૭. કથાવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૮. સત્તમે કથાવત્થૂનીતિ કથાકારણાનિ, કથાય ભૂમિયો પતિટ્ઠાયોતિ અત્થો. અતીતં વા, ભિક્ખવે, અદ્ધાનન્તિ અતીતમદ્ધાનં નામ કાલોપિ વટ્ટતિ ખન્ધાપિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અતીતે કસ્સપો નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો અહોસિ, તસ્સ કિકી નામ કાસિકરાજા અગ્ગુપટ્ઠાકો અહોસિ, વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ આયુ અહોસીતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો અતીતં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ. અનાગતે મેત્તેય્યો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, તસ્સ સઙ્ખો નામ રાજા અગ્ગુપટ્ઠાકો ભવિસ્સતિ, અસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ આયુ ભવિસ્સતીતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો અનાગતં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ. એતરહિ અસુકો નામ રાજા ધમ્મિકોતિ ઇમિના નયેન કથેન્તો પચ્ચુપ્પન્નં આરબ્ભ કથં કથેતિ નામ.

કથાસમ્પયોગેનાતિ કથાસમાગમેન. કચ્છોતિ કથેતું યુત્તો. અકચ્છોતિ કથેતું ન યુત્તો. એકંસબ્યાકરણીયં પઞ્હન્તિઆદીસુ, ‘‘ચક્ખુ, અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠેન, ‘‘આમ, અનિચ્ચ’’ન્તિ એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બં. એસેવ નયો સોતાદીસુ. અયં એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘અનિચ્ચં નામ ચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠેન પન ‘‘ન ચક્ખુમેવ, સોતમ્પિ અનિચ્ચં, ઘાનમ્પિ અનિચ્ચ’’ન્તિ એવં વિભજિત્વા બ્યાકાતબ્બં. અયં વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘યથા ચક્ખુ, તથા સોતં. યથા સોતં, તથા ચક્ખૂ’’તિ પુટ્ઠેન ‘‘કેનટ્ઠેન પુચ્છસી’’તિ પટિપુચ્છિત્વા ‘‘દસ્સનટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન હી’’તિ બ્યાકાતબ્બં. ‘‘અનિચ્ચટ્ઠેન પુચ્છામી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમા’’તિ બ્યાકાતબ્બં. અયં પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો પઞ્હો. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિઆદીનિ પુટ્ઠેન પન ‘‘અબ્યાકતમેતં ભગવતા’’તિ ઠપેતબ્બો, એસ પઞ્હો ન બ્યાકાતબ્બો. અયં ઠપનીયો પઞ્હો.

ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતીતિ કારણાકારણે ન સણ્ઠાતિ. તત્રાયં નયો – સસ્સતવાદી યુત્તેન કારણેન પહોતિ ઉચ્છેદવાદિં નિગ્ગહેતું, ઉચ્છેદવાદી તેન નિગ્ગય્હમાનો ‘‘કિં પનાહં ઉચ્છેદં વદામી’’તિ સસ્સતવાદિભાવમેવ દીપેતિ, અત્તનો વાદે પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. એવં ઉચ્છેદવાદિમ્હિ પહોન્તે સસ્સતવાદી, પુગ્ગલવાદિમ્હિ પહોન્તે સુઞ્ઞતવાદી, સુઞ્ઞતવાદિમ્હિ પહોન્તે પુગ્ગલવાદીતિ એવં ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતિ નામ.

પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતીતિ ઇદં પઞ્હપુચ્છનેપિ પઞ્હકથનેપિ લબ્ભતિ. કથં? એકચ્ચો હિ ‘‘પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ કણ્ઠં સોધેતિ, સો ઇતરેન ‘‘ઇદં નામ ત્વં પુચ્છિસ્સસી’’તિ વુત્તો ઞાતભાવં ઞત્વા ‘‘ન એતં, અઞ્ઞં પુચ્છિસ્સામી’’તિ વદતિ. પઞ્હં પુટ્ઠોપિ ‘‘પઞ્હં કથેસ્સામી’’તિ હનું સંસોધેતિ, સો ઇતરેન ‘‘ઇદં નામ કથેસ્સસી’’તિ વુત્તો ઞાતભાવં ઞત્વા ‘‘ન એતં, અઞ્ઞં કથેસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતિ નામ.

અઞ્ઞાતવાદે ન સણ્ઠાતીતિ અઞ્ઞાતવાદે જાનિતવાદે ન સણ્ઠાતિ. કથં? એકચ્ચો પઞ્હં પુચ્છતિ, તં ઇતરો ‘‘મનાપો તયા પઞ્હો પુચ્છિતો, કહં તે એસ ઉગ્ગહિતો’’તિ વદતિ. ઇતરો પુચ્છિતબ્બનિયામેનેવ પઞ્હં પુચ્છિત્વાપિ તસ્સ કથાય ‘‘અપઞ્હં નુ ખો પુચ્છિત’’ન્તિ વિમતિં કરોતિ. અપરો પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતિ, તમઞ્ઞો ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો કથિતો, કત્થ તે ઉગ્ગહિતો, પઞ્હં કથેન્તેન નામ એવં કથેતબ્બો’’તિ વદતિ. ઇતરો કથેતબ્બનિયામેનેવ પઞ્હં કથેત્વાપિ તસ્સ કથાય ‘‘અપઞ્હો નુ ખો મયા કથિતો’’તિ વિમતિં કરોતિ.

પટિપદાય ન સણ્ઠાતીતિ પટિપત્તિયં ન તિટ્ઠતિ, વત્તં અજાનિત્વા અપુચ્છિતબ્બટ્ઠાને પુચ્છતીતિ અત્થો. અયં પઞ્હો નામ ચેતિયઙ્ગણે પુચ્છિતેન ન કથેતબ્બો, તથા ભિક્ખાચારમગ્ગે ગામં પિણ્ડાય ચરણકાલે. આસનસાલાય નિસિન્નકાલે યાગું વા ભત્તં વા ગહેત્વા નિસિન્નકાલે પરિભુઞ્જિત્વા નિસિન્નકાલે દિવાવિહારટ્ઠાનગમનકાલેપિ. દિવાટ્ઠાને નિસિન્નકાલે પન ઓકાસં કારેત્વાવ પુચ્છન્તસ્સ કથેતબ્બો, અકારેત્વા પુચ્છન્તસ્સ ન કથેતબ્બો. ઇદં વત્તં અજાનિત્વા પુચ્છન્તો પટિપદાય ન સણ્ઠાતિ નામ. એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતીતિ, ભિક્ખવે, એતં ઇમસ્મિં ચ કારણે સતિ અયં પુગ્ગલો ન કથેતું યુત્તો નામ હોતિ.

ઠાનાઠાને સણ્ઠાતીતિ સસ્સતવાદી યુત્તેન કારણેન પહોતિ ઉચ્છેદવાદિં નિગ્ગહેતું, ઉચ્છેદવાદી તેન નિગ્ગય્હમાનોપિ ‘‘અહં તયા સતક્ખત્તું નિગ્ગય્હમાનોપિ ઉચ્છેદવાદીયેવા’’તિ વદતિ. ઇમિના નયેન સસ્સતપુગ્ગલસુઞ્ઞતવાદાદીસુપિ નયો નેતબ્બો. એવં ઠાનાઠાને સણ્ઠાતિ નામ. પરિકપ્પે સણ્ઠાતીતિ ‘‘પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ કણ્ઠં સોધેન્તો ‘‘ત્વં ઇમં નામ પુચ્છિસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, એતંયેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ વદતિ. પઞ્હં કથેસ્સામીતિ હનું સંસોધેન્તોપિ ‘‘ત્વં ઇમં નામ કથેસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, એતંયેવ કથેસ્સામી’’તિ વદતિ. એવં પરિકપ્પે સણ્ઠાતિ નામ.

અઞ્ઞાતવાદે સણ્ઠાતીતિ ઇમં પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો પુચ્છિતો, પુચ્છન્તેન નામ એવં પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે સમ્પટિચ્છતિ, વિમતિં ન ઉપ્પાદેતિ. પઞ્હં કથેત્વાપિ ‘‘સુટ્ઠુ તે પઞ્હો કથિતો, કથેન્તેન નામ એવં કથેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે સમ્પટિચ્છતિ, વિમતિં ન ઉપ્પાદેતિ. પટિપદાય સણ્ઠાતીતિ ગેહે નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકાદીનિ દત્વા યાવ ભત્તં નિટ્ઠાતિ, તસ્મિં અન્તરે નિસિન્નો પઞ્હં પુચ્છતિ. સપ્પિઆદીનિ ભેસજ્જાનિ અટ્ઠવિધાનિ પાનકાનિ વત્થચ્છાદનમાલાગન્ધાદીનિ વા આદાય વિહારં ગન્ત્વા તાનિ દત્વા દિવાટ્ઠાનં પવિસિત્વા ઓકાસં કારેત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ. એવઞ્હિ વત્તં ઞત્વા પુચ્છન્તો પટિપદાય સણ્ઠાતિ નામ. તસ્સ પઞ્હં કથેતું વટ્ટતિ.

અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં પટિચ્છાદેતિ, અઞ્ઞં વા પુચ્છિતો અઞ્ઞં કથેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ આગન્તુકકથં ઓતારેન્તો પુરિમકથં બહિદ્ધા અપનામેતિ. તત્રિદં વત્થુ – ભિક્ખૂ કિર સન્નિપતિત્વા એકં દહરં, ‘‘આવુસો, ત્વં ઇમઞ્ચિમઞ્ચ આપત્તિં આપન્નો’’તિ આહંસુ. સો આહ – ‘‘ભન્તે, નાગદીપં ગતોમ્હી’’તિ. આવુસો, ન મયં તવ નાગદીપગમનેન અત્થિકા, આપત્તિં પન આપન્નોતિ પુચ્છામાતિ. ભન્તે, નાગદીપં ગન્ત્વા મચ્છે ખાદિન્તિ. આવુસો, તવ મચ્છખાદનેન કમ્મં નત્થિ, આપત્તિં કિરસિ આપન્નોતિ. સો ‘‘નાતિસુપક્કો મચ્છો મય્હં અફાસુકમકાસિ, ભન્તે’’તિ. આવુસો, તુય્હં ફાસુકેન વા અફાસુકેન વા કમ્મં નત્થિ, આપત્તિં આપન્નોસીતિ. ભન્તે, યાવ તત્થ વસિં, તાવ મે અફાસુકમેવ જાતન્તિ. એવં આગન્તુકકથાવસેન બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ વેદિતબ્બં.

અભિહરતીતિ ઇતો ચિતો ચ સુત્તં આહરિત્વા અવત્થરતિ. તેપિટકતિસ્સત્થેરો વિય. પુબ્બે કિર ભિક્ખૂ મહાચેતિયઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા સઙ્ઘકિચ્ચં કત્વા ભિક્ખૂનં ઓવાદં દત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હસાકચ્છં કરોન્તિ. તત્થાયં થેરો તીહિ પિટકેહિ તતો તતો સુત્તં આહરિત્વા દિવસભાગે એકમ્પિ પઞ્હં નિટ્ઠાપેતું ન દેતિ. અભિમદ્દતીતિ કારણં આહરિત્વા મદ્દતિ. અનુપજગ્ઘતીતિ પરેન પઞ્હે પુચ્છિતેપિ કથિતેપિ પાણિં પહરિત્વા મહાહસિતં હસતિ, યેન પરસ્સ ‘‘અપુચ્છિતબ્બં નુ ખો પુચ્છિં, અકથેતબ્બં નુ ખો કથેસિ’’ન્તિ વિમતિ ઉપ્પજ્જતિ. ખલિતં ગણ્હાતીતિ અપ્પમત્તકં મુખદોસમત્તં ગણ્હાતિ, અક્ખરે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા દુરુત્તે ‘‘એવં નામેતં વત્તબ્બ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયમાનો વિચરતિ. સઉપનિસોતિ સઉપનિસ્સયો સપચ્ચયો.

ઓહિતસોતોતિ ઠપિતસોતો. અભિજાનાતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં કુસલધમ્મં અભિજાનાતિ અરિયમગ્ગં. પરિજાનાતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં દુક્ખસચ્ચધમ્મં તીરણપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ. પજહતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં સબ્બાકુસલધમ્મં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ. સચ્છિકરોતિ એકં ધમ્મન્તિ એકં અરહત્તફલધમ્મં નિરોધમેવ વા પચ્ચક્ખં કરોતિ. સમ્માવિમુત્તિં ફુસતીતિ સમ્મા હેતુના નયેન કારણેન અરહત્તફલવિમોક્ખં ઞાણફસ્સેન ફુસતિ.

એતદત્થા, ભિક્ખવે, કથાતિ, ભિક્ખવે, યા એસા કથાસમ્પયોગેનાતિ કથા દસ્સિતા, સા એતદત્થા, અયં તસ્સા કથાય ભૂમિ પતિટ્ઠા. ઇદં વત્થુ યદિદં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ એવં સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા. એતદત્થા મન્તનાતિ યા અયં કચ્છાકચ્છેસુ પુગ્ગલેસુ કચ્છેન સદ્ધિં મન્તના, સાપિ એતદત્થાયેવ. એતદત્થા ઉપનિસાતિ ઓહિતસોતો સઉપનિસોતિ એવં વુત્તા ઉપનિસાપિ એતદત્થાયેવ. એતદત્થં સોતાવધાનન્તિ તસ્સા ઉપનિસાય સોતાવધાનં, તમ્પિ એતદત્થમેવ. અનુપાદાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અગ્ગહેત્વા. ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ અરહત્તફલવિમોક્ખો. અરહત્તફલત્થાય હિ સબ્બમેતન્તિ સુત્તન્તં વિનિવત્તેત્વા ઉપરિ ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યે વિરુદ્ધાતિઆદિમાહ.

તત્થ વિરુદ્ધાતિ વિરોધસઙ્ખાતેન કોપેન વિરુદ્ધા. સલ્લપન્તીતિ સલ્લાપં કરોન્તિ. વિનિવિટ્ઠાતિ અભિનિવિટ્ઠા હુત્વા. સમુસ્સિતાતિ માનુસ્સયેન સુટ્ઠુ ઉસ્સિતા. અનરિયગુણમાસજ્જાતિ અનરિયગુણકથં ગુણમાસજ્જ કથેન્તિ. ગુણં ઘટ્ટેત્વા કથા હિ અનરિયકથા નામ, ન અરિયકથા, તં કથેન્તીતિ અત્થો. અઞ્ઞોઞ્ઞવિવરેસિનોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ છિદ્દં અપરાધં ગવેસમાના. દુબ્ભાસિતન્તિ દુક્કથિતં. વિક્ખલિતન્તિ અપ્પમત્તકં મુખદોસખલિતં. સમ્પમોહં પરાજયન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અપ્પમત્તેન મુખદોસેન સમ્પમોહઞ્ચ પરાજયઞ્ચ. અભિનન્દન્તીતિ તુસ્સન્તિ. નાચરેતિ ન ચરતિ ન કથેતિ. ધમ્મટ્ઠપટિસંયુત્તાતિ યા ચ ધમ્મે ઠિતેન કથિતકથા, સા ધમ્મટ્ઠા ચેવ હોતિ તેન ચ ધમ્મેન પટિસંયુત્તાતિ ધમ્મટ્ઠપટિસંયુત્તા. અનુન્નતેન મનસાતિ અનુદ્ધતેન ચેતસા. અપળાસોતિ યુગગ્ગાહપળાસવસેન અપળાસો હુત્વા. અસાહસોતિ રાગદોસમોહસાહસાનં વસેન અસાહસો હુત્વા.

અનુસૂયાયમાનોતિ ન ઉસૂયમાનો. દુબ્ભટ્ઠે નાપસાદયેતિ દુક્કથિતસ્મિં ન અપસાદેય્ય. ઉપારમ્ભં ન સિક્ખેય્યાતિ કારણુત્તરિયલક્ખણં ઉપારમ્ભં ન સિક્ખેય્ય. ખલિતઞ્ચ ન ગાહયેતિ અપ્પમત્તકં મુખખલિતં ‘‘અયં તે દોસો’’તિ ન ગાહયેય્ય. નાભિહરેતિ નાવત્થરેય્ય. નાભિમદ્દેતિ એકં કારણં આહરિત્વા ન મદ્દેય્ય. ન વાચં પયુતં ભણેતિ સચ્ચાલિકપટિસંયુત્તં વાચં ન ભણેય્ય. અઞ્ઞાતત્થન્તિ જાનનત્થં. પસાદત્થન્તિ પસાદજનનત્થં. ન સમુસ્સેય્ય મન્તયેતિ ન માનુસ્સયેન સમુસ્સિતો ભવેય્ય. ન હિ માનુસ્સિતા હુત્વા પણ્ડિતા કથયન્તિ, માનેન પન અનુસ્સિતોવ હુત્વા મન્તયે કથેય્ય ભાસેય્યાતિ.