૩. વેનાગપુરસુત્તવણ્ણના

૬૪. તતિયે કોસલેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. ચારિકં ચરમાનોતિ અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો. ચારિકા ચ નામેસા ભગવતો દુવિધા હોતિ તુરિતચારિકા ચ અતુરિતચારિકા ચાતિ. તત્થ દૂરેપિ બોધનેય્યપુગ્ગલં દિસ્વા તસ્સ બોધનત્થાય સહસા ગમનં તુરિતચારિકા નામ. સા મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસુ દટ્ઠબ્બા. યં પન ગામનિગમપટિપાટિયા દેવસિકં યોજનઅદ્ધયોજનવસેન પિણ્ડપાતચરિયાદીહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ગમનં, અયં અતુરિતચારિકા નામ. ઇમં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘ચારિકં ચરમાનો’’તિ. વિત્થારેન પન ચારિકાકથા સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય અમ્બટ્ઠસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૪) વુત્તા. બ્રાહ્મણગામોતિ બ્રાહ્મણાનં સમોસરણગામોપિ બ્રાહ્મણગામોતિ વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણાનં ભોગગામોપિ. ઇધ સમોસરણગામો બ્રાહ્મણવસનગામોતિ અધિપ્પેતો. તદવસરીતિ તત્થ અવસરિ, સમ્પત્તોતિ અત્થો. વિહારો પનેત્થ અનિયામિતો. તસ્મા તસ્સ અવિદૂરે બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો એકો વનસણ્ડો અત્થિ, સત્થા તં વનસણ્ડં ગતોતિ વેદિતબ્બો.

અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ ઉપલભિંસુ, સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન જાનિંસુ. ખોતિ અવધારણત્થે, પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન ‘‘અસ્સોસું એવ, ન તેસં કોચિ સવનન્તરાયો અહોસી’’તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવ.

ઇદાનિ યમત્થં અસ્સોસું, તં પકાસેતું સમણો ખલુ, ભો, ગોતમોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમિતપાપત્તા સમણોતિ વેદિતબ્બો. ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. ભોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલપનમત્તં. ગોતમોતિ ભગવતો ગોત્તવસેન પરિદીપનં, તસ્મા ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિ એત્થ સમણો કિર, ભો, ગોતમગોત્તોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં, કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય સદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. તં ખો પનાતિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો, સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવ, થુતિઘોસો વા. અબ્ભુગ્ગતોતિ સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતો. કિન્તિ? ઇતિપિ સો ભગવા…પે… બુદ્ધો ભગવાતિ. તત્રાયં પદસમ્બન્ધો – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ. ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ ‘‘આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બો’’તિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા સબ્બાનેવ એતાનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫-૧૨૭) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનીતિ તતો નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

સો ઇમં લોકન્તિ સો ભવં ગોતમો ઇમં લોકં, ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતિ. સદેવકન્તિ સહ દેવેહિ સદેવકં. એવં સહ મારેન સમારકં. સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકં. સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિં. પજાતત્તા પજા, તં પજં. સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં વેદિતબ્બં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણિવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં, સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકેન સદ્ધિં સત્તલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકોવ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો, સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો, સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપીબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન, સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસબ્બસત્તલોકો વા. પોરાણા પનાહુ – સદેવકન્તિ દેવતાહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. સમારકન્તિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકં. સબ્રહ્મકન્તિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીહાકારેહિ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહિ પદેહિ પરિયાદાતું સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સન્તિ વુત્તં. એવં પઞ્ચહિ પદેહિ તેન તેનાકારેન તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ.

સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતીતિ સયન્તિ સામં, અપરનેય્યો હુત્વા. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય, અધિકેન ઞાણેન ઞત્વાતિ અત્થો. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા, એતેન અનુમાનાદિપટિક્ખેપો કતો. પવેદેતીતિ બોધેતિ ઞાપેતિ પકાસેતિ.

સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ, આદિમ્હિપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતિ, મજ્ઝેપિ, પરિયોસાનેપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતીતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં, અત્થિ સાસનસ્સ. દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકાયપિ ગાથાય પઠમપાદો આદિ નામ, તતો દ્વે મજ્ઝં નામ, અન્તે એકો પરિયોસાનં નામ. એકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, ઇદમવોચાતિ પરિયોસાનં, ઉભિન્નં અન્તરા મજ્ઝં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ પઠમાનુસન્ધિ આદિ, અન્તે અનુસન્ધિ પરિયોસાનં, મજ્ઝે એકો વા દ્વે વા બહૂ વા મજ્ઝમેવ.

સાસનસ્સ સીલસમાધિવિપસ્સના આદિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯). ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં વુત્તો પન અરિયમગ્ગો મજ્ઝં નામ. ફલઞ્ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ પરિયોસાનં નામ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયં એતંપારં એતંપરિયોસાન’’ન્તિ એત્થ ફલં પરિયોસનન્તિ વુત્તં. ‘‘નિબ્બાનોગધઞ્હિ, આવુસો વિસાખ, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ નિબ્બાનપરાયણં નિબ્બાનપરિયોસાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૬) એત્થ નિબ્બાનં પરિયોસાનન્તિ વુત્તં. ઇધ પન દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો આદિમ્હિ સીલં દસ્સેત્વા મજ્ઝે મગ્ગં પરિયોસાને નિબ્બાનં દસ્સેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞોપિ ધમ્મકથિકો ધમ્મં કથેન્તો –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દસ્સેય્ય, મજ્ઝે મગ્ગં વિભાવયે;

પરિયોસાનમ્હિ નિબ્બાનં, એસા કથિકસણ્ઠિતી’’તિ.

સાત્થં સબ્યઞ્જનન્તિ યસ્સ હિ યાગુભત્તઇત્થિપુરિસાદિવણ્ણનાનિસ્સિતા દેસના હોતિ, ન સો સાત્થં દેસેતિ. ભગવા પન તથારૂપં દેસનં પહાય ચતુસતિપટ્ઠાનાદિનિસ્સિતં દેસનં દેસેતિ. તસ્મા ‘‘સાત્થં દેસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન દેસના એકબ્યઞ્જનાદિયુત્તા વા સબ્બનિરોટ્ઠબ્યઞ્જના વા સબ્બવિસ્સટ્ઠબ્યઞ્જના વા સબ્બનિગ્ગહિતબ્યઞ્જના વા, તસ્સ દમિળકિરાતયવનાદિમિલક્ખાનં ભાસા વિય બ્યઞ્જનપારિપૂરિયા અભાવતો અબ્યઞ્જના નામ દેસના હોતિ. ભગવા પન –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, લહુકં ગરુકઞ્ચ નિગ્ગહીતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. –

એવં વુત્તં દસવિધં બ્યઞ્જનં અમક્ખેત્વા પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનમેવ કત્વા ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ‘‘સબ્યઞ્જનં કત્વા દેસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ એત્થ કેવલન્તિ સકલાધિવચનં. પરિપુણ્ણન્તિ અનૂનાધિકવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સકલપરિપુણ્ણમેવ દેસેતિ, એકદેસનાપિ અપરિપુણ્ણા નત્થીતિ. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. યો હિ ‘‘ઇમં ધમ્મદેસનં નિસ્સાય લાભં વા સક્કારં વા લભિસ્સામી’’તિ દેસેતિ, તસ્સ અપરિસુદ્ધા દેસના નામ હોતિ. ભગવા પન લોકામિસનિરપેક્ખો હિતફરણેનેવ મેત્તાભાવનાય મુદુહદયો ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેન ચિત્તેન દેસેતિ. તસ્મા પરિસુદ્ધં દેસેતીતિ વુચ્ચતિ. બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ એત્થ બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનં. તસ્મા બ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિસુદ્ધં, એવં દેસેન્તો ચ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલસાસનબ્રહ્મચરિયં પકાસેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતં ચરિયં, બ્રહ્મભૂતાનં વા બુદ્ધાદીનં ચરિયન્તિ વુત્તં હોતિ.

સાધુ ખો પનાતિ સુન્દરં ખો પન, અત્થાવહં સુખાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપાનં અરહતન્તિ યથારૂપો સો ભવં ગોતમો, એવરૂપાનં અનેકેહિપિ કપ્પકોટિસતસહસ્સેહિ દુલ્લભદસ્સનાનં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તેહિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવરેહિ સમાકિણ્ણમનોરમસરીરાનં અનપ્પકદસ્સનાનં અતિમધુરધમ્મનિગ્ઘોસાનં યથાભૂતગુણાધિગમેન લોકે અરહન્તોતિ લદ્ધસદ્દાનં અરહતં. દસ્સનં હોતીતિ પસાદસોમ્માનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતિ. સચે પન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ એકપદમ્પિ સોતું લભિસ્સામ, સાધુતરંયેવ ભવિસ્સતીતિ એવં અજ્ઝાસયં કત્વા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય તુટ્ઠમાનસા અગમંસુ. અઞ્જલિં પણામેત્વાતિ એતે ઉભતોપક્ખિકા, તે એવં ચિન્તેસું – ‘‘સચે નો મિચ્છાદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ ‘કસ્મા તુમ્હે સમણં ગોતમં વન્દિત્થા’તિ, તેસં ‘કિં અઞ્જલિકરણમત્તેનાપિ વન્દિતં હોતી’તિ વક્ખામ. સચે નો સમ્માદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ ‘કસ્મા ભગવન્તં ન વન્દિત્થા’તિ, ‘કિં સીસેન ભૂમિં પહરન્તેનેવ વન્દિતં હોતિ. નનુ અઞ્જલિકમ્મમ્પિ વન્દના એવા’તિ વક્ખામા’’તિ.

નામગોત્તન્તિ, ‘‘ભો ગોતમ, અહં અસુકસ્સ પુત્તો દત્તો નામ મિત્તો નામ ઇધાગતો’’તિ વદન્તા નામં સાવેન્તિ નામ. ‘‘ભો ગોતમ, અહં વાસેટ્ઠો નામ કચ્ચાનો નામ ઇધાગતો’’તિ વદન્તા ગોત્તં સાવેન્તિ નામ. એતે કિર દલિદ્દા જિણ્ણકુલપુત્તા ‘‘પરિસમજ્ઝે નામગોત્તવસેન પાકટા ભવિસ્સામા’’તિ એવં અકંસુ. યે પન તુણ્હીભૂતા નિસીદિંસુ, તે કેરાટિકા ચેવ અન્ધબાલા ચ. તત્થ કેરાટિકા ‘‘એકં દ્વે કથાસલ્લાપે કરોન્તે વિસ્સાસિકો હોતિ, અથ વિસ્સાસે સતિ એકં દ્વે ભિક્ખા અદાતું ન યુત્ત’’ન્તિ તતો અત્તાનં મોચેન્તા તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ. અન્ધબાલા અઞ્ઞાણતાયેવ અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડા વિય યત્થ કત્થચિ તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ.

વેનાગપુરિકોતિ વેનાગપુરવાસી. એતદવોચાતિ પાદન્તતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગા તથાગતસ્સ સરીરં ઓલોકેન્તો અસીતિઅનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ પટિમણ્ડિતં સરીરા નિક્ખમિત્વા સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પદેસં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાહિ છબ્બણ્ણાહિ ઘનબુદ્ધરંસીહિ સમ્પરિવારિતં તથાગતસ્સ સરીરં દિસ્વા સઞ્જાતવિમ્હયો વણ્ણં ભણન્તો એતં ‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમા’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તત્થ યાવઞ્ચિદન્તિ અધિમત્તપ્પમાણપરિચ્છેદવચનમેતં. તસ્સ વિપ્પસન્નપદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધો. યાવઞ્ચ વિપ્પસન્નાનિ અધિમત્તવિપ્પસન્નાનીતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનીતિ ચક્ખાદીનિ છ ઇન્દ્રિયાનિ. તસ્સ હિ પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પતિટ્ઠિતોકાસસ્સ વિપ્પસન્નતં દિસ્વા તેસં વિપ્પસન્નતા પાકટા અહોસિ. યસ્મા પન સા મને વિપ્પસન્નેયેવ હોતિ, અવિપ્પસન્નચિત્તાનઞ્હિ ઇન્દ્રિયપ્પસાદો નામ નત્થિ, તસ્માસ્સ મનિન્દ્રિયપ્પસાદોપિ પાકટો અહોસિ. તં એસ વિપ્પસન્નતં ગહેત્વા ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ આહ. પરિસુદ્ધોતિ નિમ્મલો. પરિયોદાતોતિ પભસ્સરો. સારદં બદરપણ્ડુન્તિ સરદકાલે જાતં નાતિસુપરિપક્કં બદરં. તઞ્હિ પરિસુદ્ધઞ્ચેવ હોતિ પરિયોદાતઞ્ચ. તાલપક્કન્તિ સુપરિપક્કતાલફલં. સમ્પતિ બન્ધના પમુત્તન્તિ તંખણઞ્ઞેવ બન્ધના પમુત્તં. તસ્સ હિ બન્ધનમૂલં અપનેત્વા પરમુખં કત્વા ફલકે ઠપિતસ્સ ચતુરઙ્ગુલમત્તં ઠાનં ઓલોકેન્તાનં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં હુત્વા ખાયતિ. તં સન્ધાયેવમાહ. નેક્ખં જમ્બોનદન્તિ સુરત્તવણ્ણસ્સ જમ્બોનદસુવણ્ણસ્સ ઘટિકા. દક્ખકમ્મારપુત્તસુપરિકમ્મકતન્તિ દક્ખેન સુવણ્ણકારપુત્તેન સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મં. ઉક્કામુખે સુકુસલસમ્પહટ્ઠન્તિ સુવણ્ણકારઉદ્ધને પચિત્વા સુકુસલેન સુવણ્ણકારેન ઘટ્ટનપરિમજ્જનહંસનેન સુટ્ઠુ પહટ્ઠં સુપરિમદ્દિતન્તિ અત્થો. પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તન્તિ અગ્ગિના પચિત્વા દીપિદાઠાય ઘંસિત્વા ગેરુકપરિકમ્મં કત્વા રત્તકમ્બલે ઠપિતં. ભાસતેતિ સઞ્જાતઓભાસતાય ભાસતે. તપતેતિ અન્ધકારવિદ્ધંસનતાય તપતે. વિરોચતીતિ વિજ્જોતમાનં હુત્વા વિરોચતિ, સોભતીતિ અત્થો.

ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનીતિ એત્થ અતિક્કન્તપ્પમાણં ઉચ્ચાસયનં નામ, આયતવિત્થતં અકપ્પિયભણ્ડં મહાસયનં નામ. ઇદાનિ તાનિ દસ્સેન્તો સેય્યથિદં, આસન્દીતિઆદિમાહ. તત્થ આસન્દીતિ અતિક્કન્તપ્પમાણં આસનં. પલ્લઙ્કોતિ પાદેસુ વાળરૂપાનિ ઠપેત્વા કતો. ગોનકોતિ દીઘલોમકો મહાકોજવો. ચતુરઙ્ગુલાધિકાનિ કિર તસ્સ લોમાનિ. ચિત્તકોતિ વાનચિત્તં ઉણ્ણામયત્થરણં. પટિકાતિ ઉણ્ણામયો સેતત્થરકો. પટલિકાતિ ઘનપુપ્ફો ઉણ્ણામયત્થરકો, યો આમલકપટ્ટોતિપિ વુચ્ચતિ. તૂલિકાતિ તિણ્ણં તૂલાનં અઞ્ઞતરપુણ્ણા તૂલિકા. વિકતિકાતિ સીહબ્યગ્ઘાદિરૂપવિચિત્રો ઉણ્ણામયત્થરકો. ઉદ્દલોમીતિ ઉભતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. કેચિ એકતો ઉગ્ગતપુપ્ફન્તિ વદન્તિ. એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. કેચિ ઉભતો ઉગ્ગતપુપ્ફન્તિ વદન્તિ. કટ્ટિસ્સન્તિ રતનપરિસિબ્બિતં કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયં પચ્ચત્થરણં. કોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બિતમેવ કોસિયસુત્તમયં પચ્ચત્થરણં. કુત્તકન્તિ સોળસન્નં નાટકિત્થીનં ઠત્વા નચ્ચનયોગ્ગં ઉણ્ણામયત્થરણં. હત્થત્થરાદયો હત્થિપિટ્ઠાદીસુ અત્થરણકઅત્થરકા ચેવ હત્થિરૂપાદીનિ દસ્સેત્વા કતઅત્થરકા ચ. અજિનપ્પવેણીતિ અજિનચમ્મેહિ મઞ્ચપ્પમાણેન સિબ્બિત્વા કતપ્પવેણી. સેસં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

નિકામલાભીતિ અતિકામલાભી ઇચ્છિતિચ્છિતલાભી. અકિચ્છલાભીતિ અદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી મહન્તલાભી, ઉળારુળારાનેવ લભતિ મઞ્ઞેતિ સન્ધાય વદતિ. અયં કિર બ્રાહ્મણો સયનગરુકો, સો ભગવતો વિપ્પસન્નિન્દ્રિયાદિતં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા એસ એવરૂપેસુ ઉચ્ચાસયનમહાસયનેસુ નિસીદતિ ચેવ નિપજ્જતિ ચ. તેનસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો’’તિ મઞ્ઞમાનો ઇમં સેનાસનવણ્ણં કથેસિ.

લદ્ધા ચ પન ન કપ્પન્તીતિ એત્થ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કપ્પતિ. સુદ્ધકોસેય્યઞ્હિ મઞ્ચેપિ અત્થરિતું વટ્ટતિ, ગોનકાદયો ચ ભૂમત્થરણપરિભોગેન, આસન્દિયા પાદે છિન્દિત્વા, પલ્લઙ્કસ્સ વાળે ભિન્દિત્વા, તૂલિકં વિજટેત્વા ‘‘બિમ્બોહનઞ્ચ કાતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૯૭) વચનતો ઇમાનિપિ એકેન વિધાનેન કપ્પન્તિ. અકપ્પિયં પન ઉપાદાય સબ્બાનેવ ન કપ્પન્તીતિ વુત્તાનિ.

વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામીતિ અરઞ્ઞંયેવ પવિસામિ. યદેવાતિ યાનિયેવ. પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેન્તો ઉજું કાયં ઠપેત્વા. પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપેત્વા, પરિગ્ગહિતનિય્યાનં વા કત્વાતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો. મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો. સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૪). ઉપસમ્પજ્જ વિહરામીતિ પટિલભિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા વિહરામિ. એવંભૂતોતિ એવં પઠમજ્ઝાનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી હુત્વા. દિબ્બો મે એસો તસ્મિં સમયે ચઙ્કમો હોતીતિ ચત્તારિ હિ રૂપજ્ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા ચઙ્કમન્તસ્સ ચઙ્કમો દિબ્બચઙ્કમો નામ હોતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ચઙ્કમન્તસ્સાપિ ચઙ્કમો દિબ્બચઙ્કમોયેવ. ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. તથા ઇતરેસુ દ્વીસુ વિહારેસુ.

સો એવં પજાનામિ ‘‘રાગો મે પહીનો’’તિ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગેન પહીનરાગમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સો એવં પજાનામિ રાગો મે પહીનો’’તિ આહ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇમિના પન કિં કથિતં હોતીતિ? પચ્ચવેક્ખણા કથિતા, પચ્ચવેક્ખણાય ફલસમાપત્તિ કથિતા. ફલસમાપત્તિઞ્હિ સમાપન્નસ્સપિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સાપિ ચઙ્કમાદયો અરિયચઙ્કમાદયો હોન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.