચ્છવિકં. નેવ વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધાતિ ઇમિના અતેકિચ્છેન વાતાપમારાદિના રોગેન સમન્નાગતો નિટ્ઠાપત્તગિલાનો કથિતો. વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધાતિ ઇમિના ખિપિતકકચ્છુતિણપુપ્ફકજરાદિભેદો અપ્પમત્તઆબાધો કથિતો. લભન્તો સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તોતિ ઇમિના પન યેસં પટિજગ્ગનેન ફાસુકં હોતિ, સબ્બેપિ તે આબાધા કથિતા. એત્થ ચ પતિરૂપો ઉપટ્ઠાકો નામ ગિલાનુપટ્ઠાકઅઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો દક્ખો અનલસો વેદિતબ્બો. ગિલાનુપટ્ઠાકો અનુઞ્ઞાતોતિ ભિક્ખુસઙ્ઘેન દાતબ્બોતિ અનુઞ્ઞાતો. તસ્મિઞ્હિ ગિલાને અત્તનો ધમ્મતાય યાપેતું અસક્કોન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘેન તસ્સ ભિક્ખુનો એકો ભિક્ખુ ચ સામણેરો ચ ‘‘ઇમં પટિજગ્ગથા’’તિ અપલોકેત્વા દાતબ્બા. યાવ પન તે તં પટિજગ્ગન્તિ, તાવ ગિલાનસ્સ ચ તેસઞ્ચ દ્વિન્નં યેનત્થો, સબ્બં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સેવ ભારો.

અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બાતિ ઇતરેપિ દ્વે ગિલાના ઉપટ્ઠાપેતબ્બા. કિં કારણા? યોપિ હિ નિટ્ઠપત્તગિલાનો, સો અનુપટ્ઠિયમાનો ‘‘સચે મં પટિજગ્ગેય્યું, ફાસુકં મે ભવેય્ય. ન ખો પન મં પટિજગ્ગન્તી’’તિ મનોપદોસં કત્વા અપાયે નિબ્બત્તેય્ય. પટિજગ્ગિયમાનસ્સ પનસ્સ એવં હોતિ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેન યં કાતબ્બં, તં કતં. મય્હં પન કમ્મવિપાકો ઈદિસો’’તિ. સો ભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિસ્સતિ. યો પન અપ્પમત્તકેન બ્યાધિના સમન્નાગતો લભન્તોપિ અલભન્તોપિ વુટ્ઠાતિયેવ, તસ્સ વિનાપિ ભેસજ્જેન વૂપસમનબ્યાધિ ભેસજ્જે કતે ખિપ્પતરં વૂપસમ્મતિ. સો તતો બુદ્ધવચનં વા ઉગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતિ, સમણધમ્મં વા કાતું સક્ખિસ્સતિ. ઇમિના કારણેન ‘‘અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બા’’તિ વુત્તં.

નેવ ઓક્કમતીતિ નેવ પવિસતિ. નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ મગ્ગનિયામસઙ્ખાતં સમ્મત્તં. ઇમિના પદપરમો પુગ્ગલો કથિતો. દુતિયવારેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ ગહિતો સાસને નાલકત્થેરસદિસો બુદ્ધન્તરે એકવારં પચ્ચેકબુદ્ધાનં સન્તિકે ઓવાદં લભિત્વા પટિવિદ્ધપચ્ચેકબોધિઞાણો ચ. તતિયવારેન વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ પુગ્ગલો કથિતો, નેય્યો પન તન્નિસ્સિતોવ હોતિ.

ધમ્મદેસના અનુઞ્ઞાતાતિ માસસ્સ અટ્ઠ વારે ધમ્મકથા અનુઞ્ઞાતા. અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મો દેસેતબ્બોતિ ઇતરેસમ્પિ ધમ્મો કથેતબ્બો. કિં કારણા? પદપરમસ્સ હિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું અસક્કોન્તસ્સાપિ અનાગતે પચ્ચયો ભવિસ્સતિ. યો પન તથાગતસ્સ રૂપદસ્સનં લભન્તોપિ અલભન્તોપિ ધમ્મવિનયઞ્ચ સવનાય લભન્તોપિ અલભન્તોપિ ધમ્મં અભિસમેતિ, સો અલભન્તો તાવ અભિસમેતિ. લભન્તો પન ખિપ્પમેવ અભિસમેસ્સતીતિ ઇમિના કારણેન તેસં ધમ્મો દેસેતબ્બો. તતિયસ્સ પન પુનપ્પુનં દેસેતબ્બોવ.

૩. સઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે સબ્યાબજ્ઝન્તિ સદુક્ખં. કાયસઙ્ખારન્તિ કાયદ્વારે ચેતનારાસિં. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ રાસિં કરોતિ પિણ્ડં કરોતિ. વચીમનોદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. સબ્યાબજ્ઝં લોકન્તિ સદુક્ખં લોકં. સબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તીતિ સદુક્ખા વિપાકફસ્સા ફુસન્તિ. સબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદિયતીતિ સદુક્ખં વિપાકવેદનં વેદિયતિ, સાબાધં નિરસ્સાદન્તિ અત્થો. સેય્યથાપિ સત્તા નેરયિકાતિ યથા નિરયે નિબ્બત્તસત્તા એકન્તદુક્ખં વેદનં વેદિયન્તિ, એવં વેદિયતીતિ અત્થો. કિં પન તત્થ ઉપેક્ખાવેદના નત્થીતિ? અત્થિ, દુક્ખવેદનાય પન બલવભાવેન સા અબ્બોહારિકટ્ઠાને ઠિતા. ઇતિ નિરયોવ નિરયસ્સ ઉપમં કત્વા આહટો. તત્ર પટિભાગઉપમા નામ કિર એસા.

સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હાતિ ઇધાપિ દેવલોકોવ દેવલોકસ્સ ઉપમં કત્વા આહટો. યસ્મા પન હેટ્ઠિમેસુ બ્રહ્મલોકેસુ સપ્પીતિકજ્ઝાનવિપાકો વત્તતિ, સુભકિણ્હેસુ નિપ્પીતિકો એકન્તસુખોવ, તસ્મા તે અગ્ગહેત્વા સુભકિણ્હાવ કથિતા. ઇતિ અયમ્પિ તત્ર પટિભાગઉપમા નામાતિ વેદિતબ્બા.

વોકિણ્ણસુખદુક્ખન્તિ વોમિસ્સકસુખદુક્ખં. સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ મનુસ્સાનં હિ કાલેન સુખં હોતિ, કાલેન દુક્ખં. એકચ્ચે ચ દેવાતિ કામાવચરદેવા. તેસમ્પિ કાલેન સુખં હોતિ, કાલેન દુક્ખં. તેસં હિ હીનતરાનં મહેસક્ખતરા દેવતા દિસ્વા આસના વુટ્ઠાતબ્બં હોતિ, મગ્ગા ઉક્કમિતબ્બં, પારુતવત્થં અપનેતબ્બં, અઞ્જલિકમ્મં કાતબ્બન્તિ તં સબ્બમ્પિ દુક્ખં નામ હોતિ. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ વેમાનિકપેતા. તે હિ કાલેન સમ્પત્તિં અનુભવન્તિ કાલેન કમ્મન્તિ વોકિણ્ણસુખદુક્ખાવ હોન્તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તીણિ સુચરિતાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૪. બહુકારસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલાતિ તયો આચરિયપુગ્ગલા. પુગ્ગલસ્સ બહુકારાતિ અન્તેવાસિકપુગ્ગલસ્સ બહૂપકારા. બુદ્ધન્તિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધં. સરણં ગતો હોતીતિ અવસ્સયં ગતો હોતિ. ધમ્મન્તિ સતન્તિકં નવલોકુત્તરધમ્મં. સઙ્ઘન્તિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહં. ઇદઞ્ચ પન સરણગમનં અગ્ગહિતસરણપુબ્બસ્સ અકતાભિનિવેસસ્સ વસેન વુત્તં. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સરણદાયકો સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પાપકો અરહત્તમગ્ગસમ્પાપકોતિ તયો આચરિયા બહુકારાતિ આગતા, પબ્બજ્જાદાયકો બુદ્ધવચનદાયકો કમ્મવાચાચરિયો સકદાગામિમગ્ગસમ્પાપકો અનાગામિમગ્ગસમ્પાપકોતિ ઇમે આચરિયા ન આગતા, કિં એતે ન બહુકારાતિ? નો, ન બહુકારા. અયં પન દેસના દુવિધેન પરિચ્છિન્ના. તસ્મા સબ્બેપેતે બહુકારા. તેસુ સરણગમનસ્મિંયેવ અકતાભિનિવેસો વટ્ટતિ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલકસિણપરિકમ્મવિપસ્સનાઞાણાનિ પન પઠમમગ્ગસન્નિસ્સિતાનિ હોન્તિ, ઉપરિ દ્વે મગ્ગા ચ ફલાનિ ચ અરહત્તમગ્ગસન્નિસ્સિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇમિના પુગ્ગલેનાતિ ઇમિના અન્તેવાસિકપુગ્ગલેન. ન સુપ્પતિકારં વદામીતિ પતિકારં કાતું ન સુકરન્તિ વદામિ. અભિવાદનાદીસુ અનેકસતવારં અનેકસહસ્સવારમ્પિ હિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન નિપતિત્વા વન્દન્તો આસના વુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો દિટ્ઠદિટ્ઠક્ખણે અઞ્જલિં પગ્ગણ્હન્તો અનુચ્છવિકં સામીચિકમ્મં કરોન્તો દિવસે દિવસે ચીવરસતં ચીવરસહસ્સં પિણ્ડપાતસતં પિણ્ડપાતસહસ્સં દદમાનો ચક્કવાળપરિયન્તેન સબ્બરતનમયં આવાસં કરોન્તો સપ્પિનવનીતાદિનાનપ્પકારં ભેસજ્જં અનુપ્પદજ્જમાનો નેવ સક્કોતિ આચરિયેન કતસ્સ પતિકારં નામ કાતુન્તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

૫. વજિરૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અરુકૂપમચિત્તોતિ પુરાણવણસદિસચિત્તો. વિજ્જૂપમચિત્તોતિ ઇત્તરકાલોભાસનેન વિજ્જુસદિસચિત્તો. વજિરૂપમચિત્તોતિ કિલેસાનં મૂલઘાતકરણસમત્થતાય વજિરેન સદિસચિત્તો. અભિસજ્જતીતિ લગ્ગતિ. કુપ્પતીતિ કોપવસેન કુપ્પતિ. બ્યાપજ્જતીતિ પકતિભાવં પજહતિ, પૂતિકો હોતિ. પતિત્થીયતીતિ થિનભાવં થદ્ધભાવં આપજ્જતિ. કોપન્તિ દુબ્બલકોધં. દોસન્તિ દુસ્સનવસેન તતો બલવતરં. અપ્પચ્ચયન્તિ અતુટ્ઠાકારં દોમનસ્સં. દુટ્ઠારુકોતિ પુરાણવણો. કટ્ઠેનાતિ દણ્ડકકોટિયા. કઠલેનાતિ કપાલેન. આસવં દેતીતિ અપરાપરં સવતિ. પુરાણવણો હિ અત્તનો ધમ્મતાયેવ પુબ્બં લોહિતં યૂસન્તિ ઇમાનિ તીણિ સવતિ, ઘટ્ટિતો પન તાનિ અધિકતરં સવતિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – દુટ્ઠારુકો વિય હિ કોધનપુગ્ગલો, તસ્સ અત્તનો ધમ્મતાય સવનં વિય કોધનસ્સપિ અત્તનો ધમ્મતાય ઉદ્ધુમાતસ્સ વિય ચણ્ડિકતસ્સ ચરણં, કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટનં વિય અપ્પમત્તં વચનં, ભિય્યોસોમત્તાય સવનં વિય ‘‘માદિસં નામ એસ એવં વદતી’’તિ ભિય્યોસોમત્તાય ઉદ્ધુમાયનભાવો દટ્ઠબ્બો.

રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણેન અન્ધભાવકરણે બહલતમે. વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુપ્પત્તિક્ખણે. ઇધાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – ચક્ખુમા પુરિસો વિય હિ યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, અન્ધકારં વિય સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો, વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સમન્તા રૂપદસ્સનં વિય સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં, પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય સકદાગામિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, પુન વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય સકદાગામિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદો, વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સમન્તા રૂપદસ્સનં વિય સકદાગામિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં, પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય અનાગામિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, પુન વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય અનાગામિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદો, વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સમન્તા રૂપદસ્સનં વિય અનાગામિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં વેદિતબ્બં.

વજિરૂપમચિત્તતાયપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – વજિરં વિય હિ અરહત્તમગ્ગઞાણં દટ્ઠબ્બં, મણિગણ્ઠિપાસાણગણ્ઠિ વિય અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, વજિરસ્સ મણિગણ્ઠિમ્પિ વા પાસાણગણ્ઠિમ્પિ વા વિનિવિજ્ઝિત્વા અગમનભાવસ્સ નત્થિતા વિય અરહત્તમગ્ગઞાણેન અચ્છેજ્જાનં કિલેસાનં નત્થિભાવો, વજિરેન નિબ્બિદ્ધવેધસ્સ પુન અપતિપૂરણં વિય અરહત્તમગ્ગેન છિન્નાનં કિલેસાનં પુન અનુપ્પાદો દટ્ઠબ્બોતિ.

૬. સેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે સેવિતબ્બોતિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો. ભજિતબ્બોતિ અલ્લીયિતબ્બો. પયિરુપાસિતબ્બોતિ સન્તિકે નિસીદનવસેન પુનપ્પુનં ઉપાસિતબ્બો. સક્કત્વા ગરું કત્વાતિ સક્કારઞ્ચેવ ગરુકારઞ્ચ કત્વા. હીનો હોતિ સીલેનાતિઆદીસુ ઉપાદાયુપાદાય હીનતા વેદિતબ્બા. તત્થ યો હિ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખતિ, સો દસ સીલાનિ રક્ખન્તેન ન સેવિતબ્બો. યો દસ સીલાનિ રક્ખતિ, સો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં રક્ખન્તેન ન સેવિતબ્બો. અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પાતિ ઠપેત્વા અનુદ્દયઞ્ચ અનુકમ્પઞ્ચ. અત્તનો અત્થાયેવ હિ એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો, અનુદ્દયાનુકમ્પાવસેન પન તં ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ.

સીલસામઞ્ઞગતાનં સતન્તિ સીલેન સમાનભાવં ગતાનં સન્તાનં. સીલકથા ચ નો ભવિસ્સતીતિ એવં સમાનસીલાનં અમ્હાકં સીલમેવ આરબ્ભ કથા ભવિસ્સતિ. સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતીતિ સા ચ અમ્હાકં કથા દિવસમ્પિ કથેન્તાનં પવત્તિસ્સતિ ન પટિહઞ્ઞિસ્સતિ. સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતીતિ સા ચ દિવસમ્પિ પવત્તમાના સીલકથા અમ્હાકં ફાસુવિહારો સુખવિહારો ભવિસ્સતિ. સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ એસેવ નયો.

સીલક્ખન્ધન્તિ સીલરાસિં. તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ એત્થ સીલસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારધમ્મે વજ્જેત્વા સપ્પાયે ઉપકારધમ્મે સેવન્તો તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સીલક્ખન્ધં પઞ્ઞાય અનુગ્ગણ્હાતિ નામ. સમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધેસુપિ એસેવ નયો. નિહીયતીતિ અત્તનો હીનતરં પુગ્ગલં સેવન્તો ખારપરિસ્સાવને આસિત્તઉદકં વિય સતતં સમિતં હાયતિ પરિહાયતિ. તુલ્યસેવીતિ અત્તના સમાનસેવી. સેટ્ઠમુપનમન્તિ સેટ્ઠં પુગ્ગલં ઓણમન્તો. ઉદેતિ ખિપ્પન્તિ ખિપ્પમેવ વડ્ઢતિ. તસ્મા અત્તનો ઉત્તરિં ભજેથાતિ યસ્મા સેટ્ઠં પુગ્ગલં ઉપનમન્તો ઉદેતિ ખિપ્પં, તસ્મા અત્તનો ઉત્તરિતરં વિસિટ્ઠતરં ભજેથ.

૭. જિગુચ્છિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે જિગુચ્છિતબ્બોતિ ગૂથં વિય જિગુચ્છિતબ્બો. અથ ખો નન્તિ અથ ખો અસ્સ. કિત્તિસદ્દોતિ કથાસદ્દો. એવમેવ ખોતિ એત્થ ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્યં દટ્ઠબ્બં. ગૂથકૂપે પતિત્વા ઠિતો ધમ્મનિઅહિ વિય દુસ્સીલપુગ્ગલો. ગૂથકૂપતો ઉદ્ધરિયમાનેન તેન અહિના પુરિસસ્સ સરીરં આરુળ્હેનાપિ અદટ્ઠભાવો વિય દુસ્સીલં સેવમાનસ્સાપિ તસ્સ કિરિયાય અકરણભાવો. સરીરં ગૂથેન મક્ખેત્વા અહિના ગતકાલો વિય દુસ્સીલં સેવમાનસ્સ પાપકિત્તિસદ્દઅબ્ભુગ્ગમનકાલો વેદિતબ્બો.

તિન્દુકાલાતન્તિ તિન્દુકરુક્ખઅલાતં. ભિય્યોસોમત્તાય ચિચ્ચિટાયતીતિ તં હિ ઝાયમાનં પકતિયાપિ પપટિકાયો મુઞ્ચન્તં ચિચ્ચિટાતિ ‘‘ચિટિચિટા’’તિ સદ્દં કરોતિ, ઘટ્ટિતં પન અધિમત્તં કરોતીતિ અત્થો. એવમેવ ખોતિ એવમેવં કોધનો અત્તનો ધમ્મતાયપિ ઉદ્ધતો ચણ્ડિકતો હુત્વા ચરતિ, અપ્પમત્તકં પન વચનં સુતકાલે ‘‘માદિસં નામ એવં વદતિ એવં વદતી’’તિ અતિરેકતરં ઉદ્ધતો ચણ્ડિકતો હુત્વા ચરતિ. ગૂથકૂપોતિ ગૂથપુણ્ણકૂપો, ગૂથરાસિયેવ વા. ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બોતિ યસ્મા કોધનો અતિસેવિયમાનો અતિઉપસઙ્કમિયમાનોપિ કુજ્ઝતિયેવ, ‘‘કિં ઇમિના’’તિ પટિક્કમન્તેપિ કુજ્ઝતિયેવ. તસ્મા પલાલગ્ગિ વિય અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? યો હિ પલાલગ્ગિં અતિઉપસઙ્કમિત્વા તપ્પતિ, તસ્સ સરીરં ઝાયતિ. યો અતિપટિક્કમિત્વા તપ્પતિ, તસ્સ સીતં ન વૂપસમ્મતિ. અનુપસઙ્કમિત્વા અપટિક્કમિત્વા પન મજ્ઝત્તભાવેન તપ્પન્તસ્સ સીતં વૂપસમ્મતિ, તસ્મા પલાલગ્ગિ વિય કોધનો પુગ્ગલો મજ્ઝત્તભાવેન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો, ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો.

કલ્યાણમિત્તોતિ સુચિમિત્તો. કલ્યાણસહાયોતિ સુચિસહાયો. સહાયા નામ સહગામિનો સદ્ધિંચરા. કલ્યાણસમ્પવઙ્કોતિ કલ્યાણેસુ સુચિપુગ્ગલેસુ સમ્પવઙ્કો, તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસોતિ અત્થો.

૮. ગૂથભાણીસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે ગૂથભાણીતિ યો ગૂથં વિય દુગ્ગન્ધકથં કથેતિ. પુપ્ફભાણીતિ યો પુપ્ફાનિ વિય સુગન્ધકથં કથેતિ. મધુભાણીતિ યો મધુ વિય મધુરકથં કથેતિ. સભગ્ગતોતિ સભાય ઠિતો. પરિસગ્ગતોતિ ગામપરિસાય ઠિતો. ઞાતિમજ્ઝગતોતિ ઞાતીનં મજ્ઝે ઠિતો. પૂગમજ્ઝગતોતિ સેણીનં મજ્ઝે ઠિતો. રાજકુલમજ્ઝગતોતિ રાજકુલસ્સ મજ્ઝે મહાવિનિચ્છયે ઠિતો. અભિનીતોતિ પુચ્છનત્થાયાનીતો. સક્ખિપુટ્ઠોતિ સક્ખિં કત્વા પુચ્છિતો. એહમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. અત્તહેતુ વા પરહેતુ વાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા હત્થપાદાદિહેતુ વા ધનહેતુ વા. આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વાતિ એત્થ આમિસન્તિ લઞ્જો અધિપ્પેતો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ યં વા તં વા અપ્પમત્તકં અન્તમસો તિત્તિરિયવટ્ટકસપ્પિપિણ્ડનવનીતપિણ્ડાદિમત્તકસ્સ લઞ્જસ્સ હેતૂતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતીતિ જાનન્તોયેવ મુસાવાદં કત્તા હોતિ.

નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સ એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો. ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ (ઉદા. ૬૫) એત્થ વુત્તસીલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનીયા. હદયં ગચ્છતિ અપ્પટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિ નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ, પિતિમત્તં પિતાતિ, માતિમત્તં માતાતિ, ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. કન્તભાવેનેવ બહુનો જનસ્સ મનાપા ચિત્તવુદ્ધિકરાતિ બહુજનમનાપા.

૯. અન્ધસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ચક્ખુ ન હોતીતિ પઞ્ઞાચક્ખુ ન હોતિ. ફાતિં કરેય્યાતિ ફીતં વડ્ઢિતં કરેય્ય. સાવજ્જાનવજ્જેતિ સદોસનિદ્દોસે. હીનપ્પણીતેતિ અધમુત્તમે. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગેતિ કણ્હસુક્કાયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિબાહનતો પટિપક્ખવસેન સપ્પટિભાગાતિ વુચ્ચન્તિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – કુસલે ધમ્મે ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ જાનેય્ય, અકુસલે ધમ્મે ‘‘અકુસલા ધમ્મા’’તિ જાનેય્ય. સાવજ્જાદીસુપિ એસેવ નયો. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગેસુ પન કણ્હધમ્મે ‘‘સુક્કસપ્પટિભાગા’’તિ જાનેય્ય, સુક્કધમ્મે ‘‘કણ્હસપ્પટિભાગા’’તિ યેન પઞ્ઞાચક્ખુના જાનેય્ય, તથારૂપમ્પિસ્સ ચક્ખુ ન હોતીતિ. ઇમિના નયેન સેસવારેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ન ચેવ ભોગા તથારૂપાતિ તથાજાતિકા ભોગાપિસ્સ ન હોન્તિ. ન ચ પુઞ્ઞાનિ કુબ્બતીતિ પુઞ્ઞાનિ ચ ન કરોતિ. એત્તાવતા ભોગુપ્પાદનચક્ખુનો ચ પુઞ્ઞકરણચક્ખુનો ચ અભાવો વુત્તો. ઉભયત્થ કલિગ્ગાહોતિ ઇધલોકે ચ પરલોકે ચાતિ ઉભયસ્મિમ્પિ અપરદ્ધગ્ગાહો, પરાજયગ્ગાહો હોતીતિ અત્થો. અથ વા ઉભયત્થ કલિગ્ગાહોતિ ઉભયેસમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં અત્થાનં કલિગ્ગાહો, પરાજયગ્ગાહોતિ અત્થો. ધમ્માધમ્મેનાતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મેનપિ દસઅકુસલકમ્મપથઅધમ્મેનપિ. સઠોતિ કેરાટિકો. ભોગાનિ પરિયેસતીતિ ભોગે ગવેસતિ. થેય્યેન કૂટકમ્મેન, મુસાવાદેન ચૂભયન્તિ થેય્યાદીસુ ઉભયેન પરિયેસતીતિ અત્થો. કથં? થેય્યેન કૂટકમ્મેન ચ પરિયેસતિ, થેય્યેન મુસાવાદેન ચ પરિયેસતિ, કૂટકમ્મેન મુસાવાદેન ચ પરિયેસતિ. સઙ્ઘાતુન્તિ સઙ્ઘરિતું. ધમ્મલદ્ધેહીતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં અકોપેત્વા લદ્ધેહિ. ઉટ્ઠાનાધિગતન્તિ વીરિયેન અધિગતં. અબ્યગ્ઘમાનસોતિ નિબ્બિચિકિચ્છચિત્તો. ભદ્દકં ઠાનન્તિ સેટ્ઠં દેવટ્ઠાનં. ન સોચતીતિ યસ્મિં ઠાને અન્તોસોકેન ન સોચતિ.

૧૦. અવકુજ્જસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે અવકુજ્જપઞ્ઞોતિ અધોમુખપઞ્ઞો. ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞોતિ ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞો. પુથુપઞ્ઞોતિ વિત્થારિકપઞ્ઞો. આદિકલ્યાણન્તિઆદીસુ આદીતિ પુબ્બપટ્ઠપના. મજ્ઝન્તિ કથાવેમજ્ઝં. પરિયોસાનન્તિ સન્નિટ્ઠાનં. ઇતિસ્સ તે ધમ્મં કથેન્તા પુબ્બપટ્ઠપનેપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કથેન્તિ, વેમજ્ઝેપિ પરિયોસાનેપિ. એત્થ ચ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનિ, અત્થિ સાસનસ્સ. તત્થ દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકગાથાય પઠમપદં આદિ, દ્વે પદાનિ મજ્ઝં, અવસાનપદં પરિયોસાનં. એકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, અનુસન્ધિ મજ્ઝં, ઇદમવોચાતિ અપ્પના પરિયોસાનં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ પઠમો અનુસન્ધિ આદિ, તતો પરં એકો વા અનેકે વા મજ્ઝં, પચ્છિમો પરિયોસાનં. અયં તાવ દેસનાય નયો. સાસનસ્સ પન સીલં આદિ, સમાધિ મજ્ઝં, વિપસ્સના પરિયોસાનં. સમાધિ વા આદિ, વિપસ્સના મજ્ઝં, મગ્ગો પરિયોસાનં. વિપસ્સના વા આદિ, મગ્ગો મજ્ઝં, ફલં પરિયોસાનં. મગ્ગો વા આદિ, ફલં મજ્ઝં, નિબ્બાનં પરિયોસાનં. દ્વે દ્વે વા કયિરમાને સીલસમાધયો આદિ, વિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં.

સાત્થન્તિ સાત્થકં કત્વા દેસેન્તિ. સબ્યઞ્જનન્તિ અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દેસેન્તિ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ સકલપરિપુણ્ણં અનૂનં કત્વા દેસેન્તિ. પરિસુદ્ધન્તિ પરિસુદ્ધં નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા દેસેન્તિ. બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તીતિ એવં દેસેન્તા ચ સેટ્ઠચરિયભૂતં સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં પકાસેન્તિ. નેવ આદિં મનસિ કરોતીતિ નેવ પુબ્બપટ્ઠપનં મનસિ કરોતિ.

કુમ્ભોતિ ઘટો. નિકુજ્જોતિ અધોમુખો ઠપિતો. એવમેવ ખોતિ એત્થ કુમ્ભો નિકુજ્જો વિય અવકુજ્જપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો, ઉદકાસિઞ્ચનકાલો વિય ધમ્મદેસનાય લદ્ધકાલો, ઉદકસ્સ વિવટ્ટનકાલો વિય તસ્મિં આસને નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગહેતું અસમત્થકાલો, ઉદકસ્સ અસણ્ઠાનકાલો વિય વુટ્ઠહિત્વા અસલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો.

આકિણ્ણાનીતિ પક્ખિત્તાનિ. સતિસમ્મોસાય પકિરેય્યાતિ મુટ્ઠસ્સતિતાય વિકિરેય્ય. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઉચ્છઙ્ગો વિય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો, નાનાખજ્જકાનિ વિય નાનપ્પકારં બુદ્ધવચનં, ઉચ્છઙ્ગે નાનાખજ્જકાનિ ખાદન્તસ્સ નિસિન્નકાલો વિય તસ્મિં આસને નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગણ્હનકાલો, વુટ્ઠહન્તસ્સ સતિસમ્મોસા પકિરણકાલો વિય તસ્મા આસના વુટ્ઠાય ગચ્છન્તસ્સ અસલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો.

ઉક્કુજ્જોતિ ઉપરિમુખો ઠપિતો. સણ્ઠાતીતિ પતિટ્ઠહતિ. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઉપરિમુખો ઠપિતો કુમ્ભો વિય પુથુપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો, ઉદકસ્સ આસિત્તકાલો વિય દેસનાય લદ્ધકાલો, ઉદકસ્સ સણ્ઠાનકાલો વિય તત્થ નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગણ્હનકાલો, નો વિવટ્ટનકાલો વિય વુટ્ઠાય ગચ્છન્તસ્સ સલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો.

દુમ્મેધોતિ નિપ્પઞ્ઞો. અવિચક્ખણોતિ સંવિદહનપઞ્ઞાય રહિતો. ગન્તાતિ ગમનસીલો. સેય્યો એતેન વુચ્ચતીતિ એતસ્મા પુગ્ગલા ઉત્તરિતરોતિ વુચ્ચતિ. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુધમ્મં સહ સીલેન પુબ્બભાગપટિપદં પટિપન્નો. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તકરો સિયાતિ કોટિકરો પરિચ્છેદકરો પરિવટુમકરો ભવેય્યાતિ.

પુગ્ગલવગ્ગો તતિયો.

૪. દેવદૂતવગ્ગો

૧. સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે અજ્ઝાગારેતિ સકે ઘરે. પૂજિતા હોન્તીતિ યં ઘરે અત્થિ, તેન પટિજગ્ગિતા ગોપિતા હોન્તિ. ઇતિ માતાપિતુપૂજકાનિ કુલાનિ માતાપિતૂહિ સબ્રહ્મકાનીતિ પકાસેત્વા ઇદાનિ નેસં સપુબ્બાચરિયકાદિભાવં પકાસેન્તો સપુબ્બાચરિયકાનીતિઆદિમાહ. તત્થ બ્રહ્માતિઆદીનિ તેસં બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થં વુત્તાનિ. બહુકારાતિ પુત્તાનં બહૂપકારા. આપાદકાતિ જીવિતસ્સ આપાદકા. પુત્તકાનં હિ માતાપિતૂહિ જીવિતં આપાદિતં પાલિતં ઘટિતં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિતં. પોસકાતિ હત્થપાદે વડ્ઢેત્વા હદયલોહિતં પાયેત્વા પોસેતારો. ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારોતિ પુત્તાનં હિ ઇમસ્મિં લોકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણસ્સ દસ્સનં નામ માતાપિતરો નિસ્સાય જાતન્તિ ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો નામ.

બ્રહ્માતિ માતાપિતરોતિ સેટ્ઠાધિવચનં. યથા બ્રહ્મુનો ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ મેત્તા કરુણા મુદિતા ઉપેક્ખાતિ, એવમેવ માતાપિતૂનં પુત્તકેસુ ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ. તા તસ્મિં તસ્મિં કાલે વેદિતબ્બા – કુચ્છિગતસ્મિં હિ દારકે ‘‘કદા નુ ખો પુત્તકં અરોગં પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પસ્સિસ્સામા’’તિ માતાપિતૂનં મેત્તચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પનેસ મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો ઊકાહિ વા મઙ્કુલાદીહિ પાણકેહિ દટ્ઠો દુક્ખસેય્યાય વા પન પીળિતો પરોદતિ વિરવતિ, તદાસ્સ સદ્દં સુત્વા માતાપિતૂનં કારુઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, આધાવિત્વા વિધાવિત્વા કીળનકાલે પન લોભનીયવયસ્મિં વા ઠિતકાલે દારકં ઓલોકેત્વા માતાપિતૂનં ચિત્તં સપ્પિમણ્ડે પક્ખિત્તસતવિહતકપ્પાસપિચુપટલં વિય મુદુકં હોતિ આમોદિતં પમોદિતં, તદા તેસં મુદિતા લબ્ભતિ. યદા પનેસ પુત્તો દારાભરણં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા પાટિયેક્કં અગારં અજ્ઝાવસતિ, તદા માતાપિતૂનં ‘‘સક્કોતિ દાનિ નો પુત્તકો અત્તનો ધમ્મતાય યાપેતુ’’ન્તિ મજ્ઝત્તભાવો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં કાલે ઉપેક્ખા લબ્ભતીતિ ઇમિના કારણેન ‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો’’તિ વુત્તં.

પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરેતિ માતાપિતરો હિ જાતકાલતો પટ્ઠાય ‘‘એવં નિસીદ, એવં તિટ્ઠ, એવં ગચ્છ, એવં સય, એવં ખાદ, એવં ભુઞ્જ, અયં તે, તાતાતિ વત્તબ્બો, અયં ભાતિકાતિ, અયં ભગિનીતિ, ઇદં નામ કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતિ, અસુકં નામ ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ, અસુકં ન વટ્ટતી’’તિ ગાહાપેન્તિ સિક્ખાપેન્તિ. અથાપરભાગે અઞ્ઞે આચરિયા હત્થિસિપ્પઅસ્સસિપ્પરથસિપ્પધનુસિપ્પથરુસિપ્પમુદ્દાગણનાદીનિ સિક્ખાપેન્તિ. અઞ્ઞો સરણાનિ દેતિ, અઞ્ઞો સીલેસુ પતિટ્ઠાપેતિ, અઞ્ઞો પબ્બાજેતિ, અઞ્ઞો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હાપેતિ, અઞ્ઞો ઉપસમ્પાદેતિ, અઞ્ઞો સોતાપત્તિમગ્ગાદીનિ પાપેતિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે પચ્છાચરિયા નામ હોન્તિ, માતાપિતરો પન સબ્બપઠમા, તેનાહ – ‘‘પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે’’તિ. તત્થ વુચ્ચરેતિ વુચ્ચન્તિ કથિયન્તિ. આહુનેય્યા ચ પુત્તાનન્તિ પુત્તાનં આહુતં પાહુતં અભિસઙ્ખતં અન્નપાનાદિં અરહન્તિ, અનુચ્છવિકા તં પટિગ્ગહેતું. તસ્મા ‘‘આહુનેય્યા ચ પુત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. પજાય અનુકમ્પકાતિ પરેસં પાણે અચ્છિન્દિત્વાપિ અત્તનો પજં પટિજગ્ગન્તિ ગોપાયન્તિ. તસ્મા ‘‘પજાય અનુકમ્પકા’’તિ વુત્તં.

નમસ્સેય્યાતિ નમો કરેય્ય. સક્કરેય્યાતિ સક્કારેન પટિમાનેય્ય. ઇદાનિ તં સક્કારં દસ્સેન્તો ‘‘અન્નેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અન્નેનાતિ યાગુભત્તખાદનીયેન. પાનેનાતિ અટ્ઠવિધપાનેન. વત્થેનાતિ નિવાસનપારુપનકેન વત્થેન. સયનેનાતિ મઞ્ચપીઠાનુપ્પદાનેન. ઉચ્છાદનેનાતિ દુગ્ગન્ધં પટિવિનોદેત્વા સુગન્ધકરણુચ્છાદનેન. ન્હાપનેનાતિ સીતે ઉણ્હોદકેન, ઉણ્હે સીતોદકેન ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ન્હાપનેન. પાદાનં ધોવનેનાતિ ઉણ્હોદકસીતોદકેહિ પાદધોવનેન ચેવ તેલમક્ખનેન ચ. પેચ્ચાતિ પરલોકં ગન્ત્વા. સગ્ગે પમોદતીતિ ઇધ તાવ માતાપિતૂસુ પારિચરિયં દિસ્વા પારિચરિયકારણા તં પણ્ડિતમનુસ્સા ઇધેવ પસંસન્તિ, પરલોકં પન ગન્ત્વા સગ્ગે ઠિતો સો માતાપિતુઉપટ્ઠાકો દિબ્બસમ્પત્તીહિ આમોદતિ પમોદતીતિ.

૨. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે તથારૂપોતિ તથાજાતિકો. સમાધિપટિલાભોતિ ચિત્તેકગ્ગતાલાભો. ઇમસ્મિં ચ સવિઞ્ઞાણકેતિ એત્થ અત્તનો ચ પરસ્સ ચાતિ ઉભયેસમ્પિ કાયો સવિઞ્ઞાણકટ્ઠેન એકતો કત્વા ઇમસ્મિન્તિ વુત્તો. અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયાતિ અહઙ્કારદિટ્ઠિ ચ મમઙ્કારતણ્હા ચ માનાનુસયો ચાતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ કિલેસા. નાસ્સૂતિ ન ભવેય્યું. બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસૂતિ રૂપનિમિત્તં, સદ્દનિમિત્તં, ગન્ધનિમિત્તં, રસનિમિત્તં, ફોટ્ઠબ્બનિમિત્તં, સસ્સતાદિનિમિત્તં, પુગ્ગલનિમિત્તં ધમ્મનિમિત્તન્તિ એવરૂપેસુ ચ બહિદ્ધા સબ્બનિમિત્તેસુ. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિઞ્ચેવ ફલઞાણઞ્ચ. સિયાતિ ભવેય્ય.

ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનોતિ, આનન્દ, ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુનો. એતં સન્તં એતં પણીતન્તિ નિબ્બાનં દસ્સેન્તો આહ. નિબ્બાનં હિ કિલેસાનં સન્તતાય સન્તં નામ, નિબ્બાનં સન્તન્તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વાવ દિવસમ્પિ નિસિન્નસ્સ ચિત્તુપ્પાદો સન્તન્તેવ પવત્તતીતિપિ સન્તં. પણીતન્તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સાપિ ચિત્તુપ્પાદો પણીતન્તેવ પવત્તતીતિ નિબ્બાનં પણીતં નામ. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદીનિપિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ હિ દિવસભાગમ્પિ ચિત્તુપ્પાદો સબ્બસઙ્ખારસમથોતેવ પવત્તતિ…પે… તથા તીસુ ભવેસુ વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય અભાવેન નિબ્બાનન્તિ લદ્ધનામે તસ્મિં સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ ચિત્તુપ્પાદો નિબ્બાનં નિબ્બાનન્તેવ પવત્તતીતિ સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદીનિ નામાનિ લભતિ. ઇમસ્મિં પન અટ્ઠવિધે આભોગસમન્નાહારે ઇમસ્મિં ઠાને એકોપિ લબ્ભતિ, દ્વેપિ સબ્બેપિ લબ્ભન્તેવ.

સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન જાનિત્વા. પરોપરાનીતિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ. પરઅત્તભાવસકઅત્તભાવાનિ હિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સાતિ યસ્સ અરહતો. ઇઞ્જિતન્તિ રાગિઞ્જિતં દોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતિઞ્જિતન્તિ ઇમાનિ સત્ત ઇઞ્જિતાનિ ચલિતાનિ ફન્દિતાનિ. નત્થિ કુહિઞ્ચીતિ કત્થચિ એકારમ્મણેપિ નત્થિ. સન્તોતિ પચ્ચનીકકિલેસાનં સન્તતાય સન્તો. વિધૂમોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિધૂમવિરહિતો. અનીઘોતિ રાગાદિઈઘવિરહિતો. નિરાસોતિ નિત્તણ્હો. અતારીતિ તિણ્ણો ઉત્તિણ્ણો સમતિક્કન્તો. સોતિ સો અરહં ખીણાસવો. જાતિજરન્તિ એત્થ જાતિજરાગહણેનેવ બ્યાધિમરણમ્પિ ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. ઇતિ સુત્તન્તેપિ ગાથાયપિ અરહત્તફલસમાપત્તિયેવ કથિતાતિ.

૩. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સંખિત્તેનાતિ માતિકાઠપનેન. વિત્થારેનાતિ ઠપિતમાતિકાવિભજનેન. સંખિત્તવિત્થારેનાતિ કાલે સંખિત્તેન કાલે વિત્થારેન. અઞ્ઞાતારો ચ દુલ્લભાતિ પટિવિજ્ઝનકપુગ્ગલા પન દુલ્લભા. ઇદં ભગવા ‘‘સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઞાણં ઘટ્ટેમી’’તિ અધિપ્પાયેન કથેસિ. તં સુત્વા થેરો કિઞ્ચાપિ ‘‘અહં, ભન્તે, આજાનિસ્સામી’’તિ ન વદતિ, અધિપ્પાયેન પન ‘‘વિસ્સત્થા તુમ્હે, ભન્તે, દેસેથ, અહં તુમ્હેહિ દેસિતં ધમ્મં નયસતેન નયસહસ્સેન પટિવિજ્ઝિસ્સામિ, મમેસ ભારો હોતૂ’’તિ સત્થારં દેસનાય ઉસ્સાહેન્તો એતસ્સ ભગવા કાલોતિઆદિમાહ.

અથસ્સ સત્થા તસ્માતિહાતિ દેસનં આરભિ. તત્થ ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકેતિઆદિ વુત્તનયમેવ. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ મગ્ગઞાણસત્થેન તણ્હં છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં સમૂલકં ઉબ્બત્તેત્વા છડ્ડેસિ. સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ સમ્મા ઉપાયેન સમ્મા પટિપત્તિયા નવવિધસ્સ માનસ્સ પહાનાભિસમયેન વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તમકાસિ. ઇદઞ્ચ પન મેતં, સારિપુત્ત, સન્ધાય ભાસિતન્તિ, સારિપુત્ત, મયા પારાયને ઉદયપઞ્હે ઇદં ફલસમાપત્તિમેવ સન્ધાય એતં ભાસિતં.

ઇદાનિ યં તં ભગવતા ભાસિતં, તં દસ્સેન્તો પહાનં કામસઞ્ઞાનન્તિઆદિ આરદ્ધં. ઉદયપઞ્હે ચ એતં પદં ‘‘પહાનં કામચ્છન્દાન’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૧૧૨; ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૭૫) આગતં, ઇધ પન અઙ્ગુત્તરભાણકેહિ ‘‘કામસઞ્ઞાન’’ન્તિ આરોપિતં. તત્થ બ્યઞ્જનમેવ નાનં, અત્થો પન એકોયેવ. કામસઞ્ઞાનન્તિ કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાનં, અટ્ઠહિ વા લોભસહગતચિત્તેહિ સહજાતસઞ્ઞાનં. દોમનસ્સાન ચૂભયન્તિ એતાસઞ્ચ કામસઞ્ઞાનં ચેતસિકદોમનસ્સાનઞ્ચાતિ ઉભિન્નમ્પિ પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનસઙ્ખાતં અરહત્તફલં અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમીતિ અત્થો. નિદ્દેસે પન ‘‘કામચ્છન્દસ્સ ચ દોમનસ્સસ્સ ચ ઉભિન્નં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાન’’ન્તિ (ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૭૫) વુત્તં, તં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં. પહાનન્તિ હિ ખીણાકારસઙ્ખાતો વૂપસમોપિ વુચ્ચતિ, કિલેસે પટિનિસ્સજ્જન્તો મગ્ગોપિ, કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિસઙ્ખાતં ફલમ્પિ, યં આગમ્મ કિલેસા પહીયન્તિ, તં અમતં નિબ્બાનમ્પિ. તસ્મા તત્થ તાનિ પદાનિ આગતાનિ. ‘‘અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમી’’તિ વચનતો પન અરહત્તફલમેવ અધિપ્પેતં. થિનસ્સ ચ પનૂદનન્તિપિ થિનસ્સ ચ પનૂદનન્તે ઉપ્પન્નત્તા અરહત્તફલમેવ અધિપ્પેતં. કુક્કુચ્ચાનં નિવારણન્તિ કુક્કુચ્ચનિવારણસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરં ઉપ્પન્નત્તા ફલમેવ અધિપ્પેતં.

ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકે ફલે ઉપ્પન્નાય ઉપેક્ખાય ચ સતિયા ચ સંસુદ્ધં. ધમ્મતક્કપુરેજવન્તિ ધમ્મતક્કો વુચ્ચતિ સમ્માસઙ્કપ્પો, સો આદિતો હોતિ, પુરતો હોતિ, પુબ્બઙ્ગમો હોતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખસ્સાતિ ધમ્મતક્કપુરેજવો. તં ધમ્મતક્કપુરેજવં. અઞ્ઞાવિમોક્ખન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયપરિયોસાને ઉપ્પન્નં વિમોક્ખં, અઞ્ઞાય વા વિમોક્ખં અઞ્ઞાવિમોક્ખં, પઞ્ઞાવિમુત્તન્તિ અત્થો. અવિજ્જાય પભેદનન્તિ અવિજ્જાય પભેદનન્તે ઉપ્પન્નત્તા, અવિજ્જાય પભેદનસઙ્ખાતં વા નિબ્બાનં આરબ્ભ ઉપ્પન્નત્તા એવંલદ્ધનામં અરહત્તફલમેવ. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પહાનન્તિઆદીહિ પદેહિ અરહત્તફલમેવ પકાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૪. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે નિદાનાનીતિ કારણાનિ. કમ્માનન્તિ વટ્ટગામિકમ્માનં. લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયાતિ લુબ્ભનપલુબ્ભનસભાવો લોભો વટ્ટગામિકમ્માનં સમુદયાય પિણ્ડકરણત્થાય નિદાનં કારણં પચ્ચયોતિ અત્થો. દોસોતિ દુસ્સનપદુસ્સનસભાવો દોસો. મોહોતિ મુય્હનપમુય્હનસભાવો મોહો.

લોભપકતન્તિ લોભેન પકતં, લોભાભિભૂતેન લુદ્ધેન હુત્વા કતકમ્મન્તિ અત્થો. લોભતો જાતન્તિ લોભજં. લોભો નિદાનમસ્સાતિ લોભનિદાનં. લોભો સમુદયો અસ્સાતિ લોભસમુદયં. સમુદયોતિ પચ્ચયો, લોભપચ્ચયન્તિ અત્થો. યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતીતિ યસ્મિં ઠાને અસ્સ લોભજકમ્મવતો પુગ્ગલસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ, ખન્ધા પાતુભવન્તિ. તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતીતિ તેસુ ખન્ધેસુ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. દિટ્ઠે વા ધમ્મેતિઆદિ યસ્મા તં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વા હોતિ ઉપપજ્જવેદનીયં વા અપરપરિયાયવેદનીયં વા, તસ્મા તં પભેદં દસ્સેતું વુત્તં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.

અખણ્ડાનીતિ અભિન્નાનિ. અપૂતીનીતિ પૂતિભાવેન અબીજત્તં અપ્પત્તાનિ. અવાતાતપહતાનીતિ ન વાતેન ન ચ આતપેન હતાનિ. સારાદાનીતિ ગહિતસારાનિ સારવન્તાનિ ન નિસ્સારાનિ. સુખસયિતાનીતિ સન્નિચયભાવેન સુખં સયિતાનિ. સુખેત્તેતિ મણ્ડખેત્તે. સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયાતિ નઙ્ગલકસનેન ચેવ અટ્ઠદન્તકેન ચ સુટ્ઠુ પરિકમ્મકતાય ખેત્તભૂમિયા. નિક્ખિત્તાનીતિ ઠપિતાનિ રોપિતાનિ. અનુપ્પવેચ્છેય્યાતિ અનુપ્પવેસેય્ય. વુદ્ધિન્તિઆદીસુ ઉદ્ધગ્ગમનેન વુદ્ધિં, હેટ્ઠા મૂલપ્પતિટ્ઠાનેન વિરૂળ્હિં, સમન્તા વિત્થારિકભાવેન વેપુલ્લં.