૧૦. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૬૧. દસમે સઙ્ગારવોતિ એવંનામકો રાજગહનગરે જિણ્ણપટિસઙ્ખરણકારકો આયુત્તકબ્રાહ્મણો. ઉપસઙ્કમીતિ ભુત્તપાતરાસો હુત્વા મહાજનપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. મયમસ્સૂતિ એત્થ અસ્સૂતિ નિપાતમત્તં, મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામાતિ ઇદમેવ અત્થપદં. યઞ્ઞં યજામાતિ બાહિરસમયે સબ્બચતુક્કેન સબ્બટ્ઠકેન સબ્બસોળસકેન સબ્બદ્વત્તિંસાય સબ્બચતુસટ્ઠિયા સબ્બસતેન સબ્બપઞ્ચસતેનાતિ ચ એવં પાણઘાતપટિસંયુત્તો યઞ્ઞો નામ હોતિ. તં સન્ધાયેવમાહ. અનેકસારીરિકન્તિ અનેકસરીરસમ્ભવં. યદિદન્તિ યા એસા. યઞ્ઞાધિકરણન્તિ યજનકારણા ચેવ યાજનકારણા ચાતિ અત્થો. એકસ્મિઞ્હિ બહૂનં દદન્તેપિ દાપેન્તેપિ બહૂસુપિ બહૂનં દેન્તેસુપિ દાપેન્તેસુપિ પુઞ્ઞપટિપદા અનેકસારીરિકા નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તુય્હઞ્ચ તુય્હઞ્ચ યજામીતિ વદન્તસ્સાપિ ત્વઞ્ચ ત્વઞ્ચ યજાહીતિ આણાપેન્તસ્સાપિ ચ અનેકસારીરિકાવ હોતિ. તમ્પિ સન્ધાયેતં વુત્તં. યસ્સ વા તસ્સ વાતિ યસ્મા વા તસ્મા વા. એકમત્તાનં દમેતીતિ અત્તનો ઇન્દ્રિયદમનવસેન એકં અત્તાનમેવ દમેતિ. એકમત્તાનં સમેતીતિ અત્તનો રાગાદિસમનવસેન એકં અત્તાનમેવ સમેતિ. પરિનિબ્બાપેતીતિ રાગાદિપરિનિબ્બાનેનેવ પરિનિબ્બાપેતિ. એવમસ્સાયન્તિ એવં સન્તેપિ અયં.

એવમિદં બ્રાહ્મણસ્સ કથં સુત્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પસુઘાતકસંયુત્તં મહાયઞ્ઞં અનેકસારીરિકં પુઞ્ઞપટિપદં વદેતિ, પબ્બજ્જામૂલકં પન પુઞ્ઞુપ્પત્તિપટિપદં એકસારીરિકન્તિ વદેતિ. નેવાયં એકસારીરિકં જાનાતિ, ન અનેકસારીરિકં, હન્દસ્સ એકસારીરિકઞ્ચ અનેકસારીરિકઞ્ચ પટિપદં દેસેસ્સામી’’તિ ઉપરિ દેસનં વડ્ઢેન્તો તેન હિ બ્રાહ્મણાતિઆદિમાહ. તત્થ યથા તે ખમેય્યાતિ યથા તુય્હં રુચ્ચેય્ય. ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતીતિઆદિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતમેવ. એથાયં મગ્ગોતિ એથ તુમ્હે, અહમનુસાસામિ, અયં મગ્ગો. અયં પટિપદાતિ તસ્સેવ વેવચનં. યથા પટિપન્નોતિ યેન મગ્ગેન પટિપન્નો. અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધન્તિ અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ અનુત્તરં ઓગધં ઉત્તમપતિટ્ઠાભૂતં નિબ્બાનં. ઇચ્ચાયન્તિ ઇતિ અયં.

અપ્પટ્ઠતરાતિ યત્થ બહૂહિ વેય્યાવચ્ચકરેહિ વા ઉપકરણેહિ વા અત્થો નત્થિ. અપ્પસમારમ્ભતરાતિ યત્થ બહૂનં કમ્મચ્છેદવસેન પીળાસઙ્ખાતો સમારમ્ભો નત્થિ. સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો, ભવં ચાનન્દો, એતે મે પુજ્જાતિ યથા ભવં ગોતમો, ભવઞ્ચાનન્દો, એવરૂપા મમ પૂજિતા, તુમ્હેયેવ દ્વે જના મય્હં પુજ્જા ચ પાસંસા ચાતિ ઇમમત્થં સન્ધાયેતં વદતિ. તસ્સ કિર એવં અહોસિ – ‘‘આનન્દત્થેરો મંયેવ ઇમં પઞ્હં કથાપેતુકામો, અત્તનો ખો પન વણ્ણે વુત્તે પદુસ્સનકો નામ નત્થી’’તિ. તસ્મા પઞ્હં અકથેતુકામો વણ્ણભણનેન વિક્ખેપં કરોન્તો એવમાહ.

ન ખો ત્યાહન્તિ ન ખો તે અહં. થેરોપિ કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પઞ્હં અકથેતુકામો પરિવત્તતિ, ઇમં પઞ્હં એતંયેવ કથાપેસ્સામી’’તિ. તસ્મા નં એવમાહ.

સહધમ્મિકન્તિ સકારણં. સંસાદેતીતિ સંસીદાપેતિ. નો વિસ્સજ્જેતીતિ ન કથેતિ. યંનૂનાહં પરિમોચેય્યન્તિ યંનૂનાહં ઉભોપેતે વિહેસતો પરિમોચેય્યં. બ્રાહ્મણો હિ આનન્દેન પુચ્છિતં પઞ્હં અકથેન્તો વિહેસેતિ, આનન્દોપિ બ્રાહ્મણં અકથેન્તં કથાપેન્તો. ઇતિ ઉભોપેતે વિહેસતો મોચેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. કા ન્વજ્જાતિ કા નુ અજ્જ. અન્તરાકથા ઉદપાદીતિ અઞ્ઞિસ્સા કથાય અન્તરન્તરે કતરા કથા ઉપ્પજ્જીતિ પુચ્છતિ. તદા કિર રાજન્તેપુરે તીણિ પાટિહારિયાનિ આરબ્ભ કથા ઉદપાદિ, તં પુચ્છામીતિ સત્થા એવમાહ. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદાનિ વત્તું સક્ખિસ્સામી’’તિ રાજન્તેપુરે ઉપ્પન્નં કથં આરોચેન્તો અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તત્થ અયં ખ્વજ્જાતિ અયં ખો અજ્જ. પુબ્બે સુદન્તિ એત્થ સુદન્તિ નિપાતમત્તં. ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્મા ઉત્તરિં. ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસુન્તિ ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા આકાસેનેવ ગમિંસુ ચેવ આગમિંસુ ચાતિ એવં પુબ્બે પવત્તં આકાસગમનં સન્ધાયેવમાહ. એતરહિ પન બહુતરા ચ ભિક્ખૂતિ ઇદં સો બ્રાહ્મણો ‘‘પુબ્બે ભિક્ખૂ ‘ચત્તારો પચ્ચયે ઉપ્પાદેસ્સામા’તિ મઞ્ઞે એવમકંસુ, ઇદાનિ પચ્ચયાનં ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા સોપ્પેન ચેવ પમાદેન ચ વીતિનામેન્તી’’તિ લદ્ધિયા એવમાહ.

પાટિહારિયાનીતિ પચ્ચનીકપટિહરણવસેન પાટિહારિયાનિ. ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ ઇજ્ઝનવસેન ઇદ્ધિ, પટિહરણવસેન પાટિહારિયં, ઇદ્ધિયેવ પાટિહારિયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધન્તિઆદીનં અત્થો ચેવ ભાવનાનયો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫) વિત્થારિતોવ.

નિમિત્તેન આદિસતીતિ આગતનિમિત્તેન વા ગતનિમિત્તેન વા ઠિતનિમિત્તેન વા ‘‘ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ કથેતિ. તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર રાજા તિસ્સો મુત્તા ગહેત્વા પુરોહિતં પુચ્છિ ‘‘કિં મે, આચરિય, હત્થે’’તિ. સો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેસિ, તેન ચ સમયેન એકા સરબૂ ‘‘મક્ખિકં ગહેસ્સામી’’તિ પક્ખન્તા, ગહણકાલે મક્ખિકા પલાતા. સો મક્ખિકાય મુત્તત્તા ‘‘મુત્તા મહારાજા’’તિ આહ. મુત્તા તાવ હોન્તુ, કતિ મુત્તાતિ. સો પુન નિમિત્તં ઓલોકેસિ. અથાવિદૂરે કુક્કુટો તિક્ખત્તું સદ્દં નિચ્છારેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘તિસ્સો મહારાજા’’તિ આહ. એવં એકચ્ચો આગતનિમિત્તેન કથેતિ. એતેનુપાયેન ગતઠિતનિમિત્તેહિપિ કથનં વેદિતબ્બં. એવમ્પિ તે મનોતિ એવં તવ મનો સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા કામવિતક્કાદિસંયુત્તો વાતિ. દુતિયં તસ્સેવ વેવચનં. ઇતિપિ તે ચિત્તન્તિ ઇતિપિ તવ ચિત્તં, ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ અત્થં ચિન્તયમાનં પવત્તતીતિ અત્થો. બહું ચેપિ આદિસતીતિ બહું ચેપિ કથેતિ. તથેવ તં હોતીતિ યથા કથિતં, તથેવ હોતિ.

અમનુસ્સાનન્તિ યક્ખપિસાચાદીનં. દેવતાનન્તિ ચાતુમહારાજિકાદીનં. સદ્દં સુત્વાતિ અઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ઞત્વા કથેન્તાનં સુત્વા. વિતક્કવિપ્ફારસદ્દન્તિ વિતક્કવિપ્ફારવસેન ઉપ્પન્નં વિપ્પલપન્તાનં સુત્તપ્પમત્તાદીનં સદ્દં. સુત્વાતિ તં સુત્વા. યં વિતક્કયતો તસ્સ સો સદ્દો ઉપ્પન્નો, તસ્સ વસેન ‘‘એવમ્પિ તે મનો’’તિઆદિસતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – એકો કિર મનુસ્સો ‘‘અટ્ટં કરિસ્સામી’’તિ ગામા નગરં ગચ્છન્તો નિક્ખન્તટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ‘‘વિનિચ્છયસભાયં રઞ્ઞો ચ રાજમહામત્તાનઞ્ચ ઇદં કથેસ્સામિ ઇદં કથેસ્સામી’’તિ વિતક્કેન્તો રાજકુલં ગતો વિય રઞ્ઞો પુરતો ઠિતો વિય અટ્ટકારકેન સદ્ધિં કથેન્તો વિય ચ અહોસિ, તસ્સ તં વિતક્કવિપ્ફારવસેન નિચ્છરન્તં સદ્દં સુત્વા એકો પુરિસો ‘‘કેનટ્ઠેન ગચ્છસી’’તિ આહ. અટ્ટકમ્મેનાતિ. ગચ્છ, જયો તે ભવિસ્સતીતિ. સો ગન્ત્વા અટ્ટં કત્વા જયમેવ પાપુણિ.

અપરોપિ થેરો મોળિયગામે પિણ્ડાય ચરિ. અથ નં નિક્ખમન્તં એકા દારિકા અઞ્ઞવિહિતા ન અદ્દસ. સો ગામદ્વારે ઠત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેત્વા તં દિસ્વા વિતક્કેન્તો અગમાસિ. ગચ્છન્તોયેવ ચ ‘‘કિં નુ ખો કુરુમાના દારિકા ન અદ્દસા’’તિ વચીભેદં અકાસિ. પસ્સે ઠિતો એકો પુરિસો સુત્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, મોળિયગામે ચરિત્થા’’તિ આહ.

મનોસઙ્ખારા પણિહિતાતિ ચિત્તસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા. વિતક્કેસ્સતીતિ વિતક્કયિસ્સતિ પવત્તયિસ્સતીતિ પજાનાતિ. પજાનન્તો ચ આગમનેન જાનાતિ, પુબ્બભાગેન જાનાતિ, અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં અપલોકેત્વા જાનાતિ. આગમનેન જાનાતિ નામ કસિણપરિકમ્મકાલેયેવ ‘‘યેનાકારેનેસ કસિણભાવનં આરદ્ધો પઠમજ્ઝાનં વા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં વા અટ્ઠ વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. પુબ્બભાગેન જાનાતિ નામ પઠમવિપસ્સનાય આરદ્ધાયયેવ જાનાતિ, ‘‘યેનાકારેન એસ વિપસ્સનં આરદ્ધો સોતાપત્તિમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતિ…પે… અરહત્તમગ્ગં વા નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. અન્તોસમાપત્તિયં ચિત્તં ઓલોકેત્વા જાનાતિ નામ – ‘‘યેનાકારેન ઇમસ્સ મનોસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા, ઇમસ્સ નામ ચિત્તસ્સ અનન્તરા ઇમં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતિ, ઇતો વુટ્ઠિતસ્સ એતસ્સ હાનભાગિયો વા સમાધિ ભવિસ્સતિ ઠિતિભાગિયો વા વિસેસભાગિયો વા નિબ્બેધભાગિયો વા, અભિઞ્ઞાયો વા નિબ્બત્તેસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તત્થ પુથુજ્જનો ચેતોપરિયઞાણલાભી પુથુજ્જનાનંયેવ ચિત્તં જાનાતિ, ન અરિયાનં. અરિયેસુપિ હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતિ, ઉપરિમો પન હેટ્ઠિમસ્સ જાનાતિ. એતેસુ ચ સોતાપન્નો સોતાપત્તિફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ…પે… અરહા અરહત્તફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતિ. તેસઞ્હિ હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા સમાપત્તિ તત્રવત્તિયેવ હોતિ. તથેવ તં હોતીતિ એતં એકંસેન તથેવ હોતિ. ચેતોપરિયઞાણવસેન ઞાતઞ્હિ અઞ્ઞથાભાવિ નામ નત્થિ.

એવં વિતક્કેથાતિ એવં નેક્ખમ્મવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા વિતક્કેથ. મા એવં વિતક્કયિત્થાતિ એવં કામવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા મા વિતક્કયિત્થ. એવં મનસિ કરોથાતિ એવં અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, દુક્ખસઞ્ઞાદીસુ વા અઞ્ઞતરં મનસિ કરોથ. મા એવન્તિ નિચ્ચન્તિઆદિના નયેન મા મનસા કરિત્થ. ઇદન્તિ ઇદં પઞ્ચકામગુણરાગં પજહથ. ઇદઞ્ચ ઉપસમ્પજ્જાતિ ઇદં ચતુમગ્ગફલપ્પભેદં લોકુત્તરધમ્મમેવ ઉપસમ્પજ્જ પાપુણિત્વા નિપ્ફાદેત્વા વિહરથ.

માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતીતિ માયાય સમાનકારણજાતિકં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. માયાકારોપિ હિ ઉદકં ગહેત્વા તેલં કરોતિ, તેલં ગહેત્વા ઉદકન્તિ એવં અનેકરૂપં માયં દસ્સેતિ. ઇદમ્પિ પાટિહારિયં તથારૂપમેવાતિ. ઇદમ્પિ મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતીતિ ચિન્તામણિકવિજ્જાસરિક્ખકતં સન્ધાય એવં આહ. ચિન્તામણિકવિજ્જં જાનન્તાપિ હિ આગચ્છન્તમેવ દિસ્વા ‘‘અયં ઇદં નામ વિતક્કેન્તો આગચ્છતી’’તિ જાનન્તિ. તથા ‘‘ઇદં નામ વિતક્કેન્તો ઠિતો, ઇદં નામ વિતક્કેન્તો નિસિન્નો, ઇદં નામ વિતક્કેન્તો નિપન્નો’’તિ જાનન્તિ.

અભિક્કન્તતરન્તિ સુન્દરતરં. પણીતતરન્તિ ઉત્તમતરં. ભવઞ્હિ ગોતમો અવિતક્કં અવિચારન્તિ ઇધ બ્રાહ્મણો અવસેસં આદેસનાપાટિહારિયં બાહિરકન્તિ ન ગણ્હિ. ઇદઞ્ચ પન સબ્બં સો બ્રાહ્મણો તથાગતસ્સ વણ્ણં કથેન્તોયેવ આહ. અદ્ધા ખો ત્યાયન્તિ એકંસેનેવ તયા અયં. આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતાતિ મમ ગુણે ઘટ્ટેત્વા મમેવ ગુણાનં સન્તિકં ઉપનીતા વાચા ભાસિતા. અપિચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામીતિ અપિચ તે અહમેવ કથેસ્સામીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઠમો.